By: F.Lalrammawia, Pingkhung
THEOLOGICAL ZIRLAI THALAI PAWL VUL ZEL TUR hminga buatsaih thar (hmasak ber) lehkhabuah ‘Zo Nun Mawi’ tih thu ziak turin min sawm ve hi ka lawm khawp mai. Khawvela hnam tinte hian ‘Nun Dan Mawi’ kan tih a inang vek kher lo vang. Tuna kan han ziak hi ‘Zo Nun Mawi’ tih kher a ni a. Chutih ruala kan hriat tel tur thil tul tak pakhat chu: kan chenna ram, hmun leh khua a thuhmun vek lo angin ‘Zo Nun Mawi’ kan tih rau rau pawh a thuhmun vek kher lo mai thei. Chu bakah Nun Mawi sawi kim mai sen rual loh a awm dawn a ni. Kan sawi lan chhun chhunte hi keimahni nun theuh kaihruaitu ni thei sela chuan kan thu ziak hi kan hlawhtling a ni mai ang.
Zo-fate hian inthlun khawmna kan nei a. Chu mi zinga sawi hlawh deuhte chu: Rih lipui/ Rih dil te, Tiau lui te, Buannel Ram te, Chhura thawnthu leh Liandovate unau thawnthu tih ang chite hi a ni ti phawt ila. Thil hlui takte leh kan ngaihdan hlui pui pui te, pi pute tawng hman (tawng upa) kan tihte thleng hian Zo-fate min thlung khawmtu a ni a. Sawi hlawh ve tak ram/ hmun pakhat han tar lang zeuh ila, kan rilru chu hmun khatah kan khalhkhawm theih deuh a rinawm.
Buannel Ram:
He hmun, he ram hi Mizo/ Zo-fate tan hmun hmingthang leh duhawm, thawnthu ngaihnawm lo pian chhuahna hmun pakhat a ni ngei mai. Mizo upaten Buannel ram chu Ramsa-te chunga thu neitu Chawngtinleri tual chaina hmun a ni an lo ti. Sapel mi, pasaltha kan tihte pawhin sa kap thei ni turin Chawngtinleri lung tihawi an tum thin. Pasaltha sa pela chu Chawngtinlerin mal a lo sawm a, sa kah tur a lo pek chuan a kah phah nge nge thin a ni an tia lawm le!
Buannel ram tih hi Zahau tawng atanga lo piang niin an sawi. Chin State Lentlang dunga awm niin, Rih lipui atanga ni chhuah lam Mel 17 vela hlaa awm a ni. Buannel ram kan awmna tlang san lam chu Sea level feet 7000 vela sang a ni e an ti a, a sang thawkhat viau mai. Kaptel khua leh Hmunluah khaw inkara awm a ni. Buannel ram danglamna leh a nawmna tak hi sawi tur bik harsa khawp a ni a. Hmun nuam em em a ni ringawt mai. Upain Chhura rual rual an tih Thingkung buk/upa leh lian pui pui, ngaw dur pui mai kara tlang chhipah chuan ‘Phul mawi tak, nuam em em, han teh kuala Mel 2 laia zau a inphah duai mai a. Ngaw (thingkung dinna chin) atanga han hmuh thut phei chuan a lo inphah paw pho mai a ni. A mawi em em.
Buannel ram mak tak a nawm em emna pakhat chu: Thal lai hian pangpar inang lo hlir chi sarih hi inchawih mawi tawkin a vul chuk mai a. Chung pangparte chuai tur rawn thlak tawk chiah chuan pangpar chi 5 inchawih fahranin a rawn inpho leh chiai mai a. An sawi dan chuan pangpar chi tam tak hian kum tluangin Buannel ram hi a tuam mawi reng a ni an ti nia! Chutih rual chuan Chhawkhlei lahin a mawina ber chhuahin vul zai a lo rel bawk. Dik tak chuan Buannel ram chu ‘thlir lam apiang a mawi a ni’ an ti thlawt reng alawm. Siamtu Pathian themthiam tak chuan Buannel hmun ram mawi leh nuam tak Zo-fate min lo siamsak tlat maite hi kan nihlawh thlawt a ni. E khai….Buannel ram nuamah kan cheng hlen mai dawn e a….! Sawi nghek lo phawt mai teh ang. Khawvel siamtu kan Pathianin Buannel Ram Mawi min lo pe angin ‘Zo Nun Mawi’ min lo pe tel leh zelte hi kan nihlawh thuahthip a ni ringawt. Hawh teh u….Zo Nun Mawi lam i thlir tawh zawk ang u: En teh mah- saw ta saw Zo Nun Mawi….A ….heta pawh hi Zo Nun Mawi….E khai….hmun tin maiah Zo Nun Mawi hmuh tur a awm zuk nia….Sawi kim sen rual loh Zo Nun Mawi kan thlirho dawn a ni a, pawi ka ti sa: A kim lo.
Tlawmngaihna Nun Mawi:
Zo Nun Mawi kan tihte zingah hian ‘tlawmngaihna’ kan tih hi a chuai thei lo, a par vul reng ni berin a lang. Hman atanga tun thleng hian Zo-fa, mahni hun theuhvah, kan awmna hmun leh a hun mil ang zelin Zo Nun Mawi tlawmngaihna par mawi leh chuai thei lo chu hmuh tur a awm zel a. Khawvelah Zo-fa tih theiha kan awm chhung hi chuan he tlawmngaihna hi a boral ka ring ngai lo. A tha em asin.
Tlawmngaihna – Chhiatniah:
Chhiatni kan tih ber hi ‘Thih-ni’ hi ni berin a lang. Thil danga chhiatna eng eng emaw, harsat manganna chi tam tak a awm bawk thin. Mizo-ho chuan chhungkuaah thihna a lo thlenin ‘kan mualpho’ an lo ti. Mi chhungkua an mualpho tawpkhawka an inngaih hun takah Mizo/Zo-fate chu mahni hna tlansanin enga ti nge nu leh pate, nula tlangvalte mitthi inah kala an intawh khawm zel le? Tirtu tu dang an awm hran lo. Anmahni thinlung chhungrila zung-kaih tlat ‘tlawmngaihna nunin’ a tir a ni ringawt. An tlawmngaihna rilru khan kal loh theihah a ngai tlat lo a ni mai. Mitthi chhungkua chuan engmah reng tih tur an hre tawh lo, an rilru a buai zo vek a, a hamhaih vek. Eirawng bawl nachang hria pawh an awm lo. An buai zo vek a ni.
Chutih hun takah chuan Zo Nun Mawi kan tih ‘tlawmngaihna nun’ chu tuma tirh ni reng reng lovin a rawn inlar ta thawt thawt mai a. Nu leh paho mitthi in chhungah an zuang lut. Tlangvalhovin zualko tlan turin an inbuatsaih, an tlan nghal zung zung a. Mitthi in kawt zawlah Hliap zar (Mandat) an siam nghal rup rup, eirawng bawl an awm, thlanmual lam pana tlan nghal lah awm char char bawk. Mitthi chhungkaw mamawh zawng zawng tih nghal zel tuma duty-te chu Zo-fate, a tuate pawh kha duty an ni vek mai zuk nia! Chu chu Zo Nun Mawi kan tih ‘tlawmngaihna’ chu a ni. A….tlawmngaihna tih ngawt pawh hi sawi sen a ni lo. Kan nunhona engkim maiah hian Zo-fate nunah tlawmngaihna inzep lo reng a awm lo ve.
Tlawmngaihna – Thiltihna hmun apiangah:
Zo Nun Mawi tlawmngaihnaah chuan Ei leh Inna hmunahte pawh a inzep ran mai. Miin an thil eite chu -Khai rawn ban ve nghal rawh, ei rawh/ in rawh an lo ti a: ‘E….ei r’u, ka chak lo ve, ka ei tawh, ka puar e, ka lawm e….’ tiin ei leh in an va tawn fuhna hmunah an eiin an in ve mai mai ngai lo, tlawm a ngai tlat thin. Hnatlanna hmun reng rengah tlawmngaihna rilru tak tak neiin ‘a thawk tlem, a zawmthaw, a thep ru, a thatchhia nih duh reng reng lovin a thawk tam, chawl mai mai duh lo’ nih tum tlatin tlawmngaihna nun hi an nunpui ran zel a ni. Khawi hmunah pawh ni sela, entir nan: Bible School-ah hnatlang, thil tihho kan lo nei ta a. Chutiang hmunahte chuan Mizo tlangval, Mizo nula zingah ‘a thawk tlem zawnga’ khawsa an awm a nih phawt chuan ‘a Mizo rilru tawh lo’ tihna a ni mai. Mizo rilru dik tak neitu reng reng chuan tlawmngaihna nun neiin khawi hmunah pawh nun leh hun an hmang thin zuk nia! Mahni awm dan, chetzia, khawsak dan, thil tih dante inen fiah fo thin ila a tha hle.
Nunphung hrim hrimah:
Heta nunphung kan han tih hian ni tina kan khawsak dan leh chetzia, kan tawngka chhuak, kan awm dan leh nun dan zawng zawng hi huam vekin kan sawi a ni. Tam tak sawi hman lo mah ila, kan sawi lan chhun hi chhawr tangkai thiam ila.
Zo Nun Mawi -Aia upa zah thiam:
Hei tak mai hi kan hun tawng mekah hian kan bosan titih ta em ni aw? tih theih a ni. Mizo nun dik takah reng reng chuan mahni aia upa an nih tawh phawt chuan keini aia mawl emaw, thiamna nei lo emaw, chhawih deuh hial emaw, pitar putar tute pawh ni se, zah dan kan thiam tur a ni ringawt. An at an fin, an fel an fel loh, an thiam leh thiam loh, thil an tihtheih leh theih loh kha Mizo tehna a ni lo; kan aia an upatna kha tehna a ni tawp. Kan aia an upa a nih phawt chuan kan zah thiam ringawt mai tur a ni. Chu chu Zo Nun Mawi a ni tlat. Chutiangin, hnathawh nei, kamding hna sang chelh, kohhran upa, Pastor kan tih ang chite pawh an dinhmun kha kan zah thiam hi Zo Nun Mawi a ni zel bawk. Aia upate, nihna neite chu keimahni thiamna ngeiah pawh hnial vak vak chin chu Zo Nun Mawi a ni ngai lo. Kan pi pute hunah Lal leh a khawnbawlte an zah thiam em em.
Zo Nun Mawi – Khawlai nunah:
Zo nunah/hmanah chuan Mizo khua/veng khawlai nun chu a hlimawmin a nuam a, a engthawl halh mai. Nula leh tlangval zawng zawngte chu mite tanpuitu ni nghal thei an ni zel a. Mite tibuaitu an ni duh ngai lo. Pitar putar khawlaia zu rui venghima kaihruaitu chu Mizo tlangvalte an lo ni thin. Tlangval reng rengin Mizo khawlai nunah zu rui buai leh hnawksak an awm duh ngai lo. An zak vek. Chu chu Zo Nun Mawi a lo ni thin. Tunah engnge kan awmdan ni le?
Zo Nun Mawi – Hnathawh kawngah:
Mizo nun dik takah chuan Kutdawh nih an hlau em em. Kutdawh an awm ngai lo. Mahni theihna, chakna, thiamna hmanga han thawk ngar ngar hnam chu Mizote hi kan ni. Mahni intodelh theih an tum tlat thin. Mi thawh chhuahsa ei/in an zak, tlawm an la. Mahni thawh chhuahsa chu mite pe theitu nih an duh, tanpui theitu nih an tum. Chu chu Zo Nun Mawi a ni. Hnathawh nei lova len mai mai an zak. Mahni inen fiah ila.
Mizo/Zofa kan ni. Lehkha kan zir emaw zir lo emaw, kan zir sang emaw zir sang lo emaw, mi ang pangngai kan nih phawt chuan ‘hna kan thawk ngei ngei tur a ni.’ Hna thawka mahni thawh chhuah ngei ei leh in, mahni mamawh hman tur thil reng reng mahni hnathawh chhuah ngeia mahni intodelh hi Zo Nun Mawi a ni. Ni tin Sikul emaw, Bible School emaw, eng zirna emawah kan zir a ni mai thei; kan hun awl neih ang angah chuan hna kan thawh ngei a tul. Zofa ka ni kan inti a nih phawt chuan chu chu kan nun dan tur a ni ringawt. Zo Nun Mawi humhalh tlat duh mi kan nih reng reng chuan hnathawh hi peih ngei tur a ni a, zak miah lova hnathawh kawr inbelin thawh bawrh bawrh mai tur. Chu chu zirsangte nun mawina leh Zo Nun Mawi nihna dik tha tihlanna tur a ni mai.
Zo Nun Mawi – Natna sawi sawi loh:
Mizo nun dik tak hi chu a chhel fen fen asin. Kan pi leh pu, kan nu leh pate nunah chuan mahni natna, hrehawm tihte sawi sawi hi thil zahthlak em emah an ngai. An sawi mai mai ngai lo. Sawi chu sawi loh, miin dam lo an enin ‘engnge i lo an le?’ an ti thin. Dam lo chu (hliam tuarte pawh) ziaawm vak rih lo mah se, ‘E… ka ziaawm khawp mai, ka tha mai ang’ an ti ngat thin zuk nia. An chhel em em. Chu chu Zo Nun Mawi zuk ni tlat a!
A bikin thalai, nula tlangvalte ngat phei chuan an natna engmah hi an sawi duh ngai lo reng reng. Entir nan: Ka lu a na, ka kawng a na, ka khua a sik, ka nuamsam lo deuh tih ang chi, an eng natna mah hi mi hriat turin an sawi duh lo reng reng a ni mai. An sawi vaih chuan Mizo nula tlangval (hmanlai) nun dik takah chuan ‘nupui pasal neih tur hmuh zawh lohna rapthlak’ a ni ringawt. An natna sawi chu thil zahthlak takah an ngai. Tun lai Mizo nula tlangval hi hrisel kan awm lo hial em ni aw? Natna sawi tur kan nei deuh vek mai. Hei hi Zo Nun Mawi atanga kan teh chuan Zo Nun Bo daih a ni ringawt.
Tlangkawmna:
E khai…. a tawi thei ang bera kan ziak chung pawhin hlam eng emaw zata sei a ni ta mai. Zo Nun Mawi hi sawi kim sen rual a ni lo. Tuna kan han sawi chhun chauh pawh hi pawmin zawm thei ta ngat ila tawkfang insiam that theihna a tlin a rinawm. Engpawh ni se, Zo Nun Mawi hi khawi hmunah mah a zahpuiawm ngai lova, a nunpuitute an mualpho ngai reng reng lo. Fak an hlawh zawk fo thin. Bible School zirlai te, Ni tin School zirlai te, lehkha zir ve ta lote pawhin kan mawl emaw, kan fing emaw, Zo Nun Mawi nunpuitu kan nih phawt chuan khawi hmunah pawh mi iaiawm kan ni ngai lo ang a, mite duh hlawha mi awhawm kan ni fo ngei ang. Thu hmasa lamah tlem te kan han sawi zeuh ‘Buannel Ram’ mawi tak chu Zofate tan a mawi zual bik angin, Zo Nun Tha leh Mawi hi kan nun kawng tinrenga min timawitu ni zel rawh se. Tichuan, mahni leh hnam timawitu kan ni dawn a ni. Tlang sang Zo bawm Chhawkhlei par mawi em em maiin tlang chhengchhe tak pawh a cheimawi angin, kan chenna hmun apiang timawitu kan nih theih nan ‘No Nun Mawi’ chhawm nungtu nih i tum zel ang u. Ka lawm e.
(Buannel ram chanchin tawi te kan han tarlan hi Pu Dawngliana, Buannel ram nuam fangtu ngatin a ziah HRB 1985 December-a a ziah ka lak chhuah a ni – Flrm.)
Han khawpui atanga ziakmite kuthnu article tha tak tak rawn thawn thintu, Zalianthanga chungah lawmthu kan sawi e. Ed.
@S.T.Tluanga Tuallawt
E khai, chu ti em em chu ni lo ve a, I rawn sawi tha zawk, hehe. A chhelai siamthatu nih te, a pawi hmaa enkawl vat kan nih theih nana mahni leh mahni in chum dum dum hmasat hi tul ve riau alom.
@Chhuihthangvala hi Zonumawi ziak tu tak aiin i ziak tha ka ti.
Thuziak tha tak a ni a, mahse tuna a ziak ang mai chuan kan huntawng mek thalai nunah apply a harsa tawh hle lawng maw?? Khingkhi chu an sawi hnem tawh emai!!! Mizo nuna thil lo ni tawh sa sawina a ang ber a. Tihdan hlui te hi hnawl tur tihna lam ni lovin, a thar haichhuah a, tihpun dan ngaihtuah a hun tawh tak zet a. Zonunmawi kan tih ang te hi Mizo te aia hnampui te nunah an lo chinsa vek tawh a ni a. Kawng leh lama sawi chuan mi lo kal tawhna vek kan zawh ve tan emaw tih theih hial a ni.
Tlawmngaihna bak zonunmawi sawi tur kan neiin ka hre lo. Tlawmngaihna zia pawh hi culture hrang hrang kan zir chuan hnam dang nunah eg. Europe ram te, Africa leh Asia ram culture leh history hrang hrangah hmuh tur a lo awm ve teuh mai. Midang te tana an inpekna ropui zia leh an hnam chhunga an tihthat zia te hi mizo tawnga sawi dawn chuan tlawmngaihna kan tih ang chiah hi a ni ve tho a. Inzahtawnna leh inbiangbiak kawngah te, hawihhawm kawngah te phei chuan kan tluk lo rura. Kan tlawmngaihna te hi Mizo ramri bak han chhuanpui tur sawi tur kan ngah bik vakin a lang lo. Keini ho hi mipui leh hnamdang hu kan zo lo. Kan kimki, kan zak, kan inkiltawih, boruak kan ngam lo. Hei hian experience kan la neih tawk loh chu a tilang chiang thawkhat a ni. Mizo nawlpuia enin, mi level ruala thuhla han hlap ve pap pap tur pawn thil hre ve tawk tak nih a ngai. Kan la tlem rura lutuk. Heta kan han sawi lan duh chu,Mizo te chauh hian kan nei emaw, Mizo tihdan chauh hi tha ber emaw kan ti tlat ang a, midang hnamdang ngaihnepna min neihtir ang tih ka hlauh vang a ni bawk. Tha ber anga inngaihna hian hmasawn leh changkanna a dal. Mizo kan ni tihpung pung aiin ngawi renga mite thinlung hneha tam tak zira kan hnam tana hailuh hi a tha fe zawk a. Hnam tan pawh a duhawm zawk. Mizo nunzia mawi em em tlawmngaihna leh kristian nun, social life, individual life and private thil te, independent duhna rilru lian zel leh culture uarna rilru lianin nitin min nuai reng a. Heng thil hi pumpelh aiin a lo thlen huna lo hmachhawn dan kan zir hle hi a hun a ni.
Mizo ten kan zir leh ka duh chu (kan thupui chiah anih loh pawn) mite thinlung hneh theih dan hi a ni a. Hei chauh hian chanchintha, leh midang te nen kan lungrual theihna a ni tawh. thildang chu hnamdangin an nei kim vek. Hnamdang ngaihsan lam ka sawi lo. Kan la isolate lutuk tlat kan tih duhna mai a ni. Chu chu hrerenga theihtawp kan chhuah hi a hun tawh tak zet a ni.
eng nge “Han khawpui” chu le? Africa lam nge?
Kan faksel hlak teh ang!
Thuziak thra tak leh chhiar nuam tak a ni! A thu a tluang in hriat thiam a awl em em!
Mahse, Kan Mizo nunphung “zo nunmawi” kan tih mai hi kan “update” a ngai in ka hria!
Post-Modernism a cheng kan nih ang in, kan huntawng leh min chimtu boruak a zir in, kan hmuh dan leh kan ngaihdan, kan rilru puthmang hi kan siam danglam a ngai em em!
Entirnan….! thuziaktun’ a rawn tarlang “natna sawi” tih chungchang ah hian! Hman lai kan pi leh pu te chuan “chhel”, “tuarfei” nih te hi an ngaisang em em! Tin, “na” tih sawi hi mawilo riau vin an hria a. Mahse, tun lai Post-modernism hun ah chuan a chi tawh loh! Kan nat chuan a rang lam in damdawi in enkawl vat mai tur! Ka hmelhriat pakhat chu a lei a na a, “na lutuk chu ni lova, a thip a” a tia. In ti pachang tak mai (Mizopa tlawmngaihna kan ti mai ang chu) in thla 1 dawn lai chu, a chhung te hriat pui lovin, chhel tak in a tuar a, a hnu ah chuan a rawn na tawlh tawlh a! A chhungte’n an hriat meuh chuan Hmunpui pan a lo ngai tawh a! Hmunpui an han thleng meuh chuan, lungchhiat thlak tak in “lei cancer” a lo ni der! Doctor in “in tlai deuh a lawm le” a lo ti chu, a beidawng thlak hle!
Chuvang in kan huntawng a zir in, kan Mizo tlawmngaihna, kan Zo Nunmawi pawh hi kan thlir a ngai a, kan update a ngai a ni!
Tin, thuziaktun’ a rawn tar lang leh pakhat “aia upa, nihna sang, etc chu kan dik na ah pawh nghial loh tur” a rawn tih hi, ka pawm loh zawng tak a ni! In zah hi a awm a! chu “zah” , “respect” chu a hlu em em! Mahse, thu dik lo leh thildik lo ah chuan ka sawi ve thrak thrak tur a ni! A dik lo tih kan hriat reng sawi loh hi Christian Ethic atang phei chuan “sual” a ni daih! Chuvang in nghial pawng pawng lam ni lovin, zah tak chung si in, thu dik chu kan sawi ve pap pap tur a ni! Chutia thudik tran a, huai tak a awm zawk chu tunlai a “zo nunmawi” ah ka ngai ve tlat!
Eng nge in ngaihdan ve le?