By. Rev. Dr. Lai Thuama, Tahan
Hla: Tlawmngaihna Hlu (Video Clip), Phuahtu: Salai Tawna, Vulmawi
Thuhma: Kristianna Mizo zingah a luh atang khan tlawmngaihna hian hrilhfiah dan thar a mamawh em em a. Hmanlaia ram vachal leh pasaltha huaisen ni turin thalaite an inel hi a awm ta lo mai ni lovin awm pawh a awm ta lova, sawrkar hna an ni deuh ta zawk a. Tin, ram lama inelna chi zawng zawng ramvah, hlothlawh, leh thiltihho a awm ta hek lo. Chuvangin, pipute inelna ang ti ve tura hmalakna pawh a bo ta duak a.
Heng chhiatni leh thatnia tlem a zawng kan la kenkawhte pawh vangtlang ngaihhlut zawng nen a inpersan deuh tak avangin tlawnngaihna awmze thuk leh mumal zawk thangthartena nei turin tunlai mil hrilhfiahna thar kan mamawh em em a ni.
Tlawmngaihna awmzia: Tlawmngaihna hi tawngkam khat maia hrilhfiah theih a ni lo va. Heng khawvel hnam lian pui puite hian he tawngkam tlukpui hi an nei hek lo. Kum za (100) lai mai thangthar mila hrilhfiah leh kalpui a nih tak loh avang hian Mizote hian tlawmngaihna an thlachham tawlh tawlha ngaihna lai a awm a. Hetiang hian a awmzia then ila:
Salai Tawna hla-”Tlawmngaihna Hlu”, Mizoram zaithiamten a huhovin an thlawh
A. Rilru thatna dan a ni: Tlawmngaihna chu rilru chhungril thatna a ni. Rilru thatna chi hrang hrangte chu tlawmngaihna hian a huam vek a. Kawng khat chohva thatna chu tlawmngaihna a tling hek lo. That dan tur kawng tam tak a awm bawk a. Kawng eng emaw zata that pawh tlawmngaihna a tling hek lo. Thatna zawng zawng a huam vek a, chu tak chu tlawmngaihna a that a, a ropui chungchuanna chu a ni. Rilru thatna hi hetiang hian a then hran theih awm e:
i. Mahni lam inngaihtuah lohna: Rilru thatna dan hian mahni tana hmasialna, duhamna, mi aia thatna lam chi hi a duh lo vek a. Mi tlawmngaiten he mahni tana hmasialna leh duhamna rilru hi an nei ngai lo. Tlawmngaihna chu mahni intheihnghilhna chu a ni.
Hla: Tlawmngaihna, Phuahtu-??, Nl. Edeni leh Panteite’n lungrun takin an thlawh
ii. Mite tana thatna: Tlawmngaihna rilru chuan mahni lam ngaihtuah lovin midangte thatna chu a ngaihtuah zawk a. Mite thatna tur, an hlimna tur; an lo hlawhtlinna tur chu a tum dan a ni zawk. A tul ang zela mite tana inpea thawk turin a ngiahtuah a. Chan tur a ni emaw, herhawm tuar tur a ni emaw, a ngaihtuah lo va. Mite thatna tur chu a rilru inpekna a ni zawk.
iii.Sual dona: A chunga sawite do zawnga ngaihtuahna chu a do tlat a. Chumai ni lovin sualna chi hrang hrang a do vek a. Dikna, khawngaihna, thatna chu a chawisang a. Mite tha turin a ring a, a nei a, thlamuang takin an tiho thei thin. He zia hi khawtlang leh thianzaho nun tinuama tithlamuangtu chu a ni. Inelna leh ngampa takin mite an awmhova. In rinhlelhna chi hrang hrang lakah a venghim tlat thin. Heng thatna chi hrang hrangte hi a lawmin hmasawn turin a pui a, a ngaisang a. Chu chuan thatna a tipung lehzual thin.
B. Thiltha tihna dan. Hei hi, Mizovin tlawmngaihna an hriatthiam dan ber chu a ni awm e. He thiltha tih hi hmanlai chuan an mil tawkin an hrilhfiah a. Heng an hrilhfiahnate hi an hunlai atan chuan a aia tha a awm har viau ang. Chhiatni thatni an sawngbawl dan te hi an hunlai atan chuan a chhuanawm mang e. Zirna leh sum leh paia inelna a awm hma a ni a. A hun nen chuan inrem tak a ni. Huaisen kawng zawnga an inel dan mawlh mai hi entawn tlak an va tling em!! Taitesena’n a thian a chhan avanga a nun a chan te hi, huaisen dan tha, inelna ropui, tlawmgnaihna hrinchhuah a ni hi a ropuina a ni. He thiltha tihna dan hi kawng chi hrang hrangin a then theih ang.
i.Tanpuina lam: Hei hian natna avanga harsate tanpuina kawng chi hrang hrang a kawk ang a. Buh densak, hlothlawhsak te pawh a tel thei ang. Tin, damlo zawn leh hnathawhnaa inhliam leh tanpui ngaite zawn leh a tul ang anga tanpuina chu a kawk ang a. He tanpuina hi sawi vek a har ang a. Tanpuina kawng chi hrang hrang hi a huam vek thei ang.
ii.Huaisenna: Hmalai chuan huaisen hi a tul em em a. Mi leh sa lakah huaisen a ngai a. Mihuaisente avangin khawtlang an him a, an nun a hlim thin. Khawtlang himna turin huaisen an inchuh a, ral leh hmelhma lakah tlanchhiat an duh ngai hek lo. Sahrang lakah phei chuan tunge huaisen ber hriat har khawpin an inel thin. Mipui leh khawtlang tana huaisen hi Mizo ze ropui tak pakhat a ni.
iii.Nungchang mawi: Mizoten nungchang mawi leh tha an tehna ber chu tlawmngaihna hi a ni. Tlawmngai an uar laiin tlawmngai lo an ngainep hle thung. Sual leh tha sawina tluk a ni thei bawk. Thil chhe teah tlawmngai lo a nih mai theih. Mi tanpui zawnga theih tawp chhuah lo te chu tlawmngai lo an ni mai. Chung tiang bawkin, engkim thawh leh tihnaah theihtawp chhuah lo chu tlawmngai lo an ni. Tih tur chin chauh ti pawh tlawmngai an ni bawk hek lo. Tih tur chin aia tha zawk tih chu tlawmngai nihna a ni.
Kawng engkimah tih tur aia tha zawka tih hi tlawmngai chhinchhiahna a ni. Thlei bik leh duhsak bik neite, inti hrang zawnga ho hran neih leh tu ten nen emaw intihbik lah tlawmngaihna chuan a do va. Lam tang nei zawnga thil tih leh inthliarhranna chi hrang hrang chi reng reng a do va. Mite hmuhsih leh ngaihnep pawh a duh hek lo. Hnuaihnung leh mi tlawm zawkte zawlpui anga awm a tum thin. Thil phal leh mi te tana inhawng taka nun a tum a. Taima, inren, mi hlim thei, mi tanpui peih mi, mi te ngaihsak leh duhsak chu a tum thin.
Tuarchhel, zidam, ngilnei ni turin tlawmngaihna chuan a fuih a. Hrehawm tuar te tawrhpui chu a chak zawng tak a ni. Ei tlem leh chang tlem zawk nih hi a tum tir tlat bawk. Lawm turin a hrilh a, pawm thiam zel tur pawhin a nawr a. Chapo leh inti vei a do va, Pawla sawi ang deuh khan a ni ber mai, thatna awm zawng zawng kha nunah rah tir a tum vek mai. Dikna a uar a, hna tha tin reng a um a. Diklo leh sualna a huatte hi a ropui zia tilangtu a ni.
TLANGKAWMNA: Tlawmngaihna hi kan pi leh pute hun atanga vawin thlengin a hman dan chi hrang hrang a awm tawh a. Mahni hun mil zel a, hrilhfiah dan chi hrang hrang a awm tawh bawk. Mahni hun mila lak thiam erawh a tul ber fo ang. Hemi kawngah hian hma kan sawn pawh a tul khawp mai. Kum 50 dawn lai chu hrilhfiah dan hlui kan ring ta a.
Tunlai hun nena inmil hrihlhfiahna thar kan ngaihdan zawng su buai lo tur kan mamawh em em. Hei hi kan neih thuai loh chuan tlawmngaihna hi a hniam tial tial ang a. Tih dan hlui tunlai khawtlang zia a zui that theih lova, kawng tha zawk min kawhhmuh si loh phei chuan sual titura zalenna ualau leh daltu awm miah lova nungchang mawi lo leh tha lo te, tih dan tha leh nun khaw lo tak tak ten min tlakbuak ang a. Hnamze (Culture) inthlak man fuh lo hnam tam tak angin hmingchhiatna, retheihna, hnam nun tha lo leh sualna chi hrang hrang khurah kan tla ang tih a va hlauhawm em!!! Thalaiten engtinnge kawng kan zawn dawn le???


Pu Thuama chu a ziak tha hle mai. Tlawmngaihna hi Bible zirtirna nen a inang hle a. Amaerawhchu, Mizo Christian theology-ah hian tlawmngaihna hi theological term-a kan hmang lo hi a mak hle a. Isua nun kha mi tlawmngai ber nun dan a ni a. Mahse, Isua kha “mi tlawmngai chungchuang a ni” chu kan ti der lo va. Hei hi a chhan chu a tir atangin missionary saphovin an lo hman duh loh vang niin a lang. Kan hnam thil reng reng kha ramhuai nena inkungkaih vek, engmah tha lo ang khan an zirtir zawk a. Tlawmngaihna pawh hi chutiang anga rilru an put avangin Kohhran tawngkamah an lo hmang duh lo va, tunthleng hian Kohhran rawngbawlna leh tlawmngaihna chu thil hrang hrangah kan ngai niin a lang.
Tlawmngaihna Hlu tih hi U Tawna phuah a ni maw a lo nih reng a, a mawiin a thra ka ti hle mai. Pu Laithuama pawh hian a thupui a hawl fuh in ti hle lo maw? Thra ka ti a, Dik pawh ka ti. Hun tawn nen inmila tlawmngaihna pawh kan sawisan thiam zel a tul a ni.