By: Thaneisumi Pa, Sanmyo-Tahan
Pathian hi Seifate’n A.D. 1550 velah Seipui khua-ah an lo be tan a. Seifate tih chu Seipui leh a chheh vela lo cheng hmasa berte an ni a, chi 11-ah inthenin:- 1. Chawngte, 2. Chhangte, 3. Chuaungo, 4. Chuauhang, 5. Hauhnar, 6. Harhsel, 7. Hualngo-Hualhang, 8. Pachuau, 9. Tochhawng, 10. Vanchhawng, 11. Zahmuaka thlahte hi an ni.

Hengmite hi sakhaw hmunkhat lo bia, “DAWISA KILZA” an tih chu an ni. An biak bul ber zawk erawh chu “SA” an tih SAKUNG” leh “KHUA” an tih “KHUAVANG” /KHUANU a ni. Sa chu vokpa-in an bia a ni. SA leh Khua chu an lakkawp a, SAKHUA tih hi a lo chhuah phah nghe nghe a. SA leh Khua an biak chuan puithiam hla-ah Seipui ram chhunga ram hming, tlang hming leh luikawr hming vek an chham avangin chu sakhua chu Seipui khua-a an lo hmuhchhuah a ni tih chu rinhlelh rual a ni lo.

Chu sakhaw hmuchhuaktu (Founder) chu Seipui khaw LAL, Hualthana leh Neihhrima te unau an ni a. Chuvangin chawngpa-in sial a chhun dawnin “Nun siat(chhiat) ka bawl a ka tih a ni lo ve, nuntluak pang dam ka ngenna a ni, Ka pi zirsa ka pu zirsa, Hualthana leh Neihhrima zirsa a ni e” tiin an chham thin. Hualthana chu Hualngo, Hualhang leh Hualhnam thlahtu a ni a. Neihhrima chu Sialchhung, Nghalchhung, Chalchhung, Baichi etc. thlahtu a ni. Chu sakhua chu Hualngo leh a laichinte hian an inti neitu bik a, an chipui Seifa dangin an be ve chu lawm viau taka ruangin an ngai mawh a, “Kan tih angin in ti ve tur a ni lo” tiin tuala vokluphana sakung vokpa lu an tar chu an vuakthlak sak ta chiam a, chi dang chuan tualah tar ngam tawh lovin, inchhung banglai bul zangsut banah an tar ta a ni. Hualngo leh a laichinte chuan tualah vok lu an la tar reng a. 1970 kum thleng khan hmuh tur a la awm.

Pathian an biak hun chu:
Khua biakna sechhun an chhun ni a piangin vokte a nu pakhat an talh ziah a, chu chuan an be thin. Chu Pathian chu vana awm niin an ring. Puithiamin heti hian thiam hla a chham a:-
“Chunga Pathianin ka zeltluang lo sang(chhang) ang che,
Thiankhawmanga’n ka zeltlung lo sang ang che;
Vanlaizawla thona ka zeltluanga lo sang ang che, ect….”
tiin.

An biakna hmun chu:-
Sumhmun leh inchhung danna khartun bang chhung lam sutpui bulah tap te an chhep a, chutah chuan vokte chu talh a ni a, a sa an chum nghal. Pathian biakna vokte sa chu “Pathian Sa” an ti a. Chutiang sakhaw betu dawisa kilza zinga mipa naupangte’n ruai an theh thin. (He article ziaktu pawh hian Pathian sa ruai a kil tawh thin a, amah ngei pawhin sial chhunin Pathian biakna chu 1949 kum khan a lo hmang ve tawh a ni).

Chu sakhaw betu Seifate zingah Hualngo chu an hmun hlui Chin State-ah an cheng reng a, chi dang zawng zawng chu AD 1770 vel khan thlang an tla a, tuana Mizoram-ah an cheng. Tiau thlangah chuan Seifate’n lalna tlang an chang chho zel a, Seifate zingah Zahmuaka fa Thangura thlah sailo hian lalna tlang an chang tam ber. Tichuan, 1890 vailen hnu lama Sapho thurawn leh thulakna ber chu, chu’ng lalho chu an ni.

Zoramah chanchin tha a lo lut a, a hmasa berin Zosap J.H Lorein (Pu Buanga) leh E.W. Savide (Sap Upa) te chu Silchar atangin Tlawng dungah lawngin an lo kal a, January 11, 1894 kumah Sairang an thleng. Tichuan, Aizawlah an chho a, awmhmun an bengbel ta a ni. Chanchin Tha puangtu Missionary Sap hi “Zosap” tih a ni.

Zosap-te chuan Zofate tawnga Bible lehlin an duh a, a hmasa berin “GOD” tih lehin dan tur chungchangah lal leh upa an zawt vel a, “In sakhaw biak bulpui ber engnge a nih?” tiin. Anni chuan ‘khua’ an tih Khuavang kan bia” tiin an chhang a. Tin, Zosap te chuan Vana awm biak in nei em? tiin an zawt leh a. “Nei e, Pathian kan bia” an ti a. Zosapte chuan “Pathian” tihin an hmangbet zawk a. Zosap puitute zingah “khuavang nge ropui zawk Pathian?” tia inhnialna a awm ta tlat mai a. Zosap puitu ber chu “Pu Suaka leh Pu Thangphunga te an ni” an ti. (Pu B. Lalthangliana Mizo Literature..P.99)

Kan pi leh pute biak danah chuan Pathian chu Vokte-in an bia a, Khuavang chu Sepa leh vokpa-a an biak avangin, Khuavang chu ropui zawk, a ang hle. Chuti chung chuan Zosap Pu Buanga a hrilhhai ta hle a, GOD tih JEHOVA tiin a dah ta mai a. A hnu deuhah chuan a ropui leh pui loh lam ni lovin, GOD chu vana awm a ni a, Pathian pawh vana awm ve bawk a nih avangin GOD lehlin nan PATHIAN tih chu an lungawi tlang ta a ni.

Khawthlang lamah Chanchin Tha a luh hnu kum 5 a tlin hnuah Chin ramah a lut ve a. Zosap hmasa ber Revd. A.E Carson chu Burma ram Thayetmyo khuaah kumm 10 lai rawng a bawl hnuin March 15, 1899 kumah an nupain HALKHA khua an thleng. Zosap Revd. Carson-a chuan GOD tih lehlin dan tur a ngaihtuah ve a. Khawthlang lamah “PATHIAN” tia an lo lehlin tawh thu chu Chin ramah pawh a deng chhovin a than nasat tawh avangin chu chu a tawmpui ta a. Chutichuan Zo hnahthlak zawng zawngin “PATHIAN” kan ti ta a ni.

Kan sawi tak ang khan “PATHIAN tih tawngkam a lo chhuahna bul chu, SEIPUI khua, CHIN State-ah a ni a, kum 450 vela upa a ni tawh ang. Tuna kan biak Pathian hming kan lamna chu kum 100 a chuang hret ta a nih hi.
Thulakna: Rihlipui Tlangau, 2002

5 Comments

  • Zaulova says:

    “Chutichuan Zo hnahthlak zawng zawngin “PATHIAN” kan ti ta a ni.”

    Hetiang thuziak hi thlirfim ava ngai thin ve aw. Zo hnathlak zawng zawng a tih ah hian ava huapkim silo ve. Lusei Duhlian tawng hmang leh Lai hawlh (Lai or Pawi) tawng hmang ho chauvin Pathian an tih mai zawk tih ta se a dik viau vang. Paite/Zomi/Teddim te, Mara/Lakher te, leh midang Zo hnahthlak a kan telh thin si ho hian Pathian an tih lo tawp. I rilru tet thlak deuh thin chuan ka hria. Ani lo vek leh Zo hnathlak tih tawngkam kha hmang lo mai se athat zok ka ring. Diverse tak kan nih na hi enkhum a, kan history interpret a nih thin hi bansan a tul. Chin state ah Lai hawlh hmang hi an tam ve viau a, mahse midang khi an tam ve em a, Mizoram ah Lusei Duhlian ho dominate ang huh hian an dominate loh bawk tih hriat a tha bawk ang.

    Zophei, Zotung, Zomi, Khumi, Mara, Lautu, Senthang, Hmar, etc ala tam em mai…. revise leh ngat se a tha lo maw?

  • A. Chuaungo says:

    Hualngo leh Chuaungo thisen kai ka ni, he article hi a tha khawp mai. Mah se, Pathian tih trawngkam lo chhuah dan tak erawh ka hmu lem lo. Chhinchhiahtlak a nih bakah behchhan tlak tak niin ka hria.

  • nomercy says:

    tha khawp mai!!! Rawn post zel teh Pu Admin…

  • RD says:

    Article thra tak in phochhuaka a lawmawm e.
    Typing error (Typo) a tam deuh erawh khi chu a post tu in a thawnchhuah hma in siam thra hmasa sela ka ti deuh a ni. E.g ‘Baichei ‘ ni lovin ‘Baichi’.

  • Zika (Golden Triangle) says:

    Ka ngaihtuah thin a mahse, ka ngaihtuah chhuah theih loh an rawn ziak chhuak ta hlul mai. a ropui a ni. Ka hriat duh em em chu ka hre ta.
    lawmna thuruk chu.

1 Trackback or Pingback