ZIRLAITE LEH POLITICS

January 27, 2012
by zoin

By K. Remruatfela, K.L.E. Law College, Bangalore
Zirlaite leh politics chungchang hi tun hma atang tawha thu khel hlawh tak a ni a. Hemi chungchangah hian ngaihdan a phir nasain thenkhatin zirlaite politics-ah inrawlh tur a ni an tih laiin, a thenin an inrawlh chuan an zir lai an ngaihtuah tha thei lova, chu chuan nasa takin an zirlaiah an pawt hniam thin an ti ve thung a. Engpawhnise politics awmzia hi han hrilhfiah hmasa phawt ila.

Politics tih hian kan rilru a lo lang hmasa ber thin chu ‘Politics party hrang hrangten lalna leh thuneihna an inchuhna, thudik chanve hmanga vote duh vanga mipui bumna’ a ni fo mai. A nihna takah chuan politics hi thil tha tak mai a ni a. ‘Politics’ tih hi Greek tawng ‘Polis’ tih atanga lo piang a ni a. Hmanlai Greek hovin politics an tih chu mahnia fel taka ro inrel thin khua a ni. Chutiang polis a chengte chu mi dik tak, fel leh hawihhawm tak vek ni turah an ngai thin. Chuvangin, politics hi a pian leh murna-ah chuan mihringte khawsakna atana tha theihpatawp leh duhthusam a ni ringawt mai. Mahse, tun tumah chuan hemi ram inrelbawlna politics thil chauh ni lo hian khawtlang leh pawl thila kan inhmanna zawng zawng hi kan huap tel tir vek ang.

Prof R.H.Soltan chuan, “Politics hian mi zawng zawng a khawih a, chuvangin mitin an tel a, mawhphurhna an nei vek a ni. Dan, min phuartu that leh that loh te, an tangkai dan leh hman dan te, roreltu leh rorel dan a thianghlim em tih te, sawrkarin pawisa a lak luh dan leh hman dan dik leh dik lo te, sawrkar hnathawk rinawm leh rinawm lo te, hriselna lam kawnga in enkawl dan te leh thil dang tam tak mi zawng zawng khawih leh telna’’ tiin a hrilhfiah a. Hrilhfiahtu pakhat chuan, “Zinga i thingpui in thin kha politics a ni’’ a lo ti bawk. Heng atang hian politics chu enge a nih a chiang hle. Mizoten kan ngaihdan hrang hrangah chuan political party-te lalna leh thuneihna inchuh a, a mawi leh mawi lo pawh ngaihtuah lek lova an inbeihna chauh hi emaw politics kan ti ni berin a lang. Mahse, hemi bakah hian pawl engemaw leh khawtlang tana rawngbawlna pawh hi a huap tel vek tho a ni.

Mi tam takin, “Zirlaite chu politics-ah kan inhnamhnawih tur a ni lo” kan ti ngawt thin. Hei pawh hi politics an ngaihdan a dik tawk lohzia leh zirlaiten an tih reng reng hi Political party rilru nena an thlir thin vang a ni fo. Hmasang Greek mifing hmasa Socrates-a chuan, “Atheni khua mi mai kan ni lova, khawvel pum khua leh tui ka ni. Ram leh hnam siam tha turin mipui that a tul a. Khawpui ropuite vaivut leh thlalera chantir thintu tisa chakna leh duhamnate hi tihbo a ngai a. Dikna leh vantlang thatna aia mahni hamthatna leh dik lo taka sum eiral duhna ram chu ding reng thei an awm lo” a ti a. Tin, Kaphleia chuan’ “Ka ram leh hnam tan engmah tih tum lovin, hnahthel ro ang maiin ka tla mai mai dawn em ni?” a ti bawk. Hei hian ram leh hnam hmangaih a tulzia min hriatchhuatir awm e.

Zirlai kan nih lai atang ngei hian khawtlang thatna atan kan theihtawp kan chhuah tur a ni. Chu chu zirna thiltum – ‘Ram leh hnam hruaitu tha’ ni tura inzirna pawimawh tak a ni. Khawtlang thila inrawlh lo zirlaite chu an zirna kawng bikah lo hlawhtling ta pawh nise, khawtlang mi rawn leh ram leh hnam tana tangkai leh mi langsar an ni ngai meuh lova, an thih hnuah pawh an thlanlung a tlukbo rual ruala he khawvela an hming thamral thin an ni duh chawk. Mi thiam tih pawh an hlawh phak ngai hek lo. Zirna hian midangte pur buai ngai lova mahnia intodelh thei tur ringawta zirtute chherchhuah a tum lova. An thiamna leh finna chhawr tangkai a, ram leh hnam tana mi chhenfakawma siam a tum zawk thin.

Thil pawi tak chu nu leh paten an fate khawtlang thila inhmang lo turin an fuih thin a. Chumaibakah, zirlai ngeite pawhin khawtlang leh pawl thila inhman aiin nawmchenna danga inhman kan tuipui zawk a. Tlema, zirlai taima fal deuh te lahin an zirlai a har tia chhuanlama siamin inhmang hman lo niin an insawi thin bawk a. Hei hi anmahni tan mai bakah ram leh hnam tan a pawi hle. Zirlaite hi a tlangpuiin thalai rual deuh vek kan ni a. Chumi kan thatlai hun chu ram leh hnam tana hmang lova, mahni hmalam hun chauh thlira kan hmang a nih vaih chuan, ram leh hnam hmelma pawh kan ni thei hial ang.
Khawvel political history kan thlirlet chuanin sawrkar khalh ngil a, ram leh hnam tluchhe tur siam thatute chu zirlai rual intelkhawm deuh vekte an ni a. French Revolution 1795 velah pawh khan zirlaite leh kuthnathawktute lungawi lovin nasa takin an ram kalphung an sawi danglam tih kan hmu. A hnu fe kum 1968-ah te pawh khan Paris leh Bologna University zirlaite inhawrkhawmin kuthnathawktute leh rethei zawkte hmakhua an ngaihtuahin an lungawi pui thei lo va, chu chuan nghawng a rawn nei lian tual tual a, an ram kalphung tha lo lai an thlak phah hial ta reng a nih kha.

Chuvangin, keini zirlai rual intelkhawmte hi kan ram tluchhe mek tung ding leh theitu kan ni tih inhria ila, kan thiamna leh finna te hi ram leh hnam tan i hlan zel ang u. He kan ram, Zoram khawvel hriata pholang tur hian keini zirlai lote hi midang an awm chuang em ni? Khawvela hruaitu langsar tak tak te hi zirlai an nih laia khawtlang leh pawl thila inhmang hriam tawh deuh vek te an ni.

Chuvangin, keini zirlaite hian zirlai kan nih chhung ngei atang hian ram leh hnam tana kan pawimawhna hi hria ila. America ram President hlui ropui tak John F. Kennedy-a’n,“ Ka ramin eng nge min tihsak theih tih aiin, ka ram tan eng nge ka tih theih tih kan ngaihtuah zawk tur a ni” tia ram mipuite hnena thuchah ropui tak a rawn sawi tawh ang khan keini zirlaite pawh hian zirlai kan nih vang ringawta society laka tlanchhe thei kan ni lo tih hi i hre reng ang u.

THULAKNA: Thursday, 26 January 2012 06:21 Vanglaini

3 Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*