Sem Sem Dam Dam tih piah lamah

By: J. Khuma, London
Mizo te hi hnam tlawmngai kan ni a. Leileta chawhmeh (chakai leh sazu) tak ngial zawnna ah pawh mahni kalpuite kutruaka hawtir ai chuan mahni awhsa pek then mai ching, hnam duhawm tak kan ni.

Kan pi puten ‘Sem sem dam dam ei bil thi thi’ tih thufing hmangin chenna community nuam tak an lo din thin. Mizo tlawngngaihna ang hi hnamdangah a lo vang ngang a niang. Hemi lehkha ziak a nih laia Ph.D in Theology University of Birmingham Department of Theologya bei mek Rev. Ngurlianan a Ph.D Thesis-ah Mizo tlawmngaihna thu a ziak tel a, a supervisor-in ‘Hetiang hi mihringah an awm thei ngai em ni, a nih dan piah lama hnam culture fakna lek a ni ang,’ a ti hial a ni.

Chutiang a nih avangin zem khat zen, a thlum a al ei za tih leh kan fian rawn fian ve rawh tih tawngkam te pawh kan lo hmang a. A tawngkamah mai duh tawk lovin a takin kan hmang a, ruai thehnaah kan kianga mitten chaw an tlak chhama chawsem fatu an lo la kal remchan loh bawk chuan kan bar tur meuh pawh ka pen phei a, kan inhui sak zel kha a ni a. Fian kan inhman tawm a, inchhungah tuivawtno thuhmun hmangin tuisik kan la in ziah bawk.

Heng hi thil nuam tak a ni a. Mahse, tunlai khawvela natna tam dan te han enin leh natna dangdai tak tak inkaichhawn tan media awlsam tak tak nei te an lo awm ta. A bikin HBS B virus leh C virus te an ni.(B hian thin a ei te a, inkai awl tak a ni na a, a enkawl dam theih a, mahse cheng sen chu a ngai, enkawl that vat loh erawh chuan C ah a lo chang a, C chuan thin a tirova, enkawl dam har tak a ni, tunlaiah damdawi lam thiamna a changkang a, an enkawl dam thei an ti na a, kawlram cheng nuai 60 vel a ngai awm e, U.S $ 450 bawr vel a ni. Chu chu mi tam tak tan chuan tlin chi a ni lo. Kan tih theih tawk chu, fimkhur a ni.)

V.L.Rema (Rairahtea) khan Mizo te hi Huai Huai Luai Luai Nuai Nuai hnam kan ni e, a ti a. Chuvangin natna inkai chhawntheih kan vei tawh chuan chumi natna atana media tha ber kan tling pha awm e, tih tur khawpin kan hnam hi nitin nunah kan hniam a ni.

HBS B Virus phei hi chu thin eichhetu a ni a. Tuino intawm te, fian inhman tawm te hian a kai theih a. Thin rova kan thih sup sup hi. Fimkhur loh vanga kan tawrh pawh hi vanduainaah kan puh zel a. Thil a nih tawh hnu chuan inhnemna atan chuan a tha ve tho va. Amaherawhchu a dik ber lo. Vanduaina hi chu a awm ve hrim hrim a. Fimkhur avanga kan pumpelh theih vanduainaa kan ngaih thil tam tak erawh a awm a ni.

Aizawl hmun tam takah fian an inhman tawm lova. Antui thleng kum pawh an inhman tawm lo. Mahni fian theuh kan neih khan a tawk mai lo. Kan hmui hnu kha kan fianah a kai a, chu chuan antui thleng kum thuhmun a mi kan suak leh luai luai thova, a sawt lo. Antui thleng kum lianah antui kan dah ang a, chumi atang chun common fiah lian tu hmui maha dai loh hmangin thleng kum te (small bowl)ah kan suak hrang ang a, chumi thleng kum te keimahni ta theuh ami chu kan fian theuhvin ka hawp chauh tur a ni. Chutiangin chawhmeh pawh. Midang nena ruai theh chu sawi loh mahni chhung chawhlui kilnaah pawh hman a hun hle. Birminghama awm chhungkaw 5 te chuan hetiangin kan practice tawh a ni.

Inkhatah tui inna no pakhat tuivawtnovah kan dah mai hi ching tawh lo ila. Tuivawt bel hi hun kan duh ngang a nih chuan hun tur. Mahse no erawh hun loh tur. A induh ten Cupboard (chawng ein) a mi lak chawp a in zawh hnua sil zel tur a ni. Chuti a nih loh vek leh chhngkaw khatah pawh no bik neih fur tur a ni. Mi bengtla lo, hmang chang hre lo kan inah an lo leng a, tuisik a induh a nih chuan a inna tur no chhungkaw member zinga tu ta ber mah la ni lo no dangin intir tur a ni. A inzawhah sahbawn nen emaw tui lum nen emaw sil tur a ni bawk ang.

Tin mahni in pela leng reng reng ten tui um (yi thant bu) ken theuh a tha. Mi nazawng tui inna nova tui va in mai kha a him lo a ni. HBS B virus nei inzawhna hnu chiah te pawh a lo ni thei. Fimkhur a tha. Thia luaka thi zui nghal mai te hi, HBS C virus vanga thi an ni duh chawk. (Chemical tur chi hrang hrang hnathawh inkhawl lo thawk ta pawh a ni thei tho va.) HBS C virus chu HBS B virus nei rei tawh enkawl dam si loten an nei thin. B a nih lai hian in kai a awl a. A enkawlna lam cheng hausa leh si lote kan nih bawk avang hian mi hnam dang aia fimkhur tur hi chu kan ni mawlh mawle.

‘Chutianga kan tihin miin mi tenchhia, intivei min ti ang a sin’ tih mai mai kha chhuanlam a tling lo. An natna kha kan kai ve avanga an tawrh kha ziaawm dawn ni sela chuan kan theory ‘Sem Sem Dam Dam’ tih pawh a la zul zui deuh ang a, mahse chutiang a ni si lo. I kai chhawn ve avang khan I kaina khan a tawrh ziaawm phah dawn reng reng lo. Chuvangin in hmaizah tur a awm lo. Chutianga kan fimkhur chu mite hnen atanga natna kan kai loh nan a nih rualin miten kan hnen atanga an kai lohna tur a ni nghal bawk. Nangmah I inhmangaih angina I vengte I hmangaih tur a ni, tih ziak ang khan!!!

Ruaitheh phei hi chu tih chi a ni viauin ka hre ta lo, keima personalah chuan. Thlangraah chizawl hnah nen theh kher tawh lo mah ila, kan ningnel deuh nuaih a, chhungkua te te a thut tum pawhin hlui khatah chumi zat thut tur tih vel an lo puang vei rawl nen, tin hluikhat tlingpha lo chhung kan awm angin hluikhata leng lo chhung kan lo awm a, inthutpawlh loh tak tak a theih lo. Thlangraah mahni thleng theuhvin suakin a chunga kan sawi angina thleng kum te leh fian hran theuh hmangin eiin mahila a fum fe thei chiah lo. Fatu khuhbawr thei ve tak tak ten sa leh antam chhum suah paha an khuh khum bawrh bawrh te kha an rawn sem a, kan lo ko sup sup a phung zinga piring vawrh an sawi chu nep te a ni, a zo thuai a.

Chutih rualin a kham hma deuh emaw ruai rawn tlai te emaw kha sirah an lo kal khu chhen bawk nen. Hm… thaw a veng lo ve. Fatu ten veng ve bawk mahse, kan chhehvel (environment) a la thianghlim tawk loh avangin kut sil ve lo a rawng tle mawi chi pawvawng an lo hrang a, tu fatu mahin an veng seng lo. Ka duh ve ka duh ve… Mur…an lo ti a. An kuta ekkai liai luai mihring mita kan hmuh mai lohte chu saah an han tikai a…an rawn sem a,… a luck leh kher tho mai zel.
Heng vang hi a ni Daktawr ka hriat pakhat te chhung ruai thehnaa an tel lohna kum sawm tel teh meuh a nih tak ni. Zial zu ho te tan a hlauhawm leh zual ang. ‘Khawimaw I zial chu’ tia mi hmui huha an zukna a hmawr pawh la huh dup mai kan han fawp leh nghal thin kha a ni a, a mangan thlak thin khawp mai.

Invenna inchiu (vaccination) te an lo siam chhuak a, inchiu vek thei ila a tha. Invenna tlingpha tur chuan vawithum in chiu kher a ngai. Inchiu hmain inentir erawh a ngai. Natna la nei lo te tan chauhva a thawh avangin. Tin, Burplex vitamin ei uar a tha bawk ang.

Medical lam khawih kan ni lo na chungin thahnem ngaih a na si a, hriat tawk tete kan han inkhilaih zel a nih hi. Tin Public Educator nih hi ka thil tum zawng zawnga a serh zinga a mei a nih angin ka han thai ve ta luai a ni, hre tawh tam tak pawh kan awm ang a, hriat nawn lehna atan pawh a ni ang chu.