By: Tv. Lalthuamliana, Tahan-Vaphai
“We are all part of God’s great big family, And Truth, Love is all we needâ€
Lekhabu thianghlim chuan, “Ngaiteh, unaute inngeih dial diala awmkhawm hi a va thain, a va nuam em…..!! Chutah chuan Lalpan malsawmna thu a pe a, kumkhuaa nunna tur chu†tiin kan chhiar fo thin. Unau pianpui neilo, fa mal nia lo seilianten unau hnihthum dih diaha awm ho dial dilate nun hi an awt em em thin a, awhawm tak pawh a ni reng a ni. Chhungkua a tipui a, a tizahawm bawk a. Nu leh pa te thla pawh a muang a, khawtlang leh kohhran tan chenin inthlamuanna thlak a tling thin. Mahse, lehlamah erawh chuan unau inngeih lo tak awmkhawm erawh chu, chhungkaw mualphona leh tlakranna kawngkhar zau ber leh hawn awl ber a ni thung. An inngeih loh phawt chuan unau an tam poh leh, an mualphona khua a sei ting mai dawn tihna a ni a, pianpui unau nei lo famal te paw’n pianpui nei lo an nihna chu vanneihnaah an chhiar phah thei hial awm e.
Zofate or Chinfate vanneihna chu chhul khat kualpui unau tam tak kan awm hi hi a ni. He pianpui unau tam tak nei kan nihna hi a nihdan tur ang taka kan hman thiam chuan kan ropuina tur thuruk a ni a. Kan inngeih lohva kan iner tlat erawh chuan unau inngei lo na fam chu, mitten min hmusit lo thei lova, kan mualphona ram kan zauh zel dawn tihna mai a ni ang. Chu chu hnam anga kan borualna tur lamlian pawh a ni nghal a, tuma tirh leh tihluih pawh ngai lovin kan zawh mek te pawh a ang ta hial. He boralna kawng hi chhia leh tha hriatna neia siam mihringte zinga chhiar tel Mizo(Chin) hnam unauzate hian kan zawh atan kan va duh lo teh reng em!!!
He’ng Zo(Chin) hnahthlak kan tih zawng awng Lusei, Lai, Tiddim, Halkha, adt.. hi kum 800-1200 AD vel khan Kawlphai (Tahan-Tamu phei)-ah inngeih tak leh unau an nihna ang takin an lo awmkhawm dial dial tawh thin niin History-ah chuan a lang a. 3Tawng pawh inang vek an hmang ngei ang tih rinhlelh rual a ni lo. A chhan chu, vawin thlenga kan tawng tam ber, zaa sawmruk atanga sawmsarih vel a inang te, hmanlai thawnthu a inang deuh vek te, hla hlui a thuhmun hlawm te, tum rik a inang te, lam a danglam mang lo te, silh-leh-fen a inang deuh vek te, nunphung leh tihdan a inzul deuh vek leh kawng dang danga kan thuhmun deuh vek vang a ni.
Shan hnam hovin an hnawhdarh avangin kum 1200 AD velah khan kan pi-leh-pute chuan kawlphai hi an lo chhuahsan fel niin a lang. Hetiang hian kum 800 chuang lai(1200-2000) lo inthendarhin, hmun dang dangah khawsaa intlawh-pawh lova kum tam fe kan awm hunah pawh, Mizo hnahthlakte chhuahna hmun khat leh thla khat, unau kan nihza chu kan nunphung leh chetzia, ei leh in duhzawng, silhfen leh tawngah te hian kan hmu tho a, hai rual kan awm lo.
Yangon University-a kum rei tak thawk Prof. GH Luce chu kum 1945 December khan Chin Hills-ah zinin tawng hrang rnag pasarih te thumal sang chuan a la khawm a, thumal 700 te chu a thuhmun tih a sawi. Hmun hrang leh khaw dang danga chengte hetianga a inan theih chhan hi kum 4000 emaw lai(800-1200) Kawlphaia an lo chenho tawh vang ni ngeiin a lang. Unau dik takte chu hun eng emaw ti chhung tal, in khat, chhungkaw khatah kan cheng ho lo thei lo a ni lom ni?
A ni, unau chu kan lo ni ngei mai. “Inla hrang†leh “inen hrang†tur kan awm lo a, “Inhmusit†leh “Intai turâ€
pawh kan ni bawk hek lo. Unau kan nihna anga kan chhungkua(hnam) pumpui dinchanna leh ropuiona tura inpuitawn leh thawkhova tan la zawk tur kan ni e. Chumi tum thuhmun chu neiin mahni kawng zawn theuhah theihtawp chhuah a hma laa thawk rim tur kan ni. Unau pianghmun, inkata chengza te chu a chang chuan thahnemngaih thuhlaah duhdan leh ngaihdan inkalh leh inhmuh thiamloh changte pawh awm ve awm a lom. Chumi avanga unau pianghmun inhmelmak a, in minhrang en hlente chu misual leh mi a berte an ni mai awm e. A pawi thui dawn em a sin.
Chhul khat chhuak leh tobul thuhmun kan ni tih hrereng chunga kan chi lehkuang theuh hmasawnna tur kan ngaihtuah a pawimawh hle a. Chi leh kuang hamsawnna chu Zofa pumpui tan hmasawnna pawh a ni tih hi kan hriat leh pawm a pawimawh. Mahni chi leh kuang bik tih hmasawn tum luat avanga mahni unau (chi leh kuang dang) tihchiat duhna rilru hial kan put chuan Mizo (Chin) hnam pumpui thihna hial thlen thei natna hrik tihbaiawm tak a ni. Kan chi leh kuang theuh kan inhriatthiampui tawn a, kan inhlutpui chuan kan unauza karah inhmangaihtawnna leh inpumkhatna a lo thleng ngei ang.
Itsikna leh inchawisan tum luat avanga mahni thenawm khawveng leh mihringpuite rapbeta tih chhiat pawisa lotute chu mihring hlutna hlohtute an ni a, unau pianghmunte inkara chutiang rilru chhia pute phei chu, Kaina mizia rochungtute an nih avangin anchhe dawng tlak an ni. Unau zinga chak lo zawkte chu hmusit mai lova, chhawmdawla puih tur an ni a, a chak deuh leh hmasawn deuhte pawh itsik lova lawmpui leh thawhpui zel zawk tur a ni. Chu chu unau dik takte awmdan tur chu a ni si a, keini Zofa unauza te inkara thawhho leh rilru putdan tur pawh a ni dawn lom ni?
Mingo (Sap) hovin chi leh kuang inlaichinna hriau hmawr tiat pawh an nei hleih loh African Mihang (Black) ho chu “khaw khat chhuak, unau kan ni e†(We are the world, we are the children) tia hmangaihna kuta an pawm vawng vawng theih lai leh khawvel hnam tinte chutiang taka in-uanuna siam tur a, zaihla vawr siau siauva an sawm vek mek lai a, keini chhulkhat kual, chun khat hrin tih hai rual lohva chiang lutuk ho zing a, lo intih-Rotekhawla tum chiam hi a pawiin, a finthlak ber lo mai thei bawk. A zahthlak lampang mah awm e!! Hringfa khawvel hian min dem lutuk ang tih pawh a hlauhawm hlel lo ve.
Unaute inngeih dial diala awmkhawm hi a thain a nuam a, chutah chuan kumkhuaa nunna tur a awm thu, Zofa Kristian nun pumpui innghahna Bible chuan min hrilh a. A lehlam zawnga kan thlir chuan, unau inngeih loh leh insual bur bura awm chu a retheihthlakin a mualpho thlak a, chutah chuan tlukchhiatna leh borualna a awm tih kan hre nghal mai awm e. He leilung khawvel hi kan la luah ve chhung a, hnam anga dinchan ve reng kan duh chuan Zo hnahthlak unauzate suihlungruala ke kan penza hi tih makmawh a ni. Engahnge chu chu kan tih theih loh the lul ang le? Unauza kan ni a lawm!!!
Lungrualtea lengzain,
I tangrual ang, unauza kan ni;
Hnam leh chi bing inchhemhar mailovin.. aw..,
Remna, hmangaihna par chhuang rawh se!!!
End Notes:
1.Sam 133:1,3
2.Zofate tih leh Chinfate tih hi thuhmun rengah ka ngai a, keini Myanmar-a awm te tan chuan “Chinfate†ti ila, a fuh mah mah zawk awm e.
3. B. Lalthangliana, “Lai (pawi) hnam tana hmalam thlirnaâ€- in Hmasawnna Kailawn III, Published by Lai Reformation Forum, Aizawl, 2005 P. 9.
4.Ibib., pp11,12
5.â€Chhulkhat Hrin†Lalsangzuali Sailo (Song by Daduhi in her cassette, Mizoram Tan)
“Tv. Lalthuamliana, Tahan khawpui piah lawk, Vaphai (Segyi) khua thuziak, rilru fan reih reih thei khawp hi, Zirlai Tlangau Bu 42-na, Mizo Students’ Fellowship, Universities Kalay, Myanmar buatsiah atanga purchawk a ni.” Ed.

