By: Rev. Sairuma, Yangon
THUHMAHRUAI: MSF (Mizo Students’ Fellowship), Kalay University zirlaiten kei ve tehlul mai article ziak tura min sawm ve ta miau mai chu mak ka ti hle a, ka lawm rual rualin mahniah insitna nasa takin min bawhzui nghal bawk. “Engpawhnise” tiin ka rilrua ka lo vei ruk ve em em “Zirna leh Rawngbawlna” tih thupui hmangin rawngbawl nana zir kan ni tih han tarlan ka duh a ni.
I. NGAIHDAN HLUI: Bible thu leh khawvel nihphung chik chiang hran lem lovin, “Hriatna-thiamna-finna (zirna) hi Pathian rawngbawl nan hnawmhne leh tenawm mai a ni. Pathianin mifing, mi thiamte hi a thlang lo. Mi mawl leh zirna nei lote hi a rawngbawltuah a thlangin a hmang zawk a ni” kan ti mai thin. Tin, “Khawvel lama zirna chi hrang hrangte hi rawngbawlnan thil tangkai a ni lova, thlarau lam zirna chauh hi Pathianin a hmang” tiin Mosian Aigupta thiamna finna zawng zawng a zir chhuahte kha rawngbawlna atan thil tangkai a nih lohzia tehkhinthu atan kan hmang fo thin. Chuvangin, Israel mipui nuai sawmhnih (2,000,000 – mipa puitling hlir pawh nuairuk) vel enkawl tura Pathianin Mosia a lo buatsaih lawk dan atang hian ngaih dan hlui thenkhatte thiatin hmuh dan thara thil thlir thiam dan kawng i zawng teh ang u khai!
II. MOSIA ZIRNA: Tirhkohte Thiltih 7:17-a kan hmuh angin Pathian hun tiam a lo thleng dawn ta a. A thiltum tihlawhtling turin Mosia chu a thlang a. A rawngbawl tur hautak zia hre lawkin Mosia chu an hun laia ram ropui leh finna thiamna sang ber, Aigupta lal leh mi ropuite karah ngat a seilentir a. Lal ina thiltih dan phung engkim leh politics engkim hriain a lo sei lian a. Tin, Israel mipui nuai sawmhnih tha zette hruaitu ni tura kum 40 chhung a zirlai subject kan hriat theih chhunte chu: hruaitu hna (leadership), sawrkar dan (law), infiamna (athletics), themthiamna chi hrang hrang – lem ziak, thil siam – (art), lehkha ziah dan (writing), thu leh hla (literature), hmasang Aigupta mite milema thu urhsun ziak dan (hieroglyphics), thuril chhutna (philosophy), rimawi, hla (music), lei chunga thil teh vel dan (geometry), chhiarkawp chi (arithmetic), van sang thil chanchin (astronomy), damdawi lam (medicine), ral do dan (militerary science), leh Akkadian (Babulun) tawng te an ni. Tun lai huna mi chu ni se Ph. D. degree engzat tak la ang maw?
Historian Josephus-a phei chuan, “Mosia chu Aigupta sipai hotu (General) niin Ethiopia ral lak ata Aigupta a chhan chhuah mai bakah an khawpui ber ‘Saba’ pawh a laksak a, chutatangin chu khawpui chu ‘Meroe’ tih hming a pu ta e” a ti. Stephen-a pawhin Mosia chu thu hlaah mai ni lovin thiltihah pawh mi ropui tak a ni a lo tih phah reng a ni (Tirhkohte 7:22). Tichuan, a mite tana zalenna sual chhuah a tum tlat avangin, a lo puitlin meuh chuan Pharao-a fanu fapaa vuah a duh ta lo (Tirhkohte 7:23; Heb. 11:24-26). Pathianin a mite chhanchhuaktu tura a buatsaih mek ni mah se, a hmanhmawh thawt thawt lutuk ta deuh va, Pa hun tiam a nghak zo ta lo (Tirhkohte 7:17; cf. Galatia 4:4-5). Tumthelhthanga pa a lo nih phah ta hial.
Mahse, he a hlawhchhamna hi thlarau lam malsawmna tam tak a dawnna tur hnar a lo ni reng mai. Mahni leh mahni tawk intihna leh chapona a tih bosak a, Pathian chauh rinchhan mi, mi inngaitlawm tak a lo nih phah ta (Exo. 3, 4). Pathian Engkim Hrelawka chuan tun hnua an la vahvaihna tur thlaler ram chanchin bel chiang turin kum 40 zet a zirtir leh rih phawt. Tun hnua Dan 10 a pekna tur hmun Horeb tlang (= Sinai tlang)-ah ngei chuan Pathian chanchin (Theology) te, intuai tharna leh thilmak tih theihnaa thuamin a lo awm famkim ta.
III. ZIRNA RAH:Chutianga kum 80 chhung meuh zirtira buatsaih a nih hnuin Pa hun tiam a lo thleng ta a, Israelte hruaichhuah rawngbawlna thawk tan turin a Missionary atan a tir chhuak ta chauh a ni. Heng a zirna te hi a rawngbawlna puibawmtu tur thil tangkai an lo ni.
Thlalerah kum 40 zet mai tlan bo a, Pathian thiltihtheihnaa thuam a nih avangin, tun hmaa hnawl ni mahse tunah erawh chuan a miten an mahni tawrh ang tuar, anmahni zinga mi ngei a ni tih hriain hruaitu atan an lo pawm phah ta. Sal an nih angin zirna tlachham leh sal rilru pu, rinhlelhna nena khat, Aigupta zu leh sa leh an bawngno pathian lem biakna laka fihlim lote an ni.Chungho rual chu Pathian tanpuinain independent sual chhuak turin a chawk tho phawt. Tin, Evangelist hna thawkin mipuite thinlung Pathian lama hawi turin thlarau lam harhna a thlen mai bakah khawtlang nun siamthatna hna te, Discipline nei Society tha ni turin a bei bawk.
Beram vengin thlalerah kum 40 lo khawsa tawh a nih angin berampu pastor hna thawkin salho chu a hruai chhuak ta dem dem a, Pathian thuin a chawm bawk. Lehkha ziah dan te, Poetry leh Literature lam lo zir hrep tawh a nih angin, Thlarau Thianghlim kaihhruainaa Genesis atanga Deuteronomy ziah chu atan thil awlsam tak a ni ang. Bible zirtirtu hna thawkin Pathian thute fiah tak leh ngun takin a zirtir bawk.
Ukil hna thawkin civil dante zirtirin mipui nuai 20 zinga thubuai lo awmte a remsak thin. Rorelru hna thawkin an awm dan turte fel takin ro a relsak. Sipai lal hna thawkin ral a dopui thin. Kut themthiamna, geometry, arithmetic, hieroglyphics te zir thiam a nih angin Pathianin a biak buk sak dan tur a hrilh zawng zawngte chu atan thil hriatthiam har a ni lo viau ang. Dawidawi lam a zirnate chu mipui khang zozai zinga dam lo enkawl nan a hmang tangkai hlein a rinawm.
Aw le, khawvel finna leh thiamna a zir zawng zawngte kha a rawngbawlna tur hmanrua vek an lo ni tih a chiang. Isua zirtir 12-te pawh Isuan kum 3 leh 1/2 lai mai Bible skul a kaitir a, tun lai huna B. Th. degree vel tal hmu turin a lo zirtir. Pa thu tiam Thlarau Thianghlim a lo thlena thawm khah an lo nih meuh chuan an thil zir leh hriat zawngte chu khawvel ram thim nawr en nan an hmang tangkai leh asin. Chuvangin khawvel thiamna leh finna kan zirte, Bible skula kan zir zawng zawngte hi Pathian fate tan chuan ama rawngbawlna tur an lo ni reng mai!
IV. SAWRKAR HNA THAWKA PATHIAN RAWNG BAWL: Tin, Bible-a Pathian rawngbawltu mi ropui tam takte pawh hi sawrkar hnathawkte an ni bawk. Entirnan: Josepha chuan Aigupta Prime Minister hna vuan chungin Pathian rawng a bawk. Tam avanga thihna lakah mi tam tak a chhan chhuak. Zawlnei Samuela chuan Israel ram roreltu (president/Prime Minister) hna leh puithiam (pastor) hna a thawk kawp bawk. Lal Davida lahin Israel President hna thawkin Pathian rawng a lo bawl. Zawlnei ropui ho pawh Babylon, Persia leh Israel sawrkar hna thawkin Jerusalem biak in din thar leh kulh siam that hnate thawkin mahni mite humhim hna an thawk.
Tahan leh Tamu kawng dungah, Jerusalem kulh leh biak in kang bang chim rem rum ang maia ding the thu, biak in kawngkhar leh chungkhuh te pawh nei lova awmho hi zawlnei Nehemia chuan rawn hmu sela chuan, nasa taka tapin chawngheiin Pathian a kar leh ngei ang. Heng hi sum awm loh avanga chawlhsan an ni lo tih tumahin kan hai lo. Persia sawrkar milian (governor) zawlnei Nehemia anga sawrkar hna lian chelha Pathian rawngbawltu kan va mamawh tak em? Tun lai zirlaite atu amah sawrkar hnathawh tum tawh lova sum dawn chauh kan tumte hi Kohhran, ram leh hnam tan chuan nghahfak awm kan ni lem dawn em ni? Sumin thil tam tak tithei mah se kin chin a nei.
Tun lai Tahan Zofate hian harsatna kan tawk. He kan harsatna hi Kawlrama awm Zofate zawng zawng pawh a huap vek. Khawtlang leh hnam hum theitu tur kan “ENGA” zingah sawrkar milian tumah kan nei lo. Keini hunah, kan Tahan Zofate khawpui ngeiah pawh hian Township Officer chin takngial pawh kutzungtang thliak tham pawh kan lo nei lo a ni reng mai. Chutichung chuan, “Mizo kan ni, kan lawm e” te kan la ti ngam a. Mizo zirlaite harh a hun takzet ta a ni. Rawngbawlna chungchangah 1900 fur lai vela kan ngaih dan thing thenkhatte i paihthla phal ve tawh ang u. “Sawrkar hnathawh hi Pathian rawngbawlna a ni” tih hi i chiang thar ve tawh ang u! Chutilozawngin, Kohhran, Khawtlang leh ram leh hnamin a tawrh phah zel dah rua ang e!
V. MISSIONARY CHU APOSTLE: Chutiangbawkin, Kohhran Siam That lai hun (Reformation Period: Zabi 16-na) vela “Apostle thlarau thilpek a awm tawh lo” tih an lo rin ang chiah a ni a, bansan a hun ta. A chhan chu, Greek-English-a “Apostle” tih chu Latin-English-a “Missionary” tih a ni a, Mizo chuan “Tirhkoh”, Kawl chuan “Ta-man-daw” tih a ni. Sapin “cat”, Mizovin “zawhte”, Kawlin “kyang” tihna ang a ni. Bible chuan Tirhkoh 12 chauh lo pawh tirhkoh dang tam tak an awm thu min hrilh (eg: Tirhkohte 1:26; 14:14; Rom 16:7; Phil. 2:25; I Thess. 1:1; 2:6; IIKor. 8:23, etc.). Pathianin Setana ram la a, ama ram din zel turin, Missionary (Apostle) hna thawk turin mi thiam leh mi mawl kan zain min mamawh. Missionaryte hi Apostle te an ni tih kan hriat lohva, minister ordain tluka kan ngaih pawimawh lohva, duhdah taka zirtirna fumfe pawh nei lova kan intirh chhuah zel chuan Isuan a missionary 12-te zirtirna kum 3 leh 1/2 vel a pek kha chhan leh vang nei lovah kan chantir ta a ni ang.
Tin, Bible skul-ah theology kan zirtir sauh sauh va, Missionary atana kan tir chhuak leh daih pawh hi, motor siam zira thlawhna khalh tir tum ang deuh a ni a, thil intu lo tak a ni. Bible zirna skul a tam ang hian Mission Zirna skul hi tam ve se chuan, tun ai hian Pathian ram kan la zau zawk ngei ang. Mi 100-ah, sakhaw dang bia 94%, Kristian 6% vel chauh awmna kan Myanmar ram thim nawr en nan, theologian aiin missiologist, pastor leh evangelist aiin missionary (Apostle) te kan mamawh zawk daih si a.
TLIPNA: Aw le, “Kristian” tih tawng bul lama a awmzia chu “Krista Sipaite” tih a ni. Chuvangin, keini Secular leh Bible skula zirlai ho zawng zawngte hi Pathianin a rawngbawl turin tunah min buatsaih mek a ni. Chu a khawngaih rawngbawlnaah chuan mi fing leh mi mawl, kan zain Pathianin min hmang duh. Mi fing pawh an fin angin, mi mawl pawh kan mawl angzia zelin min hmang. Pathian chuan amah leh mahni mihringpuite hmangaihtu, Pathian tana nun petute chu ropui takin a hmang a ni mai zawk. Bible mi ropuite pawh sawrkar hnathawkin Pathian rawng an bawl angin, keini zirlaite pawh sawrkar hna thawk thovin Pathian rawngbawlna huang zauhin i luahkhat ang u (cf. Isaia 54:2-5). Pathianin Mosia a buatsaih lawk angin tuna keini zirlai rual pawh hi min buatsaih mek a ni tih hriain hriatna, thiamna leh finna tak tak nei thei turin mahni zirlai theuhte i zir ang u tiin kan han in sawm duh a ni e, ka lawm e!


Rev.Sairuma hi Kan pawl 10 lai a English min zirtir tu ni a,ka duh em em saya ni.tunah pawh he article tang thu tha tak tak min la zirtir leh aa…ka hlim in ka lawm tak zet..A ni ee,Kan saya pa hi chu Lalpa bawih tha a ni.ka chhuang a, ka zah em em mite zinga mi a ni.Lalpan,malsawm zel rawh se. Pathian in Mosia a ruat lawk angin kei ni zirlai te pawh hi min buat saih mek a ni tih hre thar leh in kan zirna te,lalpa rawngbawl na tan hmang tlak theih tak tak na turin tan i la tak tak tawh teh ang u o..!!!
a va man hla em o!!
Rev; Sairuma hi…ka hriat sual loh chuan KALAY UNIVERSITY atanga M,Res(History) kha ni in ka hria. LALPA BAWIHTHA a ni e…
Pu saia…I ziak tha hle mai….ka rilrua ka lo vei em em thin ,ka ziah chhuah thiam loh thilte i rawn thailang a ka lawm nasa….
Hei hi pawimawh ka ti”. Keini hunah, kan Tahan Zofate khawpui ngeiah pawh hian Township Officer chin takngial pawh kutzungtang thliak tham pawh kan lo nei lo a ni reng mai. Chutichung chuan, “Mizo kan ni, kan lawm e” te kan la ti ngam a. Mizo zirlaite harh a hun takzet ta a ni.” tih hi.