dika: UAE lama Zofa (Zofa Society of Emirates) te chuan—Dec. 10, 2011 khan Dubai khawpui lailia insang, Tv. Lalmawizuala chenna, 39th floors ah kumin X-mas urlawkna (Winter Meet and Advance Christmas) chu hlim leh lawm taka an hman thu, online (chatting) kaltlangin Huivalenthiam member pakhat chuan phur takin a sawi a. Tichuan, an hman dan te leh an thlalak te ka’n dil hnuah a remchang ang ang—ZOIN tan a rawn thawh a. Tin,  a hnuaia tarlan ang hian kan inkawm zel a.

“Kumin chu, kan member zingah vacation hmanga mahni rama haw an tam khawp a, mi kan tlem kan ring a. Mahse, rinphak bakin hmel thar hmuh tur kan lo nei nual a, kan zavaiin mi 40 zet chu kan lo tling reng mai, kan fatu ho pawh an chesual thelh a ni” tiin ka thiana chuan hunpui chhawng—hniha an hman thu te a sawizawm zel a.

“Hun chhawngkhatnaah chuan thu leh hla nen suahbuah lo takin hun kan hmang a, thalai rualten Mizo X-mas hla hrang hrang kan han sa ho dap dap a, kan member zinga rawn tel remchang lo te chu, lenlai an chan, tih theih hial khawpin kan tui tlang a, boruak a zang hle. Kan zairi atang te chuan X-mas zunah kan uaihnuang a ni tih hriat tak mai hian kan han su dial dial mai chu(h), Mizo nih a nawmzia hi a takin kan tem tharleh a ni ber mai”, tia an tuitlan zia a sawi hnuah dilchhut takin ka’n zawt belh zel a.

“Puan tur pawimawh puan a nih hnuah, kumin chu kum danga kan tawn ngaih loh, kan memberpui, Zaithiam Nl. Edentharnghaki leh Tv. Lalnunhlima ten, Christian dan thianghlima an inneih lawmpuina thilpek, kan society hminga hlanna kan neih hnuah, kum danga kan la neih ngai lo bawk; kan advisor Pu Vanlal Zawma’n thusawina hunpui a hmang a. Pu Vanlal Zawma chuan, member kalkhawmte hlim leh lawm taka chibaibukna thukhawchang nen thuhma a sawi hnuah, a thupui “Miin Tunge a Ni min tih?” tih hmangin, sawizauna a nei a. Tunhmaa Zofate chanchin hrang hrang te leh tunlaia kan dinhmun te sawilangin, memberten inpawhtawnna tha kan neih a pawimawh zia te, etc… a sawi kha chu, kan ngawi thiap mai a, kan hlawk tlan theuh ka ring hle a ni” tia min titipui hnu chuan hun chhawnghnihna pawh hlim taka an hman dan te chu a hnuaia mi ang hian; tlem a han tuihnih lehzauh a.

“2nd season ah tlangval hovin tunlai taka incheiin kristmas dance an rawn entir a, kan hlim tlang hle a, kan nui ri te chuan Dubai kawpui a nghawr a, kan awmna hotel bula ding Bruj Khalifa (khawvela building sang ber) pawh a khawk rum rum nia hriat a ni. Gift exchange lamah pawh kan hlim tlang hle bawk” tiin a chhunzawm zel a.

“Ka sawi hmaih hauh loh tur chu; kan member zinga David-a birthday a lo ni remchang bawk a, Mas ruai kan theh/kilho hnu chuan; Birthday lawmnain hun kan hmang chhunzawm leh a, kan hlimin kan tlai a ni ber mai. Ei leh in lamah pawh kan hnianghnarin kan puar hle bawk a ni”, tiin leh “Zo tak leh inhawng taka khual min dawltu (Kristmas thlen in) Tv. Lalmawizuala chungah kan lawmzia kha chu sawilan a phu hle e” tia phur taka a sawi hnu chuan mutmu tuah a lo hun ta a,  zinglam dar 2 velah ka thiana nen chuan; kan in mangtha ta a ni.

Awle,  kan hotupa, Pu Vanlal Zawma chuan a thusawi chu—HuivalenthiamGroupmail member zingah a chhiar duh an awm takin tia a rawn thawn chu; a hnuaia mi ang hian kan han zeptel pah e.

………………………..NB: Article or presentation paper anga buatsaih a ni loh avangin leh ka thusawi a awlsam nana ziak chhuak ve mai ka nih avangin reference or lehkhabu rawnte pawh tar lan a ni lem lova min hriatthiam ka beisei.

In thian
Zawma

MI IN TUNGE A NI  MIN TIH?
 Vanlal Zawma,  Abu Dhabi, UAE
December 10, 2011

Zofa Society Of Emirates member zawng zawngte leh vawina Advance Kristmas hmang tura lo kal khawm zawng zawngte kan Lalpa Isua Krista hmingin Kristmas chibai ka buk a che u. Tun tumah kan hnam tana thu pawimawh tak mai sawi tura chanvo minpetu kan hotute chungah pawh lawmthu ka sawi nghal bawk. Ngaithlatu zawng zawng ten eng emaw hlawkna pakhat tal in hmuh theuh ka beisei hle a ni.

Kan thupui hi Lal Isua tawngkam a ni a, a Bible deuh ruih mai thei na a kan sawi tum tak zawk chu “Zofate Chanchin” a ni. Tun laiah “a ni chu Mizo”, “a ni chu Chin”, “a ni chu Lusei / Hualngo”, “a ni chu Hmar” “ a ni chu Falam / Pawi”, “a ni chu Halkha / Lai”, “a ni chu Tedim / Paihte”…adt..emaw kei ni chu…chu mi kha mi.. tih apui a tam hle a. Thlahtu hmun khat, hnam khat (one tribe) ni reng si a, kan insawi hrang leh kan inhmu hrang fo maite hi a chinfel dan kawng kan dapa zofate insuihkhawm zai kan rel theihna tur kawng zawn chu kan tum ber a ni bawk ang.

Zofate hi China ram khawi emaw lai atanga chhuak nia hriat kan ni a, kan bul leh bal hi fiah taka hriat a ni rih lo. Kabaw Valley vela kan awm lai chu chiang faka kan hriat theih hla ber nia ngaih a ni a, chu chu AD 500-1000-vel kha nia sawi a ni. Kabaw Valley hi tunah chuan Burma ram Sagaing Division chhungah a awm a, chu mi hmun atang chuan eizawnna dapin kan vak darh ta nia hriat a ni. Chin Hills ah kan lawn chova Tiau leh Run inkar velah chuan kum zabi 3 vel zet kan awm niin ziaktu hmasa ten an sawi bawk. Chu mi hnuah chuan Tiau thlang lamah kan pute chu an insuan thla leh a, a kal hnunung ber zinga Lusei fate zinga a tam zawk chuan AD1700- ah Tiau an kan tawh nia rin a ni.

Kan pipute chenna Tiau thlang lam ram chu British-hoin an rawn awp hlim khan Lusei-Hualngo hnam peng Thangur-Sailo hovin “Lusei” kan ni an lo ti a, an ni chu thuneitu ber leh khua leh tui ngah ber an ni bawk a; chuvangin Zofate chenna ram pawh chu Lushai Hills an rawn ti ta ngawt mai a ni. Zofate chungah an mahni British-ho tan rorel a awlsam nan ‘Divide and Rule’ policy an kengkawh a. Zofate chenna ram chu hmun hrang hrangah thendarhin mi hrang angin an awp a. Chumi Divide and Rule nghawng zel chu Zofate hian tuarin tun hnu-a Mizoram a lo pian hnu pawhin Zofate chenna ram zau zawk Myanmar rama Chin Hills te, Manipur rama Zofate chenna ram te, Tripura rama Jampui tlangdung leh a chhehvel te, Assam rama Cachar ram te, Bangladesh rama Chittagong Hill Tracts chhehvel te leh hmun dang dangte chu Mizoram ah tel ve ta lovin ram dang a lo ni ta a, thlahtu hmun khat Zofate ni mah ila ram khata chengza lo na na na chu inunauna chawi nun reng a lo har ta a. Mizoram Zofate chuan Mizo nihna chu pumbilhin Zofa ram danga awmte chu Mizo ni famkim ve chiah lo ‘Mizo hnahthlak’ chauh nia hriatna a piang a. Chumi kal zelah chuan Zofa Mizorama cheng ve lo chu Mizo lova inhriatna a lo piang ve zel bawk nen. Hnam khat Zofate chu hnam hrang treat-in kan in-treat ta hmiah hmiah mai a ni. (Chhantea)

Thrangthar ten tute hi nge Mizo chu tih kan hriat theihna awlsam ber leh chiang ber chu April 21, 1947 a Mizo Union ten the Government of India a an lo zu theh luh tak Mizo Memorandum ah ti hian chiang takin a inziak a ni. “Only the word ‘Mizo’ stands for the whole group of them all. Lusei, Hmar, Ralte, Paite, Zo, Darlong, Kawm, Pawi, Thado, Chiru, Aimol, Khawl, Anal, Puram, Tikhup, Vaiphei, Lakher, Langrawng, Chawrai, Bawng, Baite, Mualthuam, Kaihpeng, Pangkhua, Tlanglau, Bawmzo, Hrangkhawl, Miria, Dawn, Kumi, Khiangte, Tlau, Pautu, Pawite, Vangchhia, Zawnyte, Fanai, Khawlhring, Chawngthu, Vanchiau, Chawhte, NGente, Rethlei, Hnamte ..etc.. all closely related to one another culturally, socially, economically and physically thus forming a distinct ethnical units.” He tia an tar lan zawng bakah pawh hian Chin Hills leh hmun danga Zofate, an thlah (chi peng) hming an hriat mai lohte pawh huam tel vek thei turin a tawp berah …etc.. an lo dah nghe nghe a nih hi. English ho hian etc., hi awmze nei loin an hmang ngailo tih chu kan hre tlang theuhin ka ring.

A chunga Mizo Memorandum in a tarlan tak chithlah peng zawng zawngte khi India sawrkarin ‘Mizo’ a tih a te chu an ni a, Myanmar sawrkar tan erawh chuan ‘Chin’ an ni vek thung. Chin tih ah pawh hian chi peng 53- zet awmin Myanmar sawrkar chuan a record a ni. Upa Zakhuma chuan Yangon Chin Combine Service pakhat-ah, “Chin State-ah Chin pakhat mah an awm lo va, Mizoramah Mizo pakhat mah an awm bawk lo”, a ti. A sawi duh tak chu, “Mizo” (Zofate) tih leh “Chin” tih hi chi peng pakhat hming ni lovin chi peng tamtak inkhaikhawm (Nomenclature / Common Name) hming mai a ni. The Chin Hills by B.S. Carey & H.N. Tucks p-2na ah chuan ” Chin ho hi tlangrama cheng leh khawsa niin Tibeto-Burman tawng chipeng (dialects) hrang hrang hmang an ni a, anmahni trong theuhin hming an invuah mai,” tiin 1891-Burma Census Report-a mi an tarlang a. Chumi awmzia chu hnam pum khaikhawmna hming kan lo nei lo tihna a ni.

India rama cheng zofate chuan Mizo Union Conference remtihnain ‘Mizo’ tih chu Zofate hnam hmingah an hmang ta a, 1954-ah ‘Lushai Hills’ chu ‘Mizo District’ tih a ni a, 1972-ah Mizoram Union Territory, 1987-ah Mizoram State tih a ni ta a. Myanmar rama cheng zofate erawh chuan Chin hming kan pu hlen ta a ni. Chuvangin zofate hi ‘Mizo Tribe’ a nih loh leh ‘Chin Tribe’ tih hian min huap tel vek a ni. Mi min koh dan leh keimahni kan inkoh dan hi thliarfel thiam a thra khawp mai. Vai kan tih ten Vai an inti lo a, Kawl, Sap te pawh chuti tho. Oxford dictionary kan en chuan, ‘tribe’ tih hian = a social group comprising numerous families, clans, or generation; agroup of persons having a common character, occupation, or interest, tiin chhan a nei a ni.

Tunah phei chuan Mizoramah chithlah peng 46 meuh awma sawi a ni a, chu chu Mizo tih hian a huap vek a. Mizorama chithlah peng awm zawng zawng pawh Burma rama Chin State leh a chhehvelah an awm kim deuhthaw a ni. Burma ram Chin State leh a chhehvelah chithlah peng 53 meuh awmin record a ni bawk. Chuvangin Mizo-in a huap kim vek angin Chin pawhin a huap kim vek a ni. Chin ta bika hauh theih a ni lova, Mizo pawh chu tho. Duhlian, Mar, Hualngo, Lusei, Mizo tawng pawh hi Chin zawng zawng, Mizo zawng zawng te tlang tawng a ni a, kan vaia ta a ni. “Mizo emaw ka ti a, a ni lo” kan tiha te hi Kawl-Vai an nih loh chuan hman chi a ni lo. Chin pawh Mizo, Mizo pawh Chin – hnam tenau “Tribal” tam tak khaikhawmtu hnam hming, national hming, inang, hrulkhat (Parallel) a ni. India-ah Kuki or Mizo, Burma-ah Chin, mi pakhat hming thum nei kan nih mai chu.

Zofate zinga thuziakmi lar tak L. Keivom chuan heti hian a ti, “Vawi khat chu Rangoon biak in pakhata ka inkhawm tumin ofisar bang pakhat hian an kohhran member vaiho hnenah ‘Amah hi L. Keivom, Indian Embasy-a a lian ber dawttu, kan Lusei pui a ni’ tiin mi introduced a. Kei pek chuan, dawt sawi duh hek lo i, hawihhawm lo zet mai hian ‘kei chu Mizo ka ni a, ani hi chu Lusei a ni’ ka lo ti var a, a tu hi nge hrilh hai ta zawk pawh ka hre lo,” tiin. Ani, L. Keivom ang hian Zofate hi Mizo-naah hian chiang ta theuh ila chuan, insuihkhawm lehna thuthlung buaipuia phet sek hi a ngai hauh lo tur.

Chuvangin vawina lo kal khawm zawng zawngte pawh hi Zofate kan nih vek avangin Mizo/Chin tih hian min huam kim vek a, “keini chu Hmar” “keini chu Ralte” “keini chu Khiangte” “keini chu Lusei” “keini chu Hualngo/chhakchhuak” tia insawi hran phet tum lovin kan vai hian Mizo kan nih chian zia chu hria a, Vai ho leh hnam dangin min hmuhsih mai loh nana lungrual taka kut insuiha tang ho zel tur kan ni. Kan za hian Mizo/Chin/Zofate tih hian min phuar khawm vek a ni. Ka lawm e.

Remarks: Mi thiamte thuziak (article) hrang hrang a mi lakkhawm leh belh deuh a ni.

9 Comments

  • sanga says:

    Ahmun,Zofate ti cun kan zapi kan tel theh. Laimi khal zofa a si. Mizo/Chin hmuah hmuah hi kan zapi in ZOFATE kan si. Nangmah khal ZOFA/ZOFATE nasi, cu vekin kei khal ZOFA/ZOFATE ka si.

  • ahmun says:

    zofate nan ti i,laimi kan ital kho ve ma?kaa fiang lo ca ah si.ka palh sual cun ka ngai thiam uh

  • laleng zuala says:

    in nin hmeh hlam le tu

  • mapuia says:

    Kar hla a lenrual duh zawngte, in damlai em ni le?
    …….
    Damtakin aw kan intawh leh hma zawng
    Hlimin zai ang che,muttui mangtha.

    Pu Rokunga hla thu hmang hian krismas chibai ka buk vek a che u.

  • Hmartawp vur ram says:

    Ka tel ve lo chu a pawi ngawt mai.

  • Lalramsanga at DDK NEWS says:

    he khawvela hnam hrang 6000 chuang zingah hian nghet takin i ding zel teh ang u. thuziak tha tak tak chhiar tur min hlui-tu te hian an thahnem ngaihna hi chhunzawm zel teh se.mizote kan influencial zia leh kan versatile zia han hmuh hian kan kiangah Pathian a awm reng tih a chiang em em a.min hnaihtu apiangten hnam rinawm leh huaisen tiin min hre zui zel teh se

  • Puitea Hauhnar says:

    Thianpa Zawm, ka rawn ti teh duat a….i hmawrbawkna Mizo tih kha chu…KA LUNGKHAM LEH DUHAISAM a nia aw…..ziak zel rawh.

  • Puitea Hauhnar says:

    Zawma, Ziak tha lutuk…kan mifingte thu leh hla rawn reng chunga i ziak tih pawh a lang. Mahse, Tunlai kan Pathian thu sawihovin an duh duh lai BUNG LEH CHANG an sawi uar ang hi ang ka ti tep.

  • Saithantluang Tuallawt says:

    Tarmit vuah a laia mi te hi ka STAR raps…