Ram leh Hnam Hmangaihtu

By: J. Khuma, London
Ram leh hnam chu inthuhmun deuh-thaw a ni. Mahni rama awm lo tan chuan a thuaifuh mawh deuh ang a. Mahse, kan awmna ram (National Identity kan neihna) apiang kha kan ram chu a ni mai. Keini, Mizo tan Mizo hnam tih zawnga chhut dawn chuan boundary chihnih neih a ngai ang a. Ram boundary leh Hnam boundary te. Mahse, hmangaihna hi nupui pasal atan tih lohvah chuan inang takin a semin a pek teuh theih ang.Tehkhin nan, nu leh pa hmangaihna chuan an fate eng zata tam pawh ni mahse, inang rengin a enkawlin a hmangaih tlat. Kan hnam kan hmangaih thei a. Kan ram pawh kan hmangaih thei bawk a ni.

Ram hmangaihtu chu:
Ram han tih hian chihnih a awm thei ang. Hmun ram hrim hrim (tehkhin nan leilet leh phul hmun) emaw geographical map huam chin ram leh mahni rammi nihpuite nena chenhona boruak te an ni ang.

Mahni chenna hmun ram hrim hrim hmangaih hi kan tihtur a ni. Thing leh mau, ramngawte kan tichereuva, sava chi tam tak chhuan kan timang tawh bawk. Kan chhehvel Ecology cycle a kim ta lo. Hei hian kan rinphak loh thil tha lo tak min thlen thei a ni. Entirnan, thingkung nget ei chi sava chikhat chu kan lo tichereu ta a. Patlingpui pawhin chhungkaw tlai a tlin leh tlin loh lam ngaihtuah hauh lovin sava hi sairawkherh nen kan pelih kan perh peih a ni a. A thenin lenin kan man bawk. Tura hrai tawk lah bo lo. Chu sava rem ta chuan thingnget a tipung a, zawngtah kung te pawh ei an tling dek dek a, ngetin a eihlum leh tawp thin.

Pangngang eitu sava lam kan tiralti a, pangngang an puang a, a thah nan chemical (pesticides leh insecticides) te kan hmang leh a. A hmandan tur dik takin kan hmang leh si lo. Mahni intuam tha lovin chemicals kan hmang a, pangngangten an thih phah rualin kan lo hip lut ve teuh si a. “A lu leh a pum a na vak a, thiin a luak a, a thi ta mai,” tih hi a tam ta viau reng a ni. Tin chemicals hman hnu kar hnih hnuah chauh mihring ei atana zawrh chhuah tur a nih te pawh hre leh si lovin chemical kan hman hnu nihnih thum emaw karkhat vel lekah emaw kan han zuar chhuak leh a, a leitu lahin engmah hre lo, darkar li tuia chiah loh chuan chemicals chambang kha tuiah a dissolve lo a ni tih hre lo leh chemicals an hmang a ni tih reng reng hre miah lo khan tui ti ang reng takin kan hawp tluar tluar mai kha a ni a, cancer, kal na leh pumpui lam sawisel hi tam lo chi kan ni reng hlei nem.

Ram kan hmangaih chuan a mawina tur kan ngaihtuah ang a, rei tak a ding theihna tur atan kan sawngbawlin kan pui tur a ni zawk. Kan san (kan hunlai) chauh ngaihtuah lovin thang tam tak lo la awm zel turte tan hmun nuam a tlin theihna tur zawngin kan siam tur a ni. Ni e, thingkung leh mau hi insak nan te, tuahthing atante kan mamawh ngei a. Kih loh theih pawh a ni lo. Leileh hunah thingtuai sah teuh a lo ngai leh a. Kumkhata kan thing kih zat hi kan phun em aw? Kumkhata thingkung za kit thlutu hian thingkung za vek kum khatah phun nung ila a inbalance chho deuh tur. Mahse, sawm pawh kan phun si lo. Khawpui mawi dan leh thing leh mau tamna khaw te mawi dan hi a inang lo. Ecology-ah chuan khaw teah hian regional ecology chu a fuh zawk a ni. Ram changkan loh avang leh Metal road te a la awm loh avanga vuikhu an tuar leh an chendan leh bawlhhlawh paih dan (wastage system) a fuh loh vanga an tawrh bak chu ecology a kal tha zawk a ni. Chu chu natural taka ram leilung hmangaihna a ni a.

Ram pakhata chenhona boruak (community) nuam zawk leh zangkhai zawk siam hi ram hmangaihtute kovah a innghat bawk a ni. Ram kha hmangaih ngawt theih a ni lo. A chhunga cheng kan rammi nihpuite hmangaih kha a ni. Pastor thenkhatin, “Pathian rawng alawm kan bawl a, mihring rawng kan bawl lo. Chuvangin mipuite kan biakthat emaw, kan ngaihsak viau emaw a ngai reng reng lo. Bial kan pawh a ngai lo. Bialtu leader ho tih tawk alawm,” an tih hian Pathian duhzawng a ni ang em? Mihringte enkawl kha Pathian mission a ni si a. Missio Dei kha a ngaih pawimawh ber kha a ni si a. Chumi mihringte bawh kanin Pathian rawng hi a hring ahrana han bawl theih a ni dawn em ni? A nih chuan pastor hna chu Sacrament sem, inneih kutsuih, mitthi vui leh committee kaihhruai chauh em ni ang le? “Mipui chawm kan ni lo. Sap ram chawm kan ni” tia kan tih fona hian memberteah engtin nge hna a thawh ang le? An rawng kan bawl sak tur mipuite berk an tihvui si chuan Pathianin tum hlawhtling a inti an gem? A nih Pathian hian engnge a mamawh le? I mihring pui (I member) te rawng I bawlsak kha a ni lawm ni? kan tih ang deuhvin ram hmangaih kan intih chuan “Aw ka ram, ka va han hmangaih che em?” tia awkaa au satliah kha a ni ber lo. A chhunga cheng a rammi kan nihpuite kan hmangaih kha kan ram kan hmangaih theihna ber chu a ni. Chutianga kan rammi nihpuite kan hmangaih chuan chenhona boruak thazawk kan siam ang a, miin kan ram leh kan vela chen nuam an lo ti mai tur a ni. Chentlanna nuam kan siam theih tluka I ram lo thleng rawh se tih a taka hlawhtlintir a awm dawn em ni? Kawmchhak leh kawmthlangte nena ramri thua innghirngho mek si khan Ka ram ka hmangaih ti sela a nuihzatthlak ngawt ang le.

Ram tana khua leh tui tha (Good Citizenship) ni tur chuan kan rilru put hmang kan in X-ray phawt a ngai ang.

1)Mahni tanghma leh mipui tanghma hai duhthlan tula insut chang a awm ang, chutiang hunah mipui tanghma haina kawng tilian zawk thei mi a ni tur a ni. Tam tak chu mahni tanghma hai ni si a, mipui tan pawha tangkai si a awm teuh bawk.

2)Kan ram zar hi engtin nge ka zo ve theih ang aw ti lova John F. Kennedy-a thukhawchang anga “Ka ram hian engti kawngin nge ka zar hi a lo zo ve theih ang aw?” kan tih thiam a pawimawh.

3)Mahni hmasial leh tan lam nei miah lova ngaihtuahna hmang (critically thinking) mi nih a ngai.

Kohhranah Minister pawh layman pawh committee kan hruaiin tluktir kan tum sana lam rawtna zawh ve leha vawt khai hlut hmang kan awm. Rorelna sirhe hian bawng hnara khawn ang maiin memberte a khawngkir thei a ni. A biased deuh thin.

4)Mi zawng zawng kan intluk tlang vek a ni, tih kan hriatchian a ngai. (Equality)

5)Mi zawng zawng hi mi dang zahawmna tikhawlo zawng leh midang right tichhe zawnga an chechang a nih loh phawt chuan an duh dan anga zalen taka ngaihtuaha sinfenga khawsa thei an ni, tih hriatsak a ngai.

6)Midangte hi kan ngaihdan min pawmpui theitu an nih theih laiin min pawmpui lotu nih theihna right pawh an nei tih hriat tur. Kan kuthnuaiah an thawka, kan michhawrte an nih avangin kan duhnaah kan tirin hlawh avangin kan tih angin engemaw chen an awm thei. An rilrua ngaihdan tak erawh anmahnitea insiam thei an ni, tih hriat tur.

7)Tuizawng inang lote, nuam tihzawng inthuhmun lo turtea duan kan ni. Mihringte kan danglam theihna hi inhriatsak tawn a tul. (Respect of different individualism)

8)A chunga chi sarihte bakah Mizo tan chuan khua leh tuitha ni tur chuan tlawmngai(self-sacrifying) nih a la ngai bawk.

Hnam hmangaihtu chu:
Hnam chu a hma a lo zim leh deuh a ang a, mahse ram hmangaih tur chuan hnam hmangaih phawt a ngai a ni. Think globally, act locally an tih angin chhungkua leh thenawm khawveng atangin kan tan a ngai. Chhungkua kan hmangaih ang a, thenawmkhawveng kan hmangaih ang a, hnam kan hmangaih ang a, ram kan hmangaih ang a, khawvel kan hmangaih dawn a lo ni. Khawvela kan chenpuite kan hmangaih theihna tur chu kan hmuh theih hmasak ber kan hnam kan hmangaih hi a ni. Kan Pathian thu hi chhut chhut ila, inhmangaih tawnna a ni min chah ber ni. ATC-a lecturer tura ruat hemi lehkha ziak a nih laia University of Birminghama Ph.D (Theology) kum thumna zir Rev. Lawmsanga (Mizoram Synod) chuan “Inhmangaih tawn ula, tih bak thuhlawm lian dang Bible hian min chah ka hre lo,” a ti duh hial a ni.

Hnam hmangaihtu chuan:
1)A kalna apiangah Hnam identity a tilang ngam a, hnam tan mel lung tha tak a siam thin. A awmna apiangah hnam aiawha kal a ni tih a hria a, hnam a tithang tlawm ngai lo.

2)A hriat chhun chhun te ui lovin a hnampuite tihchangkanna tur a nih chuan a theih ang angin hrilh chhawng thin.

Prof. Dr. Than Htoona kha a ram leh hnam tan a thiamna a ui lova, a zirtirte kha thiamna tak tak a hrilh a, an lo thiam tak em emah chuan Distiction hmu an lo tam ta a, a professor nih hmaa distinction hmu an awm ngai loh nena khaikhinin rinhlelh a tawk hial a. Inphihfaina lehkha ziak tura tih a nih khan, “Dr. Than Htoona hi a thiam a, ram leh hnam a hmangaih a, chuvangin amah ang bawkin a hote pawh an thiama tin a ni,” tih chiahin a chhang. Ram hmangaihtute thiltih hi a thlawn lova, rahchhuah a nei thin. A thih hma ngeiin an hnen atanga ram leh hnamin ro chan tur a neih hi a chang hman thin a ni. Thiamna leh hriatna kuhtul maia hnam tana semchhuak lova thihpui engzat tak awm ang maw?

3)Hnam hmangaihtu chuan hnam thanchhohna tur a ngaihtuah a, tihdan phung paih ngaite a paih hreh lova, tihdan phung dang hnam tana thate a la lut hreh lo. Culture leh tihdan phung hlui kha a hmangaih mai lova, hnam a hmangaih avangin culture leh tihdan phung tihdam tang tang tumna lam ai khan hnam hmasawnna kha a ngai pawimawh zawk fo a ni. Hmasawnna min dal chuang lo leh min timawitu tihdan phung leh culture te chhawm nung chung zela hmasawnna kechheh dalte erawh chhawk thla hreh lo siin hma a hruai ngam a ni.

4)Hnam hmangaihtu chuan Democratic takin a ngaihtuah thin. Hruaitu a nih pawhin amah maia thil relthlu lovin a theih chen chen chu a huhova ngaihtuah ho a thlang thin. A ngaihdan tawmpui lo an awmin a tlawm la ve mai ngai lova, bel chiangin kimchang zawkin nelawm tak siin a hrilh chiang thin. Chumi hnu pawha agreement siam a theih loh chuan majority votein a kalpui mai thin.

5)Hnam hmangaihtu chuan memberte a hruainaah entawntlak nun a siam thin. Rilru hneh hmasak hian memberte a khalh kal thei ber a ni tih a hre chiang. Rilru hneh lova hruaitu thawk reng reng chuan a awm hun leh awm loh huna a hote hnathawh dan (performance) a tithuhmun thei lo. Tawngkam thiam vang ngawtin mi rilru a hneh theih tak tak bawk si lova. Tlawmngaih kawngah leh thiltha lama intlansiakna dang reng rengah pawh mi rilru hneh turin keimahniah entawn tlak a awm tur a ni. Mihringte hi a mak khawp mai. Mi aia thawk rei hrat peih chuang si lo hian mi aia hausak hi chu kan tum vek chu a ang khawp mai. Midangte aia chhiar tam peih miah si lo hian midang aia hria nih kan tum tlat thin. Midang thawh aia tam leh mi chhiar hun aia rei kan chhiar peih chauh khan kan filawr thei ang a, entawn tur a awm dawn chauh a lo ni.

6)Hnam hmangaihtu chuan thangthar lo kal zel turte a enkawl uluk thin. Naupang enkawl hi a bulpui ber a ni. Naupangah hian puitling rilru leh naupang rilru a awmkawp a. Zinsan dawn te hian tha takin, ‘Chutah khatah chutih hun chhung chu chutiang ti turin ka kal ang a, chumi hunah ka lo hawng leh ang a, chutiang chu ka lo hawn ang che u,’ tia tha taka hrilh hian mi an ngen duh lo khawp mai. Chuti lova, nam nul emaw tih der emaw chuan an naupang rilru zawk kha a lo chhuak a, an chiau hniar nghal mai zel a ni. Ka fateah tha tak tha taka ka hrilh tum leh ka nam nul palh tum hi a inang lo, tih hi ka hmuchiang em em mai a ni. Tin chutiang zelin naupangte khawih loh tur kan tihte hi khawih loh tur a nih chhante nen lam hrilh nghal zel a tha. Chutilo chu tihchakna anmahniah a hring duh chawk. Puitling leh puitling kan inhrilh anga kimchang taka hrilh kha a tha ber. Thil an tih palha ben pawpte hi chin loh tur a ni. Mipui an ngam loh phah. An human resource a tlahniam duh khawp mai.

An thil tihsual avanga pawi kan tihzia tihlan a tha a. A pawizia sawi nawn leh paha ti tawh lo hram tura hrilh leh kha a tha tawk. Anmahni engtin mah tih loh a tha. Tin naupang tan kar khat te thla khatte hi a la rei em em. Kan naupan lai theuh kha han ngaihtuah kir ta ila, thal sikul chawlh te kha kum khat tluka rei a ni. Inrinni leh Pathianni sikul chawlh pawh kha a rei tawk a ni. Chutiang bawkin tuna nikhat kan ngaih ai ngawt chuan naupan laia nikhat kha a rei a ni. Chuvangin Hmannia kan hrilh tawh che kha I hre tawh na nge, mai mai leh thin che hian, tia ben leh pawp mai kha an tan chuan a mak a ni. Hmanni kha an tan chuan nikum emaw kan hnung thla ang tluk vel emaw a ni thei. Thil an chhinchhiah theih em em rualin an theihnghilh sam em em bawk. Hrilh nawn fo an ngai. Chutichung chuan naupang sual ve hrim hrim chu awm theih a ni a, a hrem dan leh zilh dan erawh an human resource titlahniam lo zawng kan thlan thiam a pawimawh hlein ka hria. Sap naupang leh Mizo naupang kum inang chiah hi anmahni tawng ve vein an tawng ang hmang mipui karah thusawi tir ve ve ila, kan naupang enkawl dan identity chu zep rual lohvin a lo lang mai ang. Sap naupang chuan a rilrua awm ang a sawi hmiah hmiah ang a, a zam lovang a, a tih than a nih loh avangin tlem chu a zak ve tho mah na, mahse a sawi tur sawi ngam loh phah nan a hmang kher lovang. Mizo naupang khan erawh chuan, kei chu naupang a chhia mai ka la ni, puitling hlir an ni si a, tiin a inkiltawih ang a, a sawi tur ang a sawi lo mai thei a ni. Kan hrek lo emaw kan tih chhung hian kan lo hrek na hle hi a lo ni. An zirchhoh zelna turah pawh mahni irawm chhuak idea an neih har phah a ni. Sap chu kum naupang tak takte pawh hian keini ngaiha an kum phu loh idea tha pui pui hi an phuh chhuak tlat thin. Zalen taka ngaihtuah thin leh tlang taka nung thinte chu an human resource a thangchak nge nge a lo ni.

Tin naupang sikul kai thei chin hi hnam hmangaihtu leh zirtirtuten kan kilkawi tha tur a ni. School hi naupang tan hmun nuam leh hmun ralmuang a nih a thupui em em a ni. A sual turate pawh an sual theih loh nan leh mi tha leh ropuia chhuak turte naupang sual an aia u hrat si te avanga an khawloh hma hian i thangharh ang u. Sikula a u deuh leh sual deuhten an aia nau leh dawizepte an velha an tihnawmnah hian sikul kha hmun hreawm (hremhmun) a lo ni a, lehkha thiam theih loh vang ni si lovin sikul kai kha an lo hreh em em mai a, an nih tur ang an nih loh phah thei a ni.

Naupang sual thenkhatte lah hi an han sual thei khawp a, zirtirtuin thiam tur homework a pek an thiam loh avangin an aia naupang homework thiamte kha, “Nangmahni in lo thiam vangin min vuak phah. Thiam lo rual vek ilang chuan min vaw lo tur,” tih mai mai avangte khan an han vel thin a ni a. Chutianga zirtirtu leh hnam hmangaihtu puitlingten naupang kan enkawl uluk loh leh ngaihsak tawk loh avanga nih tur ang ni ta lo hi eng zat nge awm ang le? Hnam pui heng Sapte chuan school hung chhung gate atangin an duty a, an infiamin vilvengtu staff pahnih thum an indah reng a, a lianin a te emaw a huaiin a dawi emaw invelh theih miah lohvin an veng a. Infiamna chikim an neihpui a. Sikul kha sikul naupang tan hmun nuam a ni a, a ralmuang bawk a, sikul ber nuam an tih chuan lehkha lamah an hnufual thei lo reng reng a ni. Chumai ni lovin, sikul naupangte hi inangkhat vekin zirtirtuten an en thei a. A thiam thei lo fal deuh pawh thlahthlam lovin Special Education Needs programme hran buatsaih sakin an zirpuite an phak theih nan hun hran leh hmun hranah nu leh pate cheng chawi belhtir chuang miah si lovin an zirtir a. Lehkha thiam theih loh avanga invuak a awm lo. Thiam theih an inel zawk a. Zirlai zawha zawhna zawh hunah hian zawhna zawt duh ban phar hi primary school-ahpawh an tam thei khawp mai. Ngaihdan idea an nei a, chian lohna an zawt fak fak ngam a. Chung chu Sap an nih vang renga an pianpui erawh a ni si lo. An enkawl dan zawkin a zir a ni. Thang lo kal zel turah hnam hmasawnna rahbi thar leh dinhmun duhawm zawka inhlangkai tur chuan tuna naupangte atanga a bul kan tan that a pawimawh a ni. Sorkar policy fawng vuantute kan ni lo. A dik. Chumi kan nih loh avangin tih theih loh chin tam tak kan nei ang. Mahse, chumi nih loh pawha tih theih chin kan neih erawh i hai lo teh ang u. Hnam kan hmangaih theuh awm si a. Kan society-ah theuh pawh a theihna hmun apiangah a theih dan ang angin a takin i hmang zel teh ang u.

Miin hnam pum leh khawvel pum tan ngaihtuah la, i chenpuite atang khan a takin thawk tan rawh an lo ti mathlawn lovin kan naute, kan fate, kan veng leh hnente leh kan zirtir sikul naupang te chungah ram leh hnam hmangaihtu rilru pu chungin i thawk tan ang u le.

“University of Birmingham, London-a M.Ed degree puak nawlh tum a, a Thesis pawh zo fel tawh, a pu (suparvaizar)-in “Merit ka pe ang che” tia duhsakna a hlan leh a result pawh December, 2007 lo thleng tur-a official result nghak mektu, J. Khuma tia mi tam zawkin kan hriat, Pu James Chalthankhuma’n zoin thlil tum nena inkungkaih thu ziak tura kan sawmna ngaipawimawh a, “RAM leh HNAM Hmangaihtu” tih thupui rorum tak, a hun chep tak kar leh hlu tak hlan a, min rawn ziah sak thei hi a ropui kan ti a, a chungah lawmthu kan sawi. Tin, ani hi a thlurbingna kawnga Thangchhuah (Ph.D) thleng rawk tura inpuahchah mek leh Zofaten inpawhtawnna kawng tha kan neih theihzelna tur a, thu-leh-hla (Article) lama sulhnu nei hrawl tak zinga mi a ni tih hi zoin hian a hre kiau a. Tin, zirna kawng-chhuk-chho a zawh lehzelna turah pawh zoin hian a hlawhtlin ngei hi kan duhsak tak zetin a zirchhuah hun tur hi Tlumatea thlira kan thlir mek a ni.

Tahan-Letpanchaung khawpuiah a nupui fanau (fa pahnih a nei) te an awm. Pathianin kaihruaiin awmpui zel se, kum 2 dawn lai mai chawhlui a kilpui tawh loh a nupui fanaute nena sunday tuka Tahan vawksa hang mawm tui tak an dut khawm thuai kan beiseipui tak zet e.” ED.