ZOFATE DINCHHUAHNA : ZIRNA

By: Kawlthangpuia Hmar,Tahan
Tuna he khawvela cheng mekte hi kan pian vanga awm kan ni a. Piang lo ila emaw, kan pian hlim/tirh khan emaw boral ta ila kan awm lo mai tur. Mahse, he khawvel, siamtu’n duh tak leh mawi tak, famkim taka a duan leh din, a mi chengate famkim loh avanga famkim lohna khawvel tia kan koh tak khaw eng mawi tak mai hmuh theihna mit kan neite hi kan va vannei tak em! Lehlamah erawh he khawvela lo piang zawng zawngte hi kan dinhmun, tlakna mual, chenna ram, khawsak dan phung erawh chu inpersan hlawm tak kan ni.

Chung mi chi hrang hrangte zingah chuan a then chu nu leh pa kara seilian leh duh duh nei thei, zir theiin an piang a. A then an hmelthat hle laiin mi thenkhatte chu chhe ve tak tak kan ni hlawm a. Chhungkua hung tak tak an awm laiin belh tur pawh nei lo, van atanga tla ang hrima mal leh fahrah tak tak kan kat nuk bawk. Nu leh paten lehkha zir tur an fuih pawha zir peih lo kan awm laiin zir chak em em, zirna tur sum leh pai neih loh vang emaw, chhungkaw dinhmunin a zir loh vang emawa zir zawm thei ta lote pawh kan ni hlawm a.

Mi faten nupui pasal an neih zut laiin tawng lo ve fu fu an kat nuk bawk. Hman sen loh khawp neia hausa an zik nuai nuai laiin zanriah thlak tur tak ngial pawh nei lova pachhia kan awm teuh bawk a ni. Pianpui unau hnih thum avanga ro insem dawna buai an awm laia ro chuhtu tur pawh nei lo khawpa piang mal ngawih ngawihte chenna khawvelah hian kan dunhmun leh nihna tur hi Lalpa’n ang khat, intluktlangin a duang a.

Chu a mi ruat ang dinhmun chang pha leh luah thei tur chuan ngaihtuah peih te, zir te, taimak te, rinawm te, nun uluk te, adt., a tul a. Tute mah hi sang bik leh hniam bik, chanvo tha leh dinhmun sang luah tur a thliar lova, min din hek lo. Kan nihna tur chu keimahniah a innghat a ni. Chu chu hrethiama zawng apiang an hlawhtling a, a hre duh lo te erawh chu hniam lam kan pan raih raih mai a ni.

Chutiang chanvo qha luah tur chuan mi faten an tih theih ang chu ka ti ve thei ang tih thinlung pu rana inerna rilru ni lo, inelna thinlung kan put a tul a. Ka ti ve thei lovang, ka thiam ve lovang, ka tih chi a ni ve lovang, … kan tih chung chuan engtikah mah kan tithei hek lovang. Chu ngaihtuahna chu inngaihtlawmna ni lovin inngaihhniamna a ni. He thinlung hi Zofa Kristiante hian kan pu nasa hle niin a lang bawk.

Pathianin he khawvela cheng hnam chi hrang hrangte hi inangkhat vekin min siamin min din a. Sap pain a tihtheih chu Mizo pa pawhin kan tithei ang. China pain a ngaihtuah theih chuan kan ngaihtuah ve thei tih rilru kan put a hun tawh hle. Mahse, ti ve thei lo, ngaihtuah thei lov akan inngaih chhung chuan engtikahmah kan ngaihtuah thei lovang a, kan tithei hek lovang. He mahni insit tlatna hi Zofaten kan nih tur ang min nihtir thei lo fo thintu a ni a. Kan thanharh a hun tawh tak zet a ni.

Mithiamte chuan tunlai khawvel hi modern age mai ni tawh lovin post-modern age (tunlai hun piahlam) tiin an ko tawh a. Chu dinhmun chuan kawng chi hrang hranga inelna leh intlansiakna a keng tel nghal a. Engkim mai hi thopa zuanin an zuang a ni ber mai. Chu hunah chuan zofate pawh hi kan cheng ve a, mi chuang ang maia kan hawi kan hawi lohna tur chuan zir a ngai a. Zir han tih hian lehkha zir kan kawk deuh bik ang a. He zirna hi rual kan khum ve theihna tur kawngpui pawimawh a ni.

Mihring nihphungah hian zir hi a tel hrim hrim a, kan piantirh phat atangin zir tur hlirin a khat a, kan zir a, zir zawh tih awm lovin kan thi qhin. Zir mamawh lo chu mi a emaw ransa emaw an ni a. He zirna hi kan ngaihthaha kan fate zirna aia thildang kan ngaih pawimawh chung chuan hnam changkang kan ni thei lovang. He zirna hian hmasawnna, changkanna (a tha zawngin) leh finna a kentel mai bakah nungchang thlengin a siamqha thin a ni. Aristotle-a chuan, “Zirna chuan mihring nunphung hi a thlak danglam vek loh pawhin a siamtha thei, …” a lo tithlawt bawk a nih kha. Zir thiam, zirna sang zawk atanga zir chhuak kan veng/khuaah an kat nuk chuan tumahin kan khua chu an hmusit ngam lovang. Kan khuaah engineer, doctor … etc, rual han phe suau suau sela chuan tumahin min pal zut mai mai lovang. Mi hnam khum a, mite entawn ni tur chuan zirnaa kan pianthar a, a zir chhuaka te pawhin kan zir chhan kan hriat hian kan khawtlang a lo nuam ang a, hnamdang zah pawh kan kai ang.

Hetih rual hian a degree ngawr ngawr aia thiamna tak tak kan ngiahsan hi a hun hle ta bawk. Eng ang pawhin hausa mah ila zirnaa kan pachhiat tlat si chuan khawi office mah hi tlangnel takin kan dawr ngam tak tak ngai lovang a. Khawi khua, eng hnam mah hi kan zuam tak tak ngai lovang (kan hmusit ang ka tihna a ni lo). Zir kan tam na na na chuan hlawhtling pawh an tam ang. Chung zingah chuan chhawr tlak an awm laiin nikhualo ve fe fe an awm ang. Khawvel pianken a ni a, pai dam thiam ila.

Tin, zirna hian mi kaihhruai a tihawlsamzia chu Federick the Great-an “Lehkha thiamte chu enkawl elh kaihhruai an awlsam qhin,” a lo ti bawk a. Zirna uar hnam apiang an changkan ang bawkin kaihhruai an nuam a. An ngaihdan a zauin an rilru put zim tak chu paihin hruaitute thu an awihin an hnial pung pung ngai lo. Chutih rual chuan dik nia an hriatah erawh an qang huai thei hle. Enkawl an nuam a, zak theilo ni lovin an zak lo thei a. Tumahin an zuam ngam lova, sala siam theih an nih lohzia chu hmanah Lord Brougham (1778-1868) an, “Education hian mite kaihhruai a tiawlsam a, khalh kal a tiharsa thung, awp leh enkawl a tinuam a, sala siam theih lohah a siam thung,” tiin a lo tlangau pui dimdiam tawh bawk.

Chuvangin keini thangtharte hian kan hnam damna atan zirnaah i harh ang u. College zir zawha foreign kal ringawt hi i hisap tawh lovang u. (Foreign kal hi a qha lo ka tihna a ni lo a nia!). Kan inchhungkhur dinhmunin a zir phawt chuan bachelor degree chauh duhtawk lovin master mai bakah dotorate thleng rawk zir tum ila, University-ah te hian Mizo thalai Lecturer emaw, Demonstrator emaw, Professor emaw te hi kat nuk ila chuan hnamdangte pawhin kan hnam hi min hriat zual phah ang a. A nih loh vek leh sorkar department tin office-ah te hian office kai ve fir fer ila chuan harsatna tam tak kan tawh thin hi chu a tlem deuh ngei chuan ka ring. Tin, zir chak em ema zir zawm thei ta lo te hi tanpui dan kawng leh inpeizawn dan kawng kan inngaihtuah sak hi a hun ta hle mai. Hetiang kawngah hian kan unau thenkhat chu an piantharna a
rei tawh a, i entawn ang u.

Tichuan, eng ang pawhin hausa mah ila zirna kan hlamchhiah chhung chuan mi kut hnuiaah kan kun fo ang a, an sal kan ni fo dawn a ni. Kan hnamin zirna kan uar phawt chuan hnam hnufual kan ni ngai lovang tih hi ringin zirnaah i piangthar ang u, zirna i uar ang u. Zirna ngawt ni lovin zirna atanga thiamna tak tak kangral leh rukhmangte ruk bo theih loh chu nei turin kan puante sawichhingin i veng/bih nghet sauh sauh ang u.