By: Lawma Fanai, New Zealand
Zofate hi China ram a kan khawsak lai khan engtin tak kan hnam hming kha lo in koh ang maw? Burma ram kan lut a, mite min hriat dan leh koh dan chu CHIN tih a ni a, keimahni kan inkoh dan hi mahni Chi angzelin a inang lo zel zawng a nih hi. Thlang tla hoin hming hran an invuaha Mizo inti kan awm laiin, Manipur lamah Kuki an lo in ti ve bawk a. Unau kan nih hi sawi tam ngai loin kan hre vek awm e, chuti chung chuan Mizo in ti deuh bik kan awm, Chin inti bik kan awm a, Kuki in tih bik kan awm a, Hnam hrang chi hrang anga inngai tlat hi kan la tam hlein ka hria. International border-in min then hrang vang hian eng emaw chen chu kan thinlung pawh min thenhrangtu leh inhmuhhranna riau a awm phah hi thil pawi tak a ni. Keini thangthar hunah hi chuan international border-in min then hrang mahse kan thinlung chhungah inthen ve lo ang u. Thinlungah kan inpumkhata kan lungrual hmasat phawt chuan Hnam (nation) & Ram pakhat ang pawn kan la dingchhuak thei ngei ang.
Kan hnam pum huapzo hming tur hi a thenin Mizo tih hi tha kan tih laiin thenkhatin Chin, Zomi, Kuki tih kan duh zawk a. Kan hming inpek hote chu keimani leh keimahni chi hrang hrang inang reng siin hnam hrang ang a inngai tlat lah ka bo lo. Chuti karah hnam, chi leh kuangah kan la chiang lo hlawm em em zui a. ” Eng hnam nge i nih?” tiin min zawt se, “Mizo or Chin” ka ti ang a,” Eng chi nge i nih?” min ti se,”Pawih/Lai chi” ka inti ang a. “Eng chipeng nge i nih?” mintih chuan “Fanai” ka inti ang a, “Fanai chiah a eng kuang ber nge i nih?” min tih chuan “Fanai pakhup” ka ni ka ti ang. Kan sawitum, kan tawng & kan thuziah a fiah lehzual theih nan kan hnam hmingah hian Chin/Mizo/Kuki hi hmang ila, kan Chi-ah chuan Lushai, Lai, Zomi, Paite, Mara, Hmar, etc.. ang hi hmang i la. Kan Chipeng hmingah chuan entirnan Lushai Chi-ah Chipeng tam tak Chhakchhuak, Hauhnar, Pachuau,etc…ang hi Chipeng a ni a. Chhakchhuak Chi zingah a Kuang te te an awm leh a, Hualngo ah pawh Chalthleng, Cherput, Khupno, Bochung, etc.. chutiang zel chuan Chipeng dang ho pawn mahni Kuang tete kan neih theuh a. Hriatthiam awlsam turin hetianga a dawt hian Hnam, Chi, Chipeng & Kuang tihin ziakin sawi thin ila kan buailo deuh ngei ang. Tin, ram dangah chuan Family name hi an ziah tel a ngai zel thin a, mi tamtak hi chuan family name kan nei ve lo emaw an ti a, kan Chipeng & Kuang hming hi kan Family name dik tak chu a ni a, a dang inphuah chawp a ngai hran tawh lo.
Mizo hi Zofate huapzo hmingah tha ti kan tam hle a, Mizo chu Lushai, Lai, Paite, Hmar,etc.. Chi hrang hrang infinkhawmte hi kanni tih kan pawm tlangpui a. Chutihlaiin Duhlian/Lushai tawng hmanglo chu kan hmu Mizo lo lehlawi si a. Tawng hi kan la neih kim tawk loh vang hian kan nihna pawh hi kan sawifiah hleitheilo a, kan chianglo nuaih thin niin ka hria. Tuna ka hman mek Duhlian/Lushai tawng hi Mizo tawng(langauge) kan neih chhun a ni a, Lai, Paite, Ralte, Zongtung, Zophai,etc.. tawng hi “Mizo Tawngpeng“(dailect) a ni tih hi pawm tlang ila kan buai, kan buailo deuhin ka ring.
Mizo tih hian Zofate min huapzo berin a lang a, tawng (langauge) ah pawh unau dangte tawngpeng a inchawhpawlh nasain a hausa ber a. Chutihlaiin Mizo-ah la piangthar lo hi kan la tam hle a, Mizo intite ngei ngei pawn Mizo chu tute nge? tih hi kan la hrechiang lova, kan unaute Mizo tawngpeng dang hmang ho tawng kan hmusit a, Mizo tawngpui ber an tawng ve pawn kan nuizat a, heng avangte hian mi tamtak chuan Mizo nih hi an chak loh phah niin a lang. Kan unaute Mizova la chianglo te hi tih luihnain “Mizo i ni” va tih mah ila an rilruah Mizo tih awmzia an chian si loh chuan an thinlung kan hmin thei dawn chuang lo a. Thiam taka kan hrialhfiah a, an tawng (dailect), an nunphung, an dan leh hrei te kan zahsak a, kan inzir tawn chuan tunai hian Mizo nihnaa chiang leh piangthar kan tam ngei ka ring.
Germany ram-2-a inthen thin kha tunah chuan an ram thenhrangtu kulh vawthiatin ram-1ah hlim takin an leng za a, European ram ho pawh insuihkhawmin duh duha inkalpawh thei leh cheng/pawisa chikhat hmangin an lengza ho laiin keini’n kan HNAM hming & Tawngpui/tawngtualleng ber tur pawh kan la nei lo hi chu ngaituah a va ti tam bik tak em. Hnamdangin kan hnam chanchin min zawhin ” Burma-ah chuan Chin, Mizoram-ah Mizo & Manipur lamah Kuki tih hi kan inkoh dan leh mite min hriat dan a nia” hi ka ti deuh duah thin a, kan Identity huapzo Hnam hming-1 kan zavaia kan pawmtlan leh Tawngpui pa-1 kan neih chiangkuang hun leh kan pawm tlan theih hun hi a va nghahhlelawm tak em. Zofate Chitin zinga hruaitute hi in kokhawmin kan Hnam & Tawng tur hi thlanna leh nemnghehna nei thei ila he kan buaina hi a fel mai lawng maw? Heng ka ngaihdan mawlmang tak atang hian Zofate tan thiltha sawi hoin kan ngaidante i thawh ho ang u.


I ti tha lutuk thianpa. Hetiang ngaihdan hi a international ka ti. Kan Tahan lam hruaitute ngaihdan ni ve sela, ‘insuihkhawm zai i rel ang u’ tih tih a ngai lo vang le!!!!!!!!! Rawn ti zel rawh.
I thu ziah hi ka rilrem zawng tak ani. Ka rilrua awmte, i rawn pho lang a. Han ti zel teh khai!
Lawma Fanai pawmdan hi ka pawmdan ve chiah a ni. I tithra hle mai.
Eng hnam nge i nih? min tih chang in “Chin-Mizo-Kuki ka ni” ka ti ve fo.