*TLC Seminar Paper: “Changkanna Rahbi”
Published: Nov 17th, 2008 | Posted by: dika | 109 Views
By: Lalhmangaiha, Tahan
1. Thuhma: Kan la changkan lohzia kan inhriatna hi changkanna rahbi chu a ni. Khawvel hmasawn chak tak hi kan um phak loh laiin khawvel
changkanna chuan min rawn umpha tawh zawk a, nawhalh bawk khat pawh kan la siam thiam loh laiin tun lai hmanraw changkangber Computer chu kan hna tinreng thawktu atan kan hmang thiam a; changkan loh pawh tum mah ila kan hun tawng hian changkan loh theih loh dinhmunah min hlangkai zel dawn a ni.
2.1: Changkanna chabi:
Kan thupui ‘Changkanna rahbi’ hi ‘Malsawmna chabi’ pawh ti ila a sual awm lo ve! Mahni changkang lo mah ila, khawvel changkanna chuan kan phu loh dinhmunah min hlangkai zel dawn a ni. Hmasawnna te,
changkanna te, hlawhtlinna te, puitlinnate hi tu tan bik mah a ni lova; tungchhova kal mihring tawh phawt chuan kan neih theih thil vek a ni. Changkang nih kan duh a, changkanna kawng erawh kan zawh a ngai. A rahbi chu a chhuk a chho, a kawi a ngil, a tung a phei pawh ni se, tunlai tawng takin; “tang tang, fan fan, hram hram, talh talh” a kan beih ngial hnuah chauh chhenfakawm tak changkanna chu kan nei dawn a ni.
2.2: Mahni hi changkanna daltu kan ni thei:
“Tunlai khawvel chu a changkang tawh” tia lo awm changkan ve ngawt theih a ni lo va; lo intihchangkan ve ngawt hi mawlna a ni zawk mah awm e! Hmasawnna kawng kan zawnnaah hian chetsual chang a awm lo thei lo va, engemaw chang phei chuan kan hlawhchham der a ni mahna! Mahse, beidawng lova ti fan fantute chu a tawpah an hlawhtling leh nge nge thin.
Hringnun changkanna atan hian mahni theih ang tawk theuhvin hma kan la a; Japan puithiam Zen Master ho chuan Werber Ergard-a hnenah zawhna atthlak angreng tak an zawt a; “He noah hian a englai hi nge pawimawh ber?” an ti a. A chhanna pawh chhanna atthlak tak angin a lang ve tho mai! “A chhunga boruak awmna hmun ruak hi a pawimawh lai ber chu a ni” a ti. Hmasawnna min daltu lian ber chu mahni hi kan ni fo va, hre tawka inngaihna te, thiam ve hlea inhriatnate hian kan dinhmun tha lai ber hi a phet chhe leh thin a ni. Kan tum chuan kan la ti lo va, kan zawn chuan kan la hmu lo va; kan buaipui chuan kan la buai a ni. That kan tum chuan kan la tha lo va, dik kan tum chuan kan la dik lo va; fel kan tum chuan kan la fel lo a ni.
Mahni hi changkang leh puitling viauva kan lo inngaih lai hian, mawlmang tak anga kan ngaihte pawh kan rin ai daihin an lo zei zaih a nia. Zawmthaw tak leh tuanfum tak pawh hian awlsam takin ka tlin lohna leh ka dik lohna lai chu an hmu thuai thin. Chuvangin, rinawm tak leh tih tak zetin, hriatthiamna nen mi kan dawr thin a pawimawh hle a ni.
3 : Ram changkangte changkanna:
Kum 2000 khan America rama in hnihin computer pakhat zel intawm anga chhut an ni tawh a, Office hna thawk apiangte chu an dawhkan theuhvah computer leh Internet chhawpsak vek an ni tawh bawk. Asia khawmuala Technology lama thang chak tak India ramah khuan chhungkaw sangkhat velin computer pakhat intawm ang chauh an la ni.
Computer thiamnain a hrin chhuah thil pawimawh tak chu Internet hi a ni. Internet pianchhuah hun lai hi US leh USSR inep nasat lai kha a ni a. Pentagon chuan Soviet Union-in nuclear ralthuam hmangin an rawn run thut ang tih an hlau zek zek thin a. Chuvang chuan, computer thiam bikten ral laka himna tura thu inthawn kual zung zung theihna kawng an zawnna lamah computer inthlunzawm dan an hmu chhuak a. Chu chu tuna Internet tia an sawi hi a ni ta a ni. Khawvel ram hrang hranga internet rawn lar chhuah tak takna chu 1990 vel kha a ni daih tawh a. Keinin thangkhat lian zet zawt hnuah kan lo hmelhriat ve tan a nih hi!! Internet hian kan nun dan te, kan hnathawh dan te, kan infiamna leh kan zirna thlengin kan nun pumpui a tuam vel vek a ni, an ti. Kum 1999 khan khawvel pumpuiah Internet hmangtu Mtd. 70 vel awm tawh anga ngaih a ni a, chung a hmangtute zinga 62% chu US leh Canada mite an ni a; 12% hi Asia rama mite an ni.
4 : Engtin nge kan lo changkan ve:
TV kan en nasat dan ngaihtuahin thenkhat tan chuan kan sakhua a ni tawh ber em aw a tih theih hial awm e. Hlimna, lawmna, thurawn leh hriatna an dawnna hnar ber a ni. Heng TV leh Internet-ah hian thil tha tam tak a awm laiin sual buru ber thlengin a awm a. Chutah tak chuan a hman dan dik hriat kan mamawh a ni. A dik tak chuan hausak tum, lehkha thiam tum, lar tum tan chuan internet tluka thian rinawm leh tanpui thei dang hi an awm chuang lo vang. Sumdawnna lam ni se, “Highway for global economy” tih a ni a, zirna lamah pawh zirna in tha leh changkanga admission zawnna awlsam ber a ni ta bawk a. Khawvel huapa chet theihna kawng remchang min siamsaktu a ni.
5 : Changkanna piangsual:
Chutih rual chuan sual leh nungchang tha lo min zirtir thei bawk. Kum 1996-97 vela an zir chiannaah chun internet-a sumdawnna hlawk ber pakhat chu sex zawrhna lam hi a ni tlat mai! AD 2000 khan pornography lam pholanna websites 72,000 vel leh ni tina a ngial a ngana sex hmanna websites 39 vel a thar lo piang zel anga tarlan a ni. Tun hnaia an chhut danin Aizawl khawpuia Internet hmang thin zinga 80% hian sex lam thil an en thin tih a ni. Mobile phone lam hi chu kan la hman rih loh avangin a thatna leh that lohna sawi theih a ni lo va. Mahse, mobile phone hman nasatna hmuna thalaite nun a nghawng pawi dan chu mita hmutu kan ni hlawm awm e! Hei hi kan hma lawka thil lo la thleng tur zawlnei nih kher ngai lova sawi lawk theih thil chu a ni. Engpawhnise, IT hmasawnna avang hian Society thar a piang mek a; Mizote pawh he Society-ah hian kan lut mek a ni. Lynn Canfiled-a’n, “Kan lo hmel hriat hauh lo va, a lo hnai tual tual nge keini hian kan pan hnai zawk aw?” tiin CyberSociety chungchang hi a lo sawi tawh a ni. Chu chuan kan chhungkua, kan khawtlang, kohhran leh ram a rawn la nghawng dawn a, engtia hmachhawn tur nge tih chu tun atanga lo inbuatsaih a pawimawh ta hle!
6 : Chhiatni thatnia kan insawngbawl dan:
(1) Chhiat lamah:
(a) Thihni:
Mitthi chanchin leh vuina program chhut chhuah a ni deuh zel tawh a. Mitthi signboard kan siam dante thleng hian duhdan hmunkhat kan zawm thiam a pawimawh ta hle. Thenkhatin, “Kan then Tak” an ti chut a, a thenin, “Kan then Ta” an ti a, engtik hunah emaw chuan, “Kan then Mek” te pawh an rawn la ti lo vang tih a sawi theih loh! Mitthi chanchin ziahsa a awm chuan chhiar chhuah leh sawi belh vak hi kan hun tawng changkang tawh leh hun neih loh thlirin a tul lova ngai kan tam sawt hle. An nihna baka thluaithlum leh fak chiam lek phei chu mite beng a thlep mai mai a ni.
(b) Thlan siam leh ruang hal:
Kawl leh vai an inhal thinte hi rapthlak kan ti a, khawvel kan fang zau telh telh a, ram changkang leh hnam upate chu an lo inhal thin tihte kan hmu ta zel a. Khua a rawn la pui deuh deuh ang a, kawlphetha hmanga inhalna khawlin min rawn thlenchilh hunah chuan kan la inhal lo vang tih sawi theih a ni lo! Mitthi hal em hi chu Mizo nun chuan a la zo lo va, thlan siam erawh chu kan tum deuh vek tawh a. Thlan siamsaa inphum pawh kan serh lo sawt hle a, a theih phei chuan Thlan ro hialte pawh neih kan la duh hlawm ngeiin a rinawm. Hetiang kawngah hian tihdan mumal leh changkang zawk kan hria em?
(c) Mandat ti ti:
Pandal hnuaia pa ti ti thiamte thu sawi ngaihthlak hi a bengvarthlak thei hle a. Mahse, ti ti hona hmun tur a ni em tih erawh kan ngaihtuah chian a tul. In chhungah ruang kilin an tap hawm hawm a, khawhar hlain an lo inhnem lawp lawp laia mandat hnuaia kan lo nui bawk bawk erawh hi chu Mizo nunphung tur niin a lang lo va, kan Kristianna nen pawh a inmil lo a ni.
(2) Thatna lamah:
(a) Inneih present:
Inneih lawmpuina hi pek kan duh a, kan pek theih chin lah a inang deuh thum bawk a. Hei hian inneite mamawh aia tam kan vur tihna a ni. Thenkhatte chuan dawrah a man zatve dawrha hniamin an thun leh a, inneih ni hian dawrkai kan lawmpui a ni tawh ringawt mai a ni. Heti lo hian thilpek hlan hranpa hrim hrim kan duh chuan mi pek ang tlangpui aia uchuak deuh pe ila. Chutianga kan ti thei dawn lo a nih chuan sum paia lawmpui mai hi kan lawmpuinain thil tangkai tak a thlen zawk ngei ang. A chang chuan kan changkanna hmun sang ata hi kan chhukthlakte pawh a tul ve dawn lawm ni?
(b) Biak In kher kher:
Biak inah kut kan insuih a, hall lamah lawm turin kan insawn kual leh thin hi a hnahchawi a tam a, a buaithlakin hun kan seng tam bawk. Biak in leh a kawmpawna tlingtlak maite hi a hna khat angreng viau a. Kristian dana inneih mah kan phal chuan a lawmna atan pawh phal tlang law law ila, chutianga remchang lo a nih chuan Hall-ah hmang vek ta zawk ila, kan inneih leh lawm dan hi a changkang zawk lawng maw?
7 : Inchhung khawsak rel kawnga changkanna:
(a) Remove thubuai:
Kan Inchhung bungrua leh hmanrua, tlereuh leh keh theite chu mumang pawha kan la hmuh phak ngai loh hlir a ni ta mai. A bikin TV kan han nei a, kan en duhzawng erawh chu a hrang nuaih a. Naupangin Tom leh Jerry te, Power Ranger leh Cartoon lam an enghelh ber laiin, nu ho chuan Korea lam an lo hawi chak tawh a, pa inti pa deuhin Fighting (UFC) nge nge an ti a, tlangvalin Champion League lam daih an lo duh a, inlengte lah chuan “HBO” kha an lo ti ve bawk. Kan hun kan khawhral tamna ber TV hmaa ?hut, kan inlungrual theih lohzia lantirtu remove control a lo ni ta a ni. Ram changkangah chuan chanchin thar hriatna atan an hmang deuh ber a, keini erawh chuan Movie ena hun khawhral nan kan la hmang thiam rih a, hmabak kan la nei a ni.
(b) Inleng pawntopui:
Nulate tlangvalin an rim duhna hmun a danglam zo ta a. Nulate pawhin in chhunga tlangval han kawm ai chuan, thingpui dawr lama tu mitmei mah ven ngai lova han ti ti mial mial chu a ngaihthat thlak ngawt ang. Hetiang hi kan hun tawng chu a ni chho ta a, kan changkannain a hrin chhuah pawh kan ti thei awm e.
8: Tunlai aia tunlai zawk:
Kum zabi sawmhnih leh pakhatna kan chuankai meuh chuan, kan nun a danglam chak hle. Khawvel hmasawnna leh changkanna chuan a khupsuk mai ni lo a thopazuanin min zuanpui a, hun thar duhawm takah kan chuangkai ta. Kawng tam takah hma kan sawnna hmuh theihin a awm a, khaw te leh khawpuiah mite nun zawi zawiin a thang chho mek a ni. Inbiakpawhna lama khawvel changkanna chuan min nuai tan ve mek a. Tun hma lama kan la hriat ngai loh thil tha tinreng kan nei ve ta a, kan hriat ngai loh khawvelah kan lut ta mek a ni. Amah Vanneihtluanga sawi dan takin; “A chapo apiang an langsar a, a kawm apiang an hausa a, a vir apiang an tlai a, mi tawng tam apiang thu a chak a, zak theilo apiangin an chang hmasa a, thatchhia an rethei chuang tawh lo va, a lerh apiang an tawih tawh mai a ni.
9: Raltiang Kristianna:
Kan pipute run kam vela an awm lai chuan siapsuap leh hnawkkhalte an hmang a. Chu hun thim tak chu a liam a, hrenpereng kaih leh puanbih hun an rawn chuangkai a, an khawtlang nunte awmze neiin a changkang hret hret a. Hetih hun lai hian an mawlna zawng zawng umkiansaktu tur Kristian sakhua chu an lo vuan ta a ni. Mizo hnam hi khawvelin hnam tia lo pawmtirtu ber chu Kristianna a ni ti ila kan sawi sual kher lo vang. Sawi tak angin Kristianna hi kawng tinrenga kan hmasawnna bul a nih mek laiin kan hnam nunphung tam tak min hlohtirtu a ni a, sap ngaihsanna rilru min tuhtu pawh kan sakhuana bawk hi a ni. Kan hnam culture-a zai tinuamtu ber khuang min umbosak a, zai hlimna hmanraw tha tak phur sosanna chenin kan rilru an lo rapbet a, sap tihdan hmangin kan lo Kristian ta a ni.
Hun a lo kal zel a, kum 1919-ah Harhna lo thleng chuan khuang a rawn seng lut leh a, Sap-Mizo hla a hel a hela an lo saktir thin, “Jisu vana a om a, khawvelah zuk lo kal a…” tihte, “Thir chakai tak tak chu kan lo nei” tihte ai chuan, “Ka lawmna tuifinriat angin a liam a” tih te, “Lilipar mawi Lal Isua ka nei” tihte chuan Mizote thinlung ngui leh chau zo tawh chu a kaiharh a, an Kristianna pawh a lo chak sawt ta a ni.
10: Thangthar Kristianna:
Pathian thu pawm leh hmuh dante a lo zau telh telh a, Mizo Kristian mipuiten kan hnam nun mila Pathian thu pawm dan (Theology)-ah hian hmabak kan la nei ngei ang. Rev. Liangkhaia hun hnuhnung lamah khan Pastor pakhatin a kawm a: “Pu Liangkhai, lo dam chhuak leh thei ta la, eng tih nge i duh ber?” a ti a. Ani chuan, “Ka duh ber chu Pathian chawimawi a ni, bawng chal, bawng la, bawng tuai talh ila ka duh. Nu leh pa chu khuang hnihin, lengkhawm zaiin hmun khatah zai sela, hmun dangah thalai rual solfa zaiin lo zai bawk se la. Tin, mi dang chu tual zawlah Cherawkan leh khuallamin lo lam ve bawk sela ka duh” a ti a. Engatinge, Cheraw leh khuallam kher chu?” a’n tih chuan, “Kan hnam lam ngaihsan bera Pathian chawimawi hi ka duh a ni” tiin a chhang. Kan rilrem zawng a ni emaw ka hre lo va, vawiin thlenga kan Kristianna hmasawn zel tur ?hanmawhbawk chu pawl sadai hungna leh tuipui ral Kristianna nen chawhpawlh loh chuan hmasawn thei lo tura kan inngaih tlatna hi a ni anni-keini min tihtirtu chu ni!! Kan Kristianna hian hnam inpumkhatna leh kan inlungrualna a tichhia a nih ngai chuan keimahni zawk hi Kristian kan la ni meuh lo a ni mai thei asin!
11: Ziak leh chhiar hmanga hnam tihchangkan:
Khawvelin ram chagnkang a tehna hmanraw pawimawh berte zinga mi a ni. Lehkha zir chu thiamna a ni a, ziak leh chhiar chu hriatna a ni. Hriatna chuan finna a pai a, finna chuan mi a tichangkang a, kan changkan chuan kan zahawm nghal a, mi zahawm chu an ropui a, kan ropui chuan thil kan titheiin kan hming a thang ang. Chu thiltihtheihna leh hmingthanna chu khawvel hriat hlawhna a ni a, khawvelin min hriat tawh chuan, “Mizo kan ni, kan hmel a tha, kan tum a sang bawk si…” tih hla hi inhmeh titak chungin kan sa thei tawh ang.
Mizorama MAL chuan kumkhat chhunga lehkhabu chhuak zawng zawng an lakhawm thin a, kum tin bu 100-150 a tling a, chanchinbu chi engemaw zat a chhuak reng bawk a, lehkha an chhiarin an ziak nasa hle a tih theih ang. Upa Lalena chuan, “Khawvel changkang zel karah Mizote pawh ziak leh chhiar thiam zingah kan lut mek a ni” a ti. Keini Myanmara Mizote kan vanneihna em em chu kan tawng chauh ni lovin Kawl tawng kan chhiar thei deuh vek a. Saptawng tithei lo tan pawh Kawl lehkhabu tha an tih chinte kan chhiar chuan a tlem berah sap lehkhabu, bu 5 emaw vel chu kan chhiar angah ngai ila a sual tam lo vang. Thawnthubu ngat phei chu Mizoram aiin Kawlram kutchhuak a awm hmasa a, lehkhabu ziaktu kan nei tlem a, kohhrana Sande Skul zirlaibu tih loh phei chu kumkhatah hian lehkhabu
bu 4-5 bak a chhuak meuh awm lo ve!
A chhiar kan taima a, a ziaktu kan nei tlachham hle! Kan hnam changkanna hnar ber tih hre mah ila, a chhiar tur tha kan inhluia chaw tha kan inbarh si loh chuan kan changkanna tur thanmawhbawk a ni ang. Lehkhabu siam kan harsatna sutkianna tha ber nia lang chu kohhran tin emaw khaw tin hian Lehkhabu In changtlung taka neih theih dan zawng ila, kan chanchinbu chhuahte hi inhlutsak tawn ila, a theih phei chuan khawtlang hian Agent ruatin chanchinbu sem mante pe ve thei tawh ila, engah nge kan changkan loh nakah ang le!!
12: (a) Ni tin chanchinbu tihchhuah:
Kawltawnga ni tin chanchinbu kan neihchhun Myanma Alinn hi a la aiin a la lo kan tam zawk a. Kar tin chanchinbu erawh chu laksen lohin a awm. Infiamna lam chanchinbu kan chhiar nasa hle a, kan hmuh theih zawng zawng chu kawltawnga ziak vek a ni. Hei hian kan nunah hmun a luah thuk telh telh a, mahni tawng ngeia tihchhuah kan huphurh telh telh bawk. Tlem lai deuh khan Tahan chanchinbu tihchhuah a ni a, sorkar lamin an khap tak avangin an chawl ta a.
Ni tina chhuah chu kan tlin a ni mai thei a, a latu turten kan hlut thiam ang em? Chanchinbuah chuan zualko te, thil zawrh fakna te, hriattirna te, chanchin tharte tel thei se la. Kan ni tin chanchinbu chu kan Kristianna behchhan zawnga kan kalpui thiam phawt chuan changkanna rahbi atan kan hmang tangkai ngeiin a rinawm a ni.
12 :(b) Tuahhranga Library:
Mahni kohhran Library-a mi kan hawh deuh nge nge a, lehkhabu 1000-1500 emaw vel te te chauh neia library indin hran thliah ai chuan, kohhran ?angrualte hian tu kohhran bik hming pu lovin, “Tuahhranga Library” te ti hlauhin din ta ila. Librarian tana hrawk inchawmna tlak a lo ni tawh ang a, kohhran tinte hian kan library tawngchham te te hi chhungkhawmin kan insiam lian thei a ni. Hetianga library lian ve tawk tak kan din chuan kohhran tinte pawh hian kan chhawr dan a inrual ang a, kan ram, kan hnam tan pawh changkanna rahbi pawimawh tak a lo ni chho zel ang le!
13. Kan tum chuan kawng a awm:
Kum 1930 bawr chho, ei leh bar zawn a harsat laiin lemziak thiam (Cartoonist) pakhat chuan chanchinbu lar bera an sawiah hna a dil a. Rang deuh mai hian chutiang lam thiam an mamawh loh thu chu an hrilh a. Mahse, chawlhkar tin maiin a lemziak chu a pe lut ta a, chawlhkar 52 hnuah chuan milem pakhat, in sang tak, tukverh leh kawngka nei miah lo a chhawngkhatna thlenga sak lem hi a thawn leh ta a. “Lo kal la, hna chu va thawk rawh, kan tlawm e” an ti ta a ni. Hetianga tumna neitu tan chuan hmasawnna kawng a inhawng a, hlawhtlinna rah sengin changkanna rahbi an inchhawp sang zel tawh mai a ni.
Tlangkawmna:
Mizo hnam pumpuia hma kan sawnna bulpui ber chu Kristianna hi a ni a, a dawtah chuan zirna hi a ni ang a, a pathumnaah chuan ziak leh chhiar hi a ni ngei ang. Kristianna chuan mawlna leh hlauhna ata min chhanchhuak a, zirna chuan hnam zahawmah min hlangkai a, ziak leh chhiar chuan ni tin nunhonaah changkanna min neihtir a ni. Kristianna, Zirna leh, ziak leh chhiarah hian rual taka hma kan lak thiam hun tikah kan ram, kan hnam, kan kohhran leh khawtlang hian malsawmna tinreng dawngin hma a lo sawn uak uak mai dawn a ni.
Changkanna rahbi atana thurawn:
* “He khawvela ka thil hmuh chhuah chu hmasawnna hi mi hlawhtling kan tihte rilru duhna atanga lo awm a ni” tih te,
* “Engkim hi kan rilru put ngam dinhmun azirin a lo thleng thin,” tih te,
* “Changkanna hi mi chak leh tuanthate hnenah chauh a thleng kher lo. ‘A ni thei’ tia rilru vawng reng thintute hnenah hlawhtlinna chu tunah a lo thlen nghal loh pawhin nakinah chuan a lo thleng ngei ngei ang.
(by Norman Vincent Peale.)
Lehkhabu rawnte:
1. Zaikima V.L., “Sumdawnna hlawk ber” Lengchhawn Press, Aizawl
2. Rawsea, L.H. (Revd) “Tunlai khawvela Mizote harsatna” Lengchhawn Press,1st Edition 2005
3. Vanneihtluanga, “Thalaite leh tunlai khawvel” KTP Bethlehem Branch 2001
4. “Hmasawnna lamtluang” Mi hrang hrang ziak; KTP Venglai Branch, Aizawl 2003s
5. “Culture leh tawng pawimawhna” by Lalzuia Colney; “Thu leh Hla” May 2008
6. Thu leh hla, June 2008
PS: Hun rei tak chhung Hnentu Editor nihna chelh tawh—Lalhmangaiha’n September 18, 2008-a *Tahan Literacy Circle Seminar-a a paper buatsaih–”Changkanna Rahbi” chu Pu Lalduatpuia of Thalai Entu Managine Editor-in a hun chep tak karah khawvel ram hrang hranga khawsa Zofate’n an chhiar ve ngei duhsakna leh hlawkna kawng khat tala a kuakpui ngei beiseina nen a rawn vawrhchhuak thei hi a lawmawm tak zet zet a ni.
Tin, Tahan chhehvel thangthar zinga thu leh hla lamah inphir (Khawnge i phirpui teh?) tia koh hlawh mai thin, Lalhmangaiha leh Zalianthanga (Mizo Tawng Hi? )-te’n TLC Seminar buatsaih ti changtlungtu ber zinga mi, Paper chhenfakawm tak an pengparh thei hi an fakawm tak zetin ZOIN hian anni pahnih hi a chhuang hle a ni tih kan han thailang e. Ed.

chhiar nuam ka ti hle mai.
a sei ema, hun pek rei a tul deuh em a ni.
mase ka hun pek aia hlu zawk chu ka dawng let leh zawk ani.
Pu Lalhmangaiha thu ziak chu a tha hle mai. Sawiho tham takzet thupui a rawn thawh chhuak a, sawi hona atel ve te pawh min ti chak khawp mai.