By Nilianengi, London
Hei thisen sanga thi hi kan hre zing ta hle a chuvangin thisen sang chungchang hi tlemin hmelhriat ve deuh ila, kan tihdam theih loh pawhin control theih a nih dan tlemin thailan tha in ka hria, tangkai pui mual mualte kan lo awm takin. Tam tak chuan kan hre tawh tho ang a, la hre lote kan awm takin ka han phul ve hluah ang e.
Tun hma chuan thisen sang hi mi hausa awm-awl leh eituiho hian an neih duh bik avangin mi hausa natna an ti mai thin a, tunah chuan mi hausa mai bakah reitheite zingah pawh a mikhual tawh lo hle a ni. A chhan niawma lang chu ei tui si; physical activity neih tlem lutuk si vang a nih duh hmel. A awmzia chu thisen sang hi kan nu leh pate hnen atanga kan rochun emaw, lung (Heart) leh kal (kidney) natna vang a nih lem loh chuan kan life style (kan ei leh in, hna thawh, stress lutuk, thau, zu in tam, zialzuk leh awm awl lutuk) vang a ni deuh tlangpui awm e.
Mimal theuh hi kan inan loh ang bawkin kan normal blood pressure a inang vek lova, kan normal aia a sang deuh tih kan hriat chuan inenkawl vat a tha ber. Kan BP normal aiin a sang tih hriat theih dan chu kan taksa a rit them thuma, luhai deuh bur leh chau deuh hlekte hi a ni awm e. Chuvangin hetiang kan tuar a nih chuan BP check vat a him ber.
A Enkawlna Damdawi (Medication) leh an Thawh Dan Tlangpui:
Angiotensin Converting Enzyme (ACE) inhibitor—Hei hian thisen zam tizauvin (relax) BP a tihniam ani. Nau pai leh nau hnute pelai tan a that loh bakah lung leh kal natna nei tan a tha lo. Luhai, chau, luna leh khuh ro a thlen thei.
Calcium Channel blocker—Hei hian lung tihrawl leh thisen zama calcium lut tur lo dangin thisen dawt a tizauva chu chuan BP a tihniam ve thung a ni. He damdawi ei laia grape ei/in chuan site effect a thlen theia fimkhur a ngai. Lung leh thin na tan a ei chi lohva luna, luhai, chau leh kevung a thlen theih bakah vunbawlthak a siam thei.
Diuretics—He damdawi hian thisen leh taksa a tui awmte zunah paihchhuakin thisen volume a titlem a chu chuan BP a tihniam a ni. Naupai tan ei a tha lova mipa ah ve thung chuan zang a tizawi (impotence) thei. Chubakah potassium leh sugar level a tihsan theih avangin he damdawi ei lai chuan thisen check ziah a ngai.
Beta blocker—Hei ve thung chuan lung phu tizawi (slow) in thisen sang tur a veng ve thung. He damdawi hi chu a chunga mite anga a thawh chak loh avangin an hmang vak tawh lo.
Alpha blocker — Hei pawh hian thisen zam ti relax in PB a tihniam, amaherawh chu site effect a ngah avangin damdawi dang a thawh that lohna ah chauh hman tur a ni.
Heng a enkawlna damdawite hian site effect tha lo an neih vek avangin damdawi ei ngai khawpa a san lutuk hma a kan nun dan kan thlak danglam hi a pawimawh hle a ni. Chuvangin kan thisen a lo san deuh chuan he thil pathum te hi han ti keuh ila, kan thisen san vanga emergency a damdawi in pan ngai lovin kan control thei reng dawn a ni.
Chi nghei tur:
Doctorte hian an dam lote hnenah chi ei tam lo turin an chah thin a, mahse dam lo lam zawk hian a pawimawh zia kan hriat tawk loh vang nge—damdawi a kan innghah lutuk avangin chi nghei chu sawi loh ei tlem ringawt pawh hi kan harsat fo thin. Chuvangin chi hian kan thisen a nghawng dan hi tlemin sawi zau deuh tha in ka hria.
Chi (salt- sodium chloride ) hi kan taksa in a mamawh thova, mahse chuti vakin a mamawh tam lo. Kan chi ei tam tak chu englai pawhin kan taksa hian thlan, zun leh ek atang a paihchhuak reng a ni. Kan chi ei reng reng hi pumpui hian a lo absorb zung zung a, kan ei tam deuh phei chuan kan thisenah hian a mamawh ai tam a awm thin a, chu chu kan kal(kidney) hian theih tawp chhuahin a lo thlifim (paih chhuak) thin a ni.
Mahse, kan kala salt regulate dan hi hormone tanpuina a nih avangin chi a excess reng chuan hormone a impair theih bakah potassium nen a in balance a ngaih bawk avangin chi a tam vang ngawtin a tichhuak chiam thei lo a ni. Chuvangin kan kal chuan chi chuangtlai awm zawng zawng a thli fai vek thei lova; tichuan kan thisenah chuan salt content chu normal aiin a lo sang thei a ni.
Kan thisenah chi a awm tur zat aia tam a awm chuan chumi tidal turin tui (water) a lo ngai leh a, tui chu kan ei-in atang bakah kan kal bawk chuan a theih tawkin a lo hip lut (absorb) leh a ni ( kan kal hian sodium, potassium regulation, creatinin leh waste product dangte paih chhuahte, water regulation te a thawk ber). Chutia kan kal in tui a hip luh leh vak takah chuan kan thisena chi tam lutuk chu a lo ziaawm ta thin a ni.
Mahse hetia kan thisena salt regulate tura tui hip luh vak a nih hian kan thisen volume chu a pangngai aiin a lo tam ve leh thunga. Chutia thisen volume a lo san takah chuan kan thisen zama thisen luang pawh a pangngai aiin a lo chak ta a, chu thisen luang chu a force nat ang angin lungah a luang lut ta a ni. Lunga thisen luanglut a lo chak takah chuan chumi pump chhuak tur chuan lung chuan a hnathawh pangngai aia nasaa a pump chhuah leh a lo ngaia tichuan BP a lo sang ta a ni.
Chuvangin thisen a sang tih hriat veleh chi hi nghei nghal ila chu chuan a zual tur a ven mai bakah a pannngaiah a awm leh nghal thei a ni.
Tui in tlem tur:
Kan taksa 75% hi tui a ni tih chu kan hre tlang theuh awm e. Chuvangin tui hi mihringte tan hian a pawimawh em em a, kei phei chuan, ‘Tinreng damdawi’ ka ti hial a ni. Tui thatzia chu kan hre veka chuvangin sawi tam lo mai ila tun tumah chuan.
Mahse tui hi thisen sang nei tan chuan in tam a tha lo ve thung a ni. A chunga chi vanga kan kalin tui a hip lut vak a that loh ang bawkin kan ka atanga tui kan lak luh hian kan thisen volume a tisang a; chu chuan BP a tisang ve leh a ni. Cardiologist pakhat phei chuan a damlo te hnenah an damdawi eia an tui in zat tur leh an chaw eia an antui in zat tur thlengin a bithliahsak thlap a ni. Chu doctor vek chuan a sawi dan chuan a hnena thisen sang vanga rawn kalte chu damdawi a chawh hma in tui leh chi nghei turin a lo chawh hmasa thina, an rawn kal leh hi chuan a then (la nasa lo ho) chu damdawi chawh hran ngai tawh lovin chu life style chu chhunzawm mai turin a lo ti hial thin a ni.
Chi hi chu thisen sang la nei lo tan pawh ei tam hi a tha lo hrim hrim a, a theih hram chuan a tlem thei ang ber ei theih a tha khawp mai. Tui erawh chu hrisel pangngai tan chuan nitin litre khat tal in theih a tha. Thisen sang leh tui hi a inkungkaih tlat avangin a damdawi pawh zun tamna te, thisen dawt tihzauna te a ni a chuvangin damdawi side effect nei ei vak ai chuan kan life style tihdanglama BP tihhniam hi a him ber chu a ni.
Physical Exercise
Chi leh tui bakah exercise hi a pawimawh hle. Kan ei leh in leh kan hman chhuah a inbuk tawn loh lutuk chuan taksa tan a tha lova a bikin thisen sang leh zunthlum tan hei hi tihmakmawh a ni. Exer kan lak hian energy (a bikin glucose) kan hmanga kan thau tur a venga, kan taksaa a waste products, chi leh tui te kan paihchhuah avangin a pawimawh em em a ni. Abikin nilenga thu chunga eizawng tan a hranpaa exercise lak a pawimawh hle.
Tun tum atan chuan duh tawk phawt ila, hei hi tu emaw in a tha tia an sawi rawn ziak ka ni lova, kan taksaa biochemical function (kimchang lo mahse) behchhana ziak ka ni a, thisen sang tawh phawt tan chuan a tha vek a ni. Damdawi ei mek tan pawh heng hi kan zawm theih chuan kan damdawi ei kha a tichak lehzual dawn a ni.
A tawp ber atan chuan kan thisen a sang tih kan hriat veleh mithiam/doctor inenkawl tir nghal a him ber tih hi i hre nawn leh theuh ang u. Ka lawm e.



i rawn ziak fiah thiam hle mai atha kher mai
He thuziak hi a tha hle mai. Mimal tin ten kan hriatmakmawh niin ka hria.
Chuvangin he thu hi chhiar liam puat mai lovin….. rilru leh tihtak zeta chhiarin i zir tak tak ang u….
Tichuan kan lo hrisel tha ang a, Thisen sang lakah kan invenghim thei ang.
Ka lawm e.