By: Zohmangaiha, IRS(Rtd)
Zo hnam tobul, chanchin leh nihna te chu mithiamte chhui atan khek ila. Zo hnam zepui tarlanna pholengte hmangin Zo hnam zepui i lo thlir ho teh ang u. Zo hnam zepui pholeng langsar zual te chu tualtah puan leh hnangtah(handloom & handicraft) te, hla thu leh thluk te, sakhaw biak dan leh hnam nun te hi a ni a. Hengte hi chipchiar zawka tarlang tur chuan, lehkhabu hial ziak a tul ngei ang. Tunah chuan a hnukpui chauh lo chaih rih ila.
1. TUALTAH PUAN LEH HNANGTAH;
Zo hnam zepui pholeng fiah ber pakhat chu kan puan ze tial hi a ni. Kan puan ze tial hi a chiri lova, a mumalin a chiangkuang a. rawng chi hrang hrang te chu inhmeh taka chawih a ni a, chung zingah chuan puanchei leh kawrchei te, Tawlhloh puan leh Thangchhuah puan te, Mara puan leh Lai puan te, Iptechei(Khiangkawi Ipte)te chu finfiahna tha tak an ni. A dum leh a var chawih( balck & white combinations)-ah pawh Ngotekherh leh zawrabang(King George’s Wall design) te chu a chhuanawm in a chungchuang tak meuh a ni. Heng puan zeh mawi leh chawih chi hrang hrang, mawi leh inhmeh(matching) taka mumal nei leh chiang kuk maia hmanlai a kan pi leh pute’n an mahni siamchawp thembu leh hnahchawi hmanga an lo duan chhuah hian Zo hnam zepui nihna atarlang chiang hle a ni. Chu bakah chuan an themthiam ziate, thil mawi leh inchawih hre tura an mit fin ziate, an rilru puizia leh tluanzia te, an rilru ngilzia leh dikzia te a tarlang a. chu chu hnam dang tihdan an lakchhawn mai ni lo in, an mahni pianpui a nihzia tarlanna chu vawiin thlenga kan hmeichhiate’n an la chhawm chhawn zel dan hi a ni. Tun hnai vai a, puan ze hrang hrang an phuah chhuah belh zel zingah- Zawra bang te, Kawkpuizial te, Tangkapui par te, Naiasawm parte, Vankawtthler zemawi te hian kan Zonu te themthiamna hi pianpui leh rochun zel a nihzia a ti fiah a ni.
Zo hnam zepui tarlanna pholeng pakhat chu hnangtah hi a ni. Kan em zuih tah dante hi a tawk chauh a ni. Kan chhehvel hnam dangte em hi han en ila; khasi em chu a zuih lutuk a. a mahin a ding thei lova, Tuikuk em erawh chu a mawng a lian lutuka, a rihna kha a fual avangin a hahthlak bik a ni. Keini em erawh chu a tawk chauhvin a zuih a, amahin a ding thei a. a rihna insem rual dan pawh a tawk chauh a nih avangin a phurh a nuam bik em em ani. Fur laia taksa pum tihul thei siksil te hi a va fuh em! Din leh kun pawhin a hul vek a, kut leh kea chelh buai lah a ngai si lo. Paiper te hlei hlei hi a fuh mai. Kan Thlangra te hian awmzia a nei thuk em em a, buhhum leh buhfai te, favai leh buhkemte awmze nei taka thlei hrang thei vek tura tah a ni tlat. Khumbeu te hlei hlei hi a fuh mai! Khawvelin an ngaihsan, an tah ve thiam si loh zuk ni tlat a! Chung zawng ai chuan kan nghawngkawl hnam mawlh mai hi a chungchuang zuk nia! Nghawngkawl leh hnam tangrual, inchhawk tawn thei bawk si, Ko kham hunah a chhipa phurh theih, chhip kham huna kova thlak leh theih, duh leh a ruala phurh theih bawk si hi tu hnamin nge siam chhuak ve thiam le?
2. HLA THU LEH THLUK-
Hei hi Zo hnam zepui pholeng mak tak chu a ni a, kan hla thu te hi a mawiin a ril em em a. A thluk mawlh mai hi a mawiin lairil a fanin lunglai a kuai thuk tak zet a ni. Zopa irawm chhuak hla thu leh thluk diktak mai hi Siamtu fak leh chawimawi nan hman nachang kan hriat hunah ngat phei chuan, kan Siamtu pawh hi kan pawl ngeiin kan hnaih zawk ngeiin a rinawm. Hetiangin;
“Chawimawi nan sang lua a awm nem maw!
Thangvanpui khi zai sek Piallei nang au la,
Halelui rual rawh se, mual zawng zawng.â€
Hei tluka chawimawina sang, thuk leh ril, mawi leh duhawm hi tu hnam in nge phuah chhuak ve zo le? Kan Zo hnam hla thluk reng reng hi a tluang tha a, kat nek nek a awm lo va, a muang kal ruih mai a. Hei hian Zo hnam zepui tluan zia leh mumal zia a tarlang a ni. Kan khuang leh dar-khuang ri te, kan seki khawn ri leh rimawi kan rem chi reng reng te hi a mawiin a mumal a, hringnun lairil a fan thukin lung a kuai bik a ni. Zo hnam zai leh hla thluk chauh ni lovin, kan lam dan te hlei hlei hian kan hnam zepui chu a phawk chiang emaw tih tur a ni. Tlang-lam te, Chai-lam te,Hrang-lam te, Sar-lam te,Sarlamkai te, Solakia te, Khual-lam te, Cherawqkan-lam te leh kan lam chi hrang hrang te hian Zo hnam zepui chu an tarlang chiang a ni lawm ni? Rallu-lam te hian kan hnam huaisen zia chu a tarlang a, hetia lam chi hrang hrang kan ngah em em mai hian, Hnam hlim thei leh inngeih tak kan nihzia pawh a tarlang tel bawk a ni.
3. SAKHAW BIAK DAN LEH HNAM NUN;
Hei hi hnam zepui tehfung pawimawh ber pakhat a ni a. Zo hnam zepui tarlanna pawimawh berte zing a mi pawh a ni. Zofate hi ramhuai be mi kan ni ngai lo va, thingbul leh lungbul be mi kan ni ngai hek lo. Ramhuai hi kan hmelhriat a, thlarau sual, mi tihnat leh tihhlum ching, Mihring aia thiltithei zawk, mihringte tihbuai hi an hna pui ber emaw tih mai tur a ni a. An mahni tihlungawi nan leh tlawn nan an hnenah thil eng eng emaw te kan hlan thin a, hei hi inthawina pawh a vuah theih a ni. Mahse, hei hian ramhuai chu Pathian angin kan bia tihna erawh a ni lo. Kristian Missionary-te lo kal hma pawh khan Lei leh Van siamtu, van chungsang taka awm, mihringte malsawm thintu Pathian chu kan lo hmelhriat tawh a, kan hriat dan erawh a chiangkuang vak lo mai chauh a ni. Khua te kan ti a, khuanu te kan ti bawk a. Van chungsang taka awm a nih avangin Pu Vana te kan ti bawk thin. Anni hnenah hian Pathian biakna diktak, hlauh thawnna lo inthawina chu Sadawt hmangin kan hlan thin a ni. Kawngpuisiam te, Fanodawi te, Hnuaipui leh Hnuaite inthawina te chu kan hlan thin a ni. Ram chhuahvah nikhuain faknaah“Khua tlai“ tia chaw-tlang kan theh thinte chuan kan Pathian’khua’ tia kan koh thin chu khawi kipa awm a nih kan rinzia a tarlang a ni. Kan Pi leh pute sakhaw mi zia pawh an khaw thar kai dan chuan a tarlang bawk a. An khaw thar kaina turah chuan“khua“ a awm chauhvin awmhmun an khuar ngam thin a ni. Arpa-huaisen an keng a, a khuan chuan“khua“ a awm tihna a ni a, a khuan loh chuan“khua“ an din duh lo a ni. Khuavang tih te, Sakhua tih tawngkam te pawh he “khua†atanga lo kal vek a ni a. chu chauh ni lovin, “Khawngaihna†tih tawngkamte ngei pawh hi miin khua a ngaihna thu sawina tawngkam a ni a, Pathian kan ngaihna leh kan mamawhna sawina tho a ni.
Zo hnam nun chungchang hi sawi tur tamtak a awm thei a nga, kan hnam zepui tarlanna a chhuanawm ber pakhat chu “Tlawmngaihna†hi a ni. Tlawmngaihna tih awmzia chu midangte tana nung turin tlawm a ngai tihna a ni. “ Tlawm makah Vanzema a thi†tih anga tlawm hrehna leh tlawm duh lohna lam hi tlawmngaihna dik a ni lo. He Tlawmngaihna hlu hi Zo hnam zepui, hnam dangte ai pawh a kan induhna chu a lo ni tawh thin a, vawiina a dinhmun erawh sawi thui deuh a ngai ang. Thangthar zingah Tlawmngaiihna hling nei a tam sawt viauin a lang si a. Zo hnam zepui zingah-Lungthu pathum, Sa-um leh Chingal bai leh bawl, chhiatni-thatni hman dan leh thil dang tam tak sawi tur a la awm thei ang a. Mongolian kan ni em? Tribal kan ni em? Mi lu la hnam kan ni em? Hnam thatchhia kan ni em? Tihte pawh hi sawiho tham fe a tling awm e. kan ngaihtuahna cho thotu atan chauh tlem tlem chhanna lo tarlang ila;
Ramhuai be mi kan ni em? Tih chhanna chu kan sawi tawh a. Mongolian kan ni em? Tih hi lo chhang leh dawn ila, Mongolian tih tawngkam hi a lo chhuahna bul chu nausen piangsual, lu phek thlerthlur, mit tungkak sawina a ni a. Asia khawmualpui laili leh Europe hmar lama cheng hnam te sawina atan Sap hoin hmutsitna tawngkam an hman thinna a ni an ti a. Zo hnam nihna atan kan pawm em le?
Tribal kan ni em? Tribal tih tawngkam hi Saptawng a ni a, Sap hoin hmusit taka min kohdan a ni. Saptawnga “Cannibal†hring-ei an tih mai te, barbarians an tih, hnam mawl lutuk mi leh sa kara leng an sawina te nen hian Tribal tih hi hman pawlh a ni thin. Sap hoin min lo vuah angin tunah a then India rama kan awm hnu pawh hian Tribal-Schedule Tribe vuah kan la ni ta zel a. A bika enkawlna- Tribal concession chi hrang hrang te dawngin, Triba reserved seats leh scholarship te kan dawng a, kan la lawm zawk mah lehnghal a. Hetianga a bika enkawlna dawnga rualban loh kumkhua nge kan thlan, a bika enkawl ngai lo khawp a hmasawn thuai thuai le?
Mi lu la hnam kan ni em? Zo hnam nunah, pi-pu chenah, Kristian kan nih hma daih pawh khan, tualthat hi thil thiang lo, thil vang lutuk a ni. Amaherawhchu hman laiin khaw tinte chuan Lal hrang neiin, chung lalte chuan thuneihna tawp(Sovereignty) leh Lalram hrang neiin ro an rel a, hmanlaia Greek City-States an sawi ang deuh kha a ni awm e. Chung lal hrang leh khaw hrangte chuan inhmuh thiamlohna an neiha indo lo thei lova an lo awm chauhvin indo chu mumal takin an puang thin a. Chutah ral that thei chu Chawimawina ropui-Victoria Cross ang kha an inpe ve thin a. Ral that ngei tih finfiah nan an ral thah lu ngei chu an hawn thin. A kut emaw, a beng emaw hawn sela ral a that ngei tih a chiang lo vang. Hei hi “Trophy†anga hman a ni. Hei hian Mi lu hrim hrim duha pal pa thin hnam kan ni tihna a kawk lo. Dik tak chuan Mary Winchester(Bengkhuaia man)-Sap naupang a nungchunga man a, duat taka enkawla kum khat hnua pe kir leh hnam kan ni a; mi lu lak hrim hrim thlahlel hnam ni ila a nungchungin kan pute khan an hawn lul lovang le!
Hnam thatchhia kan ni em? Zo hnam ze dangdai tak pakhat chu; a chhawrtu nih duhna, Sap in “ Entreprenueral Spirit†an tih kan nei lian em em mai hi a ni. A hlawk dawn phawt chuan “ Taimak†tih piah lamah, a thim a var pawh thlu lovin, a sur a sa hnuaiah, a zum a hriam karah, thih pawh huama bawh rawk rawk mai ngam hnam kan ni a. A hlawk lo turah erawh chuan tha seng ui tlat kan ni thung a. Engtirnan; Thingtlang lo neih chu a hlawk rih loh avangin kan peih tlat lo. A aia hahthlak zawk daih pawh a hlawk dawn phawt chuan intihhmuha bawh huam huam lawi si hnam kan ni a. A chhawrtu nih chuan taima tak, mi chhawr atan chuan taima miah si lo hnam kan ni. Chuvangin, kan thenawm hnam mawl zawkte anga miin hlawhfa atana an chhawr(labour) tur pawha taima leh rinawm tlut tur chuan inbeisei lo ila. Chutiang kan nih theih loh leh peih loh avanga thatchhe hnam ah pawh inruat mai lo ila. A chhawrtu( entrepreneur) rilru sang tak pu hnam kan nih angin, kan ramah hmasawnna zedik kan neih theih nana ruahmanna mumal kan siam chhuah fuh hunah chuan Zo hnam- Zo hnahthlak tlem te hi a chhawrtu dinhmunah kan la ding vek thei ang tih beisei ila. A chhawrtu leh lawm ruaitu ni siin, Zofa tunge thatchhia awm ang le?
Awle, Zo hnam zepui pholeng thenkhatte chu kan lo tarchhuak ta a, Hriat fuh chauhva duh tawk lovin nih dik tumin tan i la theuh ang u. Zo hnam zepui thamral lo leh mual liam lovin Zo hnam hian dampui reng rawh se.

