By: Sayama Ringi (Green), Kalaymyo
Mizo ka ni. Renthlei tui pawlh loh ngat! Kristian ka ni. Pastor fanu lehnghal! Naupang Sande Sikulte kala, Kristian chhungkuaa sei lian, Kohhran rawngbawlna eng eng emawa lo inhmang ve tawh thin, “Mizo” nihna ngaina ve tak, inti “Zohmangaihi” hian Kawl, milem bia pasalah ka’n neih tlat chu! Tichuan, hnam chawhpawlh, Mizo suak, nu leh pate sakhaw inang lo kara sukthlekna lam bik tur hre lova “rinna lama kawng bo” fanau ngaihtuahawm tak takte lo piangin, Kristian chhungkua ni lo, chhungkaw pakhat ka’n din ve tawp mai hi chu; ka tifuh lo teh asin!
Naupang inkhualtelem ang mai a—“Ka bang!”tia ka hringnun chan hi a bul atanga han tan that leh takte hi ka nap hial thin. Mahse, thil a nih tur a lo ni zo vek tawh a, Lalpa rawn chung zela chhel tak leh huaisen taka ka hmachhawpte hmachhawn mai bak tih theih dang reng ka nei ta lo. Amaherawhchu, tun hnua ka tun hma hringnun zinkawng ka lo zawh tawh thin dan te chik tak leh ngun taka ka’n infinfiah letleh fe hnuah chuan tih theih pakhat ka lo nei reng a ni tih hi; ka ngaihtuah chhuak ta tlat a. Ka hmeichhe pui, Mizo Kristian nulate hian keimah anga “humsual” an rawn dai ve loh nan ka tawnhriat eng eng emaw tal an nunkawng kawhhmuhtu-ah leh zirlai atan lo hmang tangkai se tih beiseiin “ka duhsakna thurochhiah” (te han ti thla ve rawk ila) tlem han hrilhhriat ve hi a ni; ka hmachhawp thil ka tih theih awm chhun chu.
Hnam dang, sakhaw dang pasalah:
II Kor 6:14-a “Ring lo mite nen rual lo taka nghawngkawl bat dunin awm suh u” tih Bible changte hi chu kei chuan ka bawhchhe chiang lutuk! “Rual lo taka nghawngkawl bat dun” tih awnziate pawh hi a tak ram ka thlen chinah chiah ka hrethiam ve chauh lehnghal a. Culture inang lo,rinna hrang bawk si leh chhungkaw dinhmun inthlau lutuk tak mai karah chuan ngaih dante hi a lo inang lo chho zel a. Mite buai miah lohna turahte hian kan han buai bik ta tlat thin a. Mizo Kristiante thlirna kil atanga mi tha, mi fel, mi tlawmngai kan tih angte hi anni chuan inchhung khur pawh luah lum zo lo khawpa “Mi vakcheh” berahte zu han chhuah thei tlat pek a. Thil kan thlir dan hi a inpersan a ni ber mai.
Mahse mihring mihrinna lamah erawh chuan an tha ang rem phian. Hmeithai nu mawl te, pastor pension hlawh mai ringa, Tahan khaw daifem lama dap in chhe tea khawsa ve mai ka nu chungah thleng hian a thlum, a al temtirin zu han tha hlawm tlat a. A chang phei chuan ringtu inti keini ho ai mah hian ngil an nei zaw mah a ni lawm ni? te ka ti hial thin. Amaherawh chu, Krista tel lohna in chhungah hi zawng khawvel lam thilah eng ang pawhin changkangin leh hlawhtling angin lang teh mah se, ringtute lawmna leh thlamuanna tak tak ang hi a awm ve miau loh avangin, nun hi a “Haleluiah” ve thei tlat lo. Fate thlarau lam han ngaihtuah chan phei hi chuan a mangan thlak thei teh asin! Hei tak hi alawm tukhaw hriat pui lem lova ka buai ruk thinna lai ber chu.
Kristian zirtirna lama kaihhruai ka’n tum deuh lahin kaihhruaina dang tha hre chuang der si lo hian thikthu an tichhiain an la hauh ve hlur lehnghal a. Han tihluih deuh lahin inhauhna leh chhungkaw buaina kan cho chhuak hi a ni leh ringawt zel bawk si. Chu bakah nu leh pate innghirngho leh inhau buai reng kara fate chi-ai leh thlabar reng renga siam fo thin hi nu nihna atang chuan han ngaihngam chi ni hek lo. Tin, heti anga nupa kara kak a awm a, innghirnghona a awm tlat chuan ina awmte’n an tuar vek. Inthunun zawh loh palha puak mai thei leh kehdarh chhe vek thei a ni lehnghal. Chu vangin, tlawm zawka tana chhungkaw inremna siam phawt hi a tha zawk dawnin ka hre ta tlat a. Tichuan, engkim Pathian kuta hlan chung zelin ka tha-en rih phawt mai chu a nih ber hi. A hahthlak thin teh asin! Joba 4:8-a “Khawlohna leh lei leta, buaina tuh chuan a ngai an seng leh thin,” tihahte hi chuan a pass tha ber pawlah ka tel pha ve tlat asin!
Chuvangin, tuna Mizo Kristian nulate hi chuan kei anga rawn inchhir leh hnihne miah lo turin hnam dang, sakhaw dang pasalah rawn nei reng reng suh ang che u! Pathian leh a kohhran leh khawtlang tan Mizo Kristian chhungkaw dik tak, tha tak hi rawn din theih theuh tum ang che u tih hi ka duhsakna sang ber ka rawn hlan theih che u chu a ni.
Mahni intodelh theih ngei tum ang che u:
Hmakhawsang kan pi leh pute hun laia hmeichhiate dinhmun leh tun kum zabia hmeichhiate dinhmun leh tun kum zabia hmeichhiate dinhmun chu inthlau tawh tak a ni. Khang hun lai kha chu “Pasaltha hun” a ni bawk a, hmeichhiate tan han inrawlh vena tur a awm meuh lo. Mipa thlazar hnuaia nung leh an zara thlamuang ve thei chauh an ni. Heti anga awm pawh hi an chan tawkah leh a nih dan phung tur ve renga ngaiin an lungawi ve em em mai a ni. “Hmeichhe thu thu ni suh; hmeichhia leh palchhia chu thlak a ni ngai; hmeichhe finin tuikhur ral a kai lo,” tia mi hnuaihnung zawk anga dahna kan “Mizo Culture”-ah a lo awm tlat bawk nen, hmeichhe tam tak chuan awmnem zawk leh hnuaihnung zawk anga inngaiin an tih theih tur ngei ngei pawh ti thei lovin an awm thin.
He ngaihdan hi vawiin thleng hian a la bo chiah lo lehnghal a. Tun kum zabia hmeichhiate hi chuan pi leh pu atanga hnamze mawi leh thate chhawmnung zel chungin heti anga an kamchhe tleuhna’n an lo hman thin “Philosophy thing” tawh lutukte hi chu thlauhthlak a, tuna kan khawtlang nun kalphung mil zela hmeichhiate hmasawnna ngaihtuah hi kan tih tur a ni. Hmeichhiate lah hian kan thlen phak tur ramri kan han kham reng reng hi a hniam sa ringawt zel mai a. Chu vangin kan nih tur ang kan ni pha lo reng thin a ni. Hei hi a dik lo.
Khawvel hmasawnna leh thil inthlak danglam chak tak mila kan thil tum leh thlir dan hi a san chhoh telh telh a ngai a ni. A eng emaw hmaa rilru put dan hi a hniam sa ringawt tur a ni lo. Hmanlai anga mipa thlazar hnuaia lungawi ve mai mai hi a tawk tawh lo. (Mipa ep leh er tur lam anga fuihpawrh chu ka ni hauh lo a nia.) Mahni intodelh leh inrintawkna nei thei khawpa “chhawrtlak thiamna” kan nei ngei ngei tur a ni. “Thiamna” han tih hian lehkha thiamna chauh ni lovin puanthui, eiin siam, inchei leh samsiam leh sumdawn (dawrkai, khualzin) — adt a huap vek a. Tih tak takna nena kan beih loh chuan “mi thiam” nih kan tling thei lo vang. Hnathawk (professional) thei khawpa inzir thiam a pawimawh. Eng hna pawh ni se, a thawktuin rilru tak taka kan thawh phawt chuan hna zahawm vek a ni. Pathian malsawmna dawng tlaka taimak erawh a tul. Kan tih apiangah taima taka tih zel hi Pathian malsawmna hnar a ni.
Tichuan, kan hlawhtlinna a sang chho zelin chu chuan min chawisang dawn a ni. Amaherawhchu, duham leh thahnemngaih luat avanga dik lo leh bawlhhlawh taka sum lak luh hi chu “Hausakna him lo leh hrisel lo” a ni a, heti ang kawnga inhnamhnawih miah lo a tha. Tunah chuan kan Zonute’n hnathawh leh eizawnna lamah nasa takin hma kan sawn chho ve mek zel a, a lawmawm takzet a ni. Khawtlang nun a chiriin eizawnna kawngah pawh mawhphurhna sang zawk hmeichhiate kovah a innghat tawh zawk mah a ni lawm ni! Mahse, hei aia nasa zawka tan kan lak sauh sauh a la tul tho mai.
Hmeichhiate dinhmun hi a changkang tawh viau e ti lo chuan a la derthawng ang reng khawp a. Pasal nei lo nula bantlang te, makchhiat tawk palhte leh kan rinchhan leh kan innghahna ber thin kan pasal te’n min boralsan thut tih angte hi kan chunga thil thleng thei reng a ni a. Heng hunah hian mahni intodelh lo leh thiamna engmah nei lote chu an talbuai nghal mai a ni. Thenkhat chuan chhung lam leh pawn lama innghahna tur pasal bawk an mamawh leh a. A chhia emaw, a tha emaw an hmuh hmasak sak hnenah an inhlan a, tichuan nu leh fate tan kawng tinrenga “nun him lo” a siamsak a. A then phei chu kalna tur chuang hre lovin zu, ruihhlo leh nawhchite zuar ta mai maia nunkawng zawh sual tate pawh tam tak an awm.
Mahni intodelh ngat se chuan heti ang hi an ni bik hauh lo vang. Nu leh pate awm tawh lo hnua, loh theih loh thila inpuia tluk luh leh a lo tul tak pawhin kan belhbul tur kan nutate leh an nupuite endawng leh hmusit phak miah loh tura kan intodelh ngei ngei a tul. Eizawnna a nih kher loh pawh inchhung khawsak rel leh ei rawngbawl lamah tal rintlak khawpin kan thiam tur a ni. “Sepui nufa chu khawiah pawh an tla tlum a, mihring nufa chuan tlaktlumna an nei lo” tihte hi chu hmeichhiate a zir a ni ka ti duh tlat. Mahni intodelh thei khawpa “chhawrtlak thiamna” pakhat khat kan neih bakah, kawng eng emaw zawng tala mite chhawmdawl theitu kan nih phawt chuan tlaktlum loh hi a awm thei lo reng reng ang. Laina hnai inti ve deuhte pawhin awmpuiah leh tanpuitu atan a chuha an inchuh nghal loh che! Chuti ang dinhmun kher lovah pawh tunlai khawvel khawsak phung reng rengah chhungkuaa nu leh pa te’n thiamna, finna leh remhriatna thawhkhawma tanrual loh phei chuan chhungkaw changkang tak din a harsa ta chu a nih hi. Chu vangin Zo lanute hian heng hi hre rengin mahni intodelh thei ngei
turin kan pawnfente sawi chhingin i inbuatsaih sauh sauh ang u hmiang!
Mizo nunzia (ze) mawi leh tha:
Kan pi leh pute atangin Mizo hi hnam tlawmngai, rinawm, huaisen, dikna ngaisang, pi leh pute thurochhiah ngaipawimawh, nu leh pa leh aia upate zahthiam, Kristian zirtirna “laimu” nuna senglute hmangthlap, piangsual hmusit lo, inleng leh mikhual lawmthiam ….. adt hnam kan ni. Heng Zo nun ze mawi leh tha tak takte hi Zo lanute hian chhawm nun chhoh zel hi kan tih makmawh a ni. (Kei tuna thurawn petu che u hi chu entawn tlak ka awm miah lo a nia)
Mi tin hi “hnam darthlalang” kan ni tih hre rengin Mizo, Kristian nun ze mawi leh thate hi kan nitin nunah i lantir ang u. A bik takin nulate tan lek phei chuan Pathian tihna reng nei lova hlim hlawpna chi hrang hrangahte-ei leh in, zuk leh hmuam insumna reng nei lova tlakrannate-pawisak nei miah lova bawrhbang taka khawsaknate hian mahni nun kal zel tur a tichhia a; nu leh pate tan a zahthlakin a mualpho thlak bawk a; chu mai ni lovin ram leh hnam tan pawh mualphona a tling thei a ni.
Hnam dangin Mizo min rawn hmuhsit leh endawng mai theih loh nan fimkhur leh zahawm taka kan khawsak a tul takzet a ni. Tin, Zo lanute hian Mizo tawng leh Mizo lehkha hi rawn ngaisang ngei ngei ang che u. Mizo thu leh hla, ziak leh chhiarahte hian a intih “tui chawp” theih a nia. Tichuan, hmeichhiate pawh hian Mizo literature lamah inzir chawp ve zel chungin hnam hmasawnna tur eng eng emaw kan irh chhuakpui ve thei dawn alawm.
Inchei dan:
Tun kum zabia nulate tan chuan in tual lenna chu sang tak a ni. In inchei dan pawh a sang. Mahse, in tual len dan leh nunphung hi a sang tha tawk em? In inchei dan a sang tihte pawh hi in feng chhingin leh in inhlim ‘sang’ tihna pawh a ang viau lo maw? Kan ngaihpawimawh zawk tur chu numphung sang hi a ni. Thenkhat chuan mahni inchhung dinhmun pawh ngaihtuah lek lovin thawmhnaw leh incheinaah sum tam tak an khawhral a, um phak rual lohin a dang a rawn chhuak thar leh zel bawk si, a bawiha tan a awl khawp mai. Zo Kristian lanute hi chuan “Fashion bawih” a tang mai lovin hriatzauna leh finna min pe thei (Mizo) thu leh hla te, ziak leh chhiar lam atan in hun leh sumte hman tangkain zawk tum ula chuan hmasawnna ropui tak inchang ngei ang maw le.
A mawi pawh in mawi zawk mah ang. Zo Kristian lanute tan chuan in inchei dan atang hian Mizo nihna leh Kristian nihna tihmelhem lo thei ang bera mawi si, zahawm bawk si leh a tlangtla tawka inchei a tha. A hun leh a hmun azira inchei thiamte hi an mawi ber. Tluangtlam leh zahawm taka incheite hi “thing” in ti pawh a ni mai thei. Mahse, eng ang pawhin hun rawn inher danglam chho sel mah se, mihring tihlutu ber thiamna leh finna, nungchang tha leh mawinate leh ‘sakhaw puithuna’ te nena tual len hi zawng a mawi berin a tlo ber nge nge chu a nih hi “sexy” deuh aiin ‘safety’ hi a him zawk lo’ng maw?
Insum theihna
Thlarau Thianghlim rah zingah “insumtheihna” hi a tel a. Mahni insumtheih hi mi puitling leh zahawm nihna a ni. Mahni inthunun theite hi mi zah pawh an kai nge nge. Nulate tan phei chuan chakna tinreng (mit chakna, tisa chakna, ei in, zuk leh hmuam, a hlei a hluaka thawmhnaw leh incheina uar adt) laka insum theih a pawimawh. Ringtu Kristian inti nungchang that leh that loh tehna tha ber chu a thusawi thiamah ni lovin amah a inthunun theih leh theih lohah a ni zawk. Thufingin “Mahni inhneh chuan khawvel a hneh a ni,” a lo ti reng bawk a.
Mahse, nulate tan thlemna tinreng kara tual leng inni a, a chang chuan insum pawh a har hle thei ang. Dik taka sawi chuan, kan Mizo society kalhmang reng reng hi chhiat ni that ni kher lovah pawh inkawm let let hnam, thil tihhoa pui nei tam hnam leh chhuahvahna tur ngah lutuk hnam kan ni a. Chu vangin, Zo lanute hian kan rual kawm dan hi tihdanglam ngam a ngai. (Thangvalte pawhin heng hi hriatthiampuia pawimawh hrante a awm a nih lem loh chuan inlenpawh chhen leh nulate vahchhuahpui thin fo lakahte insum thei bawk se chuan kan nulate paw’n eng eng emaw inzir changkan nan leh lehkhachhiara mahni intihhmasawnna tur hun an ngah phah deuh tur) Tin, Zo lanute hian mipa laka invawng thianghlim nih thatzia leh hlutzia hria ula, heti ang rilru changkang nei nulate hi an ngaihsanawm a, Pathian pawhin a lawm a ni. Solomona thufingin “Lalpa tih hi finna bul a ni” a lo tih hi a dik kher mai. Finna chu chhia leh tha hriatna – tihawm leh awm loh hriatthiamna a ni mai a. Mahni chak zawng zâwng zawng tih a tha lo ang bawkin mahni chak loh zawng tih loh ringawt pawh a fel chiah chuang lo.
Aigupta rama tlangval hmel tha, Josefa chuan a tlangval that lai takin a siamtu a tih a, a hrereng a. Tichuan, Lalpa’n finna a pe a, chu finnain a pek chhia leh tha hriatna leh insumtheihna chuan a pu Potiphara nupuiina tuma hmuh loh tur hmun pindan chhungrila uirepui tura a thlemna pawh kha “Eng tin nge he sual lian tak hi tiin Pathian chungah thil sual ka tih theih ang?” tia chhangin sual thlemna ngamtu a nih tak kha.
Thukharna:
Aw le, Zo Kristian lanute pawh hian Lalpa tih leh siamtu hre reng chungin mahni inrintawkna nen hmasawnna kawng zawh tum ang che u. Hnam darthlalang in nih hre rengin Mizo tawng, Mizo literature leh Mizo nunphung ze mawi leh thate chhawm nung chho zel bawk ula. Sual thlemna tinreng nena in “Indona field”-ah pawh “Josefa hnehna hlado” chham a, sual hneha ngamtu leh mi puitling leh zahawm nih theih nan Lalpan malsawm theuh che u rawh se!
HRB Nov.2011


Pathianin Evi kha Adama hnena a rawn hruai laia Adama kamchhuak hmasa ber,”Hei zet chu” a tih ang deuh kha he i thuziak zet hi chu a chhuanawmin thu-zirlai a pai hnem a, chhiartu mipa leh hmeichhiate tan pawha Zonun chawmna tling thuziak a ni. Biak thuhmun lo hnam dang nupui pasala va nei Mizote inchhirzia mite sawi ka lo hriat thin kha, tunah chuan chutianga “a changtu nu” ngei maiin “Zo nun hlu leh mawi” humhalh nan leh chatuan nun kawng zawh dik nan i rawn inpharh chhuak phalngam hi a va ropui tak em!
Malaysia ramah hian Mizo nula chhiar tham loh, kawl ring lo mi pasala nei, fanau neih hnua mu ar la turin a tihthlabar ang hlauhva mangang leh thlabar sawi tur alawi kan nei ve. Kan Zo thlangtlakpuite chuan chutianga ring lo mi hnam dang pasal neite chu an ensan ngam hmiah tawh. Ka thu hriatna a sual loh chuan, “USA-ah pawh Zo lanu thenkhat chuan hnam dang pasalah an nei tih a ni a. A chhan ka zawt a, min chhan dan chu, “An senior deuh tawh a, adt…” tih a ni. An chhanna hi lo dik tehreng pawh ni se, hnam dang pasala neih phah nan chuan thu tling zawng a ni lo asin ka ti rilru neuh neuh va. Kan thuziaktu’n, ” Chhawrtlak thiamna” a tihah hian mi tam tak chu kan tang thup a, “rinna leh culture-ah” bulthut nghet nei tak tak si lo hian kan khawsa a, a tawpah ni mai mai teh se kawnah kan zuangthla thin a ni.
Mahni inthiam chawpna kâwr kamchhuak, hman dang ring lo mi nupui pasala neite hian missonary leh evan hna kan thawk a ni nghal mai tih kan la sawi ngam zunia! Pathian chuan hnam dang ringlo mi chu ringtute tan a zamsuih hauh lo vang tih a chiang. Adama tan a kawppui awm, amah tanpuitu tur Evi a siamsak. Adam chu Evi tan, Evi chu Adama tan. Pathian siam ve ve an ni. Tuna kan chenna khawvel hi inlet thutin khawmual hi tuifinriatah inthlak thut mah se, hnam dang ringlo mi chu ringtu nupui pasal atan Pathianin engti kawng mahin a ruat (samsuih) dawn lo a ni. (He thu pawh hi Bible behchhanin i rawn hai chhuak tha hle mai.)
Chuvangin, rinna leh cultureah nun nghet nei turin thuziaktu’n Mizo literature-a harhtharna kan mamawh thu a sawi a. Chu harhtharna chu thal sikul chawlh thla hnih khat chhung chauhva chan theih leh neih theih a ni mai lo. Kan naupang zirlaibu (curriculum) kan ennawn a, siamthat a tul hle tawh a. Mizl thu leh hla bulbal (Mizo’s basic literature) hi chhungkuaah kan tan a pawimawh bawk. Kan inchhung khurah mahni tawng hman hram hram a pawimawh ta a ni. Mandalaya Chinaho khian tuktin hian an fate sorkar sikula an luh hma darkar khat tha vel chu, an Biak in (China temple)ah an hnam tawng, ziak leh chhiar an zirtir thin. Kohhran hian hmalak a hun ve tawh hle mai. Keini aia hnam lian zawk leh thiltithei zawkte kara kan indinchhoh mek lai hian nu leh pa, kohhran leh khawtlang hian “rinna leh nunphung” humhalh hna hi thawh that a tul a ni tih hi kan thuziaktu hian a nun tawnfiah hmangin min hrilh hi, a hlu tak zet a ni.
I huaisenna hian rah tha a chhuah ang, mahni ngei tehkhin thu-a inhmang, nihna tilang a a dik zawnga zofa lanu te herrem pui i tum hi a va han ropui ve..!!! Leitlangpui atangin kan chhuang che…
Ekhai hei…… thuziak tha tak mai, mi tin chhiar ngei ngei chi….. nunkawng kawhhmuhtu tha tak thuziak chhiar tur kan nei hi a van lawmawm tak em…! A bik takin a ziaktu Sayama Ringi ngeiin a chhungril taka a siam, a chhungril atanga rawn irhchhuak, (a chhungril a phawrh tawp i ti mai teh ang…. inpuanna te pawh a tih theih ang chu…) thu tha tak tak, ngaihtuah zui tham tak mai, thurochhiah tha tak, keini thang leh thar te tana min hnutchhiah a, min share hi a lawmawm ka ti lehzual a. Amah Sayama Ringi ngei pawh chibai hial ka chak a ni.
Kan hnam nun a bo mai loh nan leh kan culture humhalhnaah ngaiin hnamdang nupui/pasal neih loh hi a lo tha ber dawn e. Hnamdang nupui/pasal neih hi thil sual erawh chu a ni hauh lo va, sakhuana a inan tawh loh chinah chuan chhungkuaa buaina lian tak siamchhuaktu a ni thei thung. Chuvangin chhungkuaa buaina a lo thlen lohnan ringlo mite nen hi chuan nghawngkawl bat dun lo i la a tha ber awm e.
He thuziak chhiartu zawng zawng te hian inhlawkpui theuh ka ring a ni.