By: Lalthuamliana, Tahan
Thuhmahruai: Serh-leh-sang tih chu “Sakhuana thil urhsun tak leh tih tak leh zah taka en thin te, Pathian hnena thil hlan leh biakna te, inthawina thil te, etc.” tiin Mizo tawng dictionary ziaktu Remkunga chuan a hrilhfiah a. He hrilhfiahna atanga thlir chuan serh leh sang tih chuan sakhaw lam thil a tinzawn deuh bik niawmin a lang thei ang. Amaherawhchu, Mizo pipute hun lai khan kut chi hrang hrang leh sakhaw lam thila inthawina chi hrang hrang bakah thil dang tenau tam tak puithuna thil an ngah em em a. Thil danglam deuh engemaw han hmu se, an ngaih a tha lo nghal a, thiang loah ngaiin inthawi a ngai nghal zel thin a. Engemaw hleka hlauhna leh ngaihthatlohna an ngah em avangin pipute nunah khan serh leh sangin thu a nei hle tih a lang. Kristianna kan vawn hnu hian sakhaw lam thila inthawina chi hrang hrangte chu hnawl fel tawh mah ila, thil dang tenaua piputen an lo serh leh thiang lo nia an ngaih thil tam tak chuan vawiin thleng hian min la um zui zel a, kum za nufa kristian kan nih tawh hnu leh hriatna huna kan chuan kai tawh hnu thleng pawh hian kawng tam takah min la bawi tlat niin a lang a. Chuvangin, pipute serh leh sangte hian bih chian leh zir chian an phu ve reng a ni.
I. Pathian Inpuanna Nge Mawl Thil?
Isua Krista nun leh thiltihte hmanga Pathian inpuanna leh Bible hmanga inpuanna bakah thilsiam leh mihring chhia leh tha hriatna hmanga Pathian inpuanna pawmtute chuan hmanlai pi leh pute huna serh leh sangte pawh hi Pathian inpuanna vek niin an ngai a. A kal thui deuh(Liberal theologians) ho phei chuan thil siam te, mihring chhia leh tha hriatna leh mihring nuna thatna dan hmanga Pathian inpuanna te hi chhandamna atan tling tawkin an ngai hial a ni. He ngaihdan atang hi chuan pipute serh leh sang thiang leh thiang lote hi chhandamna an chan theihnana Pathian inpuanna tlingah pawm tur a ni ang a, hnawlsak mai chi a ni lovang. Mawl thil mai a ni lo tihna a ni.
A lehlamah chuan Isua Krista hmanga Pathian inpuanna leh chu inpuanna ziah chhuahna Bible chauh lo chu inpuanna dang reng reng a awm lo tia ngai an awm a. He ngaihdan atang hi chuan thilsiam te, mihring chhia leh tha hriatna leh pipute nun mawi leh serh leh sangte hi Pathian inpuanna anga pawm theih a ni lova, hnawl mai tur a ni. Karl Barth-a ngaihdanah phei chuan thilsiam leh chhia leh tha hriatna hmanga Pathian inpuanna dawn tumtu chuan Pathian a tawk fuh ngai lova, mi lem biaknaah a lut zawk niin a ngai a. Chuti a nih chuan pipute serh leh sangte hian Pathian duh zawng hriatna min pe hauh lova, mawl thil emaw milem biakna mai mai emaw an ni zawk tihna a ni ang.
A nih leh pipute serh leh sang chungchangah chuan a eng kawng zawk hi nge kan zawh dawn? Bible chuan thilsiamte hian Pathian ropuina an tarlang a, thilsiam leh chhia leh tha hriatna hian Pathian kan hriat theihnan engemaw chen min pui tih min hrilh chiang hle a (Joba 38:1-39:30; Ps. 19:1-13; Tirh 17:24-31; Rom 1:18-21; 2:14-15). Amaherawhchu, Isua Krista-a Pathian inpuannaah hian Pathian hriatna tak leh famkim chu kan nei thei chauh a ni. Thilsiam leh chhia leh tha hriatna atanga Pathian kan hriat theihna hi chu Krista leh a hnathawh hriatna tel lo chuan Pathian min hmuhtirtu ni lovin Krista penbosana milem biaknaa min hruailuttu a chang thei a ni. Vawiin thleng hian chuti anga Krista nun leh zirtirna Bible-in min hrilh aia pipute serh leh sang la run leh ngai pawimawh zawk tam tak kan awm niin a lang.
Pathianin mihringte hnena a inpuan hian an ngaihtuahna leh an chenna boruak chim tawk mil zelin a inpuang thin tih a ni a. Amaherawhchu, mawl leh at avanga hlauh loh tur hlauh tlat ang chite hi Pathian inpuanna chu lo ni thin teh reng pawh ni se, vawiina ringtute tan sawtna leh thatna reng nei tawh lo hluihlawn thil mai an ni tawh zawk. Chuvangin, pipute serh leh sang thenkhat, vawiin thlenga min la bawitute hi Pathian inpuanna angin kan la pawm zel dawn nge, Pathian Thu(Theology) leh mihring ngaihtuah thiamna (Reason) hmangin kan thlifim ang a, hnawl turte chu kan hnawl mai zawk dawn? I ngaihtuahho teh ang u.
II. Min Tibuai Fotu Serh-leh-Sang Thenkhatte:
Ram leh thlawhhma neih danah te, nungchate nen inlaichinna thuah te, vangtlang khawsakhona chungchangah piputen serh leh sang tam tak an nei tih kan hria. Mahse, a tam zawk hi chu kan hnawl leh hawisan hnute an nih avangin vawiina ringtute nuna bu la khuar nghet tlat tlemte chauh kan thur chhuak ang.
i. Inneih chungchanga thiang lote:
Thlaserha inneih a thiang lo tih chungchangah Rev. Dr.Zairema chuan tihian a ngaih dan a sawi a: “Thlaserha inneih an duh loh chhan chu an dam rei lo an ti a ni. Hna hah takin an thawk a, thlaserh hi chu an hah vanglai tak a ni a, a thla lehah chuan lo an zovin an awlleng mai dawn a. Taksa hah lai taka nupui pasal inneih hi hriselnain a tlin lo a ni thei ang chu” tiin (Pipute Biak Hi, p.151). Tunlai huna kan hnathawh dan lo darh/hrang ta viau hian thlaserh la serh reng tul tipawl leh serh tul ti lem lo pawl min siam dawn ta a ang. tunlaiah mi tam tak tan “Thlaserh” tih tawngkam hrim hrim hian awmzia nei thei meuh tawhin a lang lo, thla tin hi angkhat rengin kan en tawh zawk a ni. “Thlaserh” tih hi tawngkam thi mai tur niin a ngaih theih hial awm e.
Chhungkhat atangin kum khat chhungin unau pahnih pasal neiin an chhuak thiang lo, a pakhat zawk chuan a kum leh a nghak tur a ni tih a ni bawk. Hei hian belhchian a dawl meuh em? Chhungkaw eizawnna leh khawsak dan a tibahlah thei a, an rin avangin thiang lo tiin an inkhap mai niin a lang. Lo thlova eizawng thin chhungkuaah thalai pahnih a ruala an chhuah mai chuan chhungkaw khawsak leh hnathawh a thuanawp thei mai ang tih hlauhawm ve tak a ni. Chuvangin, vawi khat thena fanu pahnih han then nghal mai chu nu leh pa, pi leh puten an ngaingam ngang lova, a thiang lo an ti mai niin a lang.
Nupui pasal inneih tumin an leng a, thu an peih fel hmain emaw inneih tur hun an ruat hmain mipa emaw hmeichhe chhungkua atangin emaw ruang chhuak sela, inneihna kha thulh rih bawk tur a ni. Thla thum hnuah an thar thawh leh thiang chauh a ni. Hei hi erawh a thiang leh thiang lo tih lam ai mahin mihring inzahder tawnna kawnga tih ngei tur ni zawkin a lang. Chhungkuaah mitthi a lo awm a, a hlimchhawna nupui/pasal inneihna buatsaih nghal mai chu ngaihtuahna fim nei mihring tana tiha mawi a ni tlat lo. A mitthi-a kha a zah lohthlak em a, thla hnih-khat lek pawh nghak thei lova inneih lo nawr hmanhmawh chiam kha a insumtheihloh thlak lutuk an ti ni ber zawkin a lang. Chuvangin, Dr.Zairema chuan, “Inneih chungchanga thiang lo an tih hi han chhut ngun deuh chuan mihring hi mahni inthunun theih a tul hle a ni tih an inzirtirna a ni ang e” tiin ngaih dan a siam a, a pawmtlak viauin ka hria.
ii. In sak chungchanga serh leh sang :
Tunlaia kan insak dante chu a danglam ta hle a, hmanlai piputen thiang lo anga an ngaih tam tak chu serh hleih theih pawh a ni meuh lo. Entirnan, in an thiahin charsut pawh hmasak a thiang lo, an pawh vek vek pawhin a hnuhnung bera pawh tur a ni a, pawt lovin an hnutchhiah fo. Tunlaiin in sakah charsut leh sut lo pawh kan nei tawh lo a, he serh leh sang kan zawm loh avanga harsatna kan tawh pawh a awm lo niin a lang.
Vawiin thlenga mi tam takin kan la serh leh kan lak urhsun tak pakhat la awm chu, “In ngawidawha sak a thiang lo” tih hi a ni. Tunlaia miten, “In ngawidawha sak” nia kan hriat dan hi a fuh chiah lo a ang. Kawng pakhat kal tlang lova tawp ta zawn chiaha in sak hrim hrim(Entirnan, Mission Veng Methodist Biak In) ang hi “In ngawidawh” tiin kan bel mai thin. (Mi thenkhat phei chuan Methodist kohhranin chhunglam harsatna eng engemaw a tawh lai khan Mission Veng Biak In sak dan hi an mawhpuh deuh hlawm ni awmin ti ti a leng vel hial a nih kha!) Hei hi piputen in ngawidawha sak an tih chu ni chiahin a lang lo. Vantlang kawng atana hman mek dala dik lo taka thuhneihna leh thiltihtheihna hmanga in sak kha an do ber chu a ni a. Chuvangin, chuti ang in sa thin lal leh thiltithei deuhte danbehnan “A thiang lo e” an ti a nih hmel zawk. Ngaih dan dang awm ve bawk chu ramhuai leh thlarau tha lote kalna nia an ngaih vanga heti ang hmuna in sak loh tur tih a ni awm e. Mahse, hei zawng ramhuaite aia chungnunga leh thiltithei Pathian tak kan lo biak tawh hnu hi chuan engtihnamah a ni lo ve. Amaherawhchu, ramhuai hlauh avanga “Thiang lo” ti mai ni lovin vangtlang tan harsatna thlen thei thil a nih avanga inkhapna thu kha “Thiang lo” tih zawngin an kalpui a nih a rinawm. Chuti a nih chuan, vawiina kawng sawh tawp chiaha in hmun neite hian vangtlang chanvo kan chhuhsak leh dik lo taka kan neihte a nih si loh chuan lei mihringte leh Pathian mithmuhah “A thiang a ni” tih hriain lawm takin kan awm mai tur a ni ang.
Amaherawhchu, kha in hmun kha a lo indin tirhin dik lo tak leh vangtlang leh mite thin tina zawnga lo indin a nih chuan mite anchhelawh tuar hmun leh ram a lo ni tihna a ni a. Chuti ang kawngah erawh chuan fimkhur taka kan chhui chian a, kan hriat hmasak a tha ang. Hetah hian, “In ngawidawha sakna hmun” mai ni lovin, khawi hmun leh ram pawh vangtlang leh midangte tan harsatna leh thinnatna thlentu, dik lo taka lo indin chhuak hmun leh ram chu Pathian malsawm loh ram a ni thei vek tih kan hriat a pawimawh hle ang.
iii. Khawtlang nuna serh leh sang dang thenkhatte:
Khawtlangin awmni an kham chu bawhpelh a thiang lo. Heti ang nia khawtlang nen inkhuangrual lo taka lo awm a, hna lo thawh bik angte hi thiang lo angin an ngai. Heti anga khawtlang awmni serh lo chu vanni chhalna(Thihawlna) a ni a, vanduaina chi hrang hrang tawk ngei turin an ngai. Hei hian khawtlang nuna inpumkhatna leh intawiawm tawn nun an dah pawimawhzia a tilang awm e. Amaherawhchu, tunlai khawvel kalphung hian khawtlang awmni kham pawh hi a tiharsa tial tial a. Hna chi hrang hrang leh thawh dan chi hrang hrang lo tam ta em em hian khawtlanga chhiatni thatniahte tel duh em em mah se, tel hman lo leh tel thei loin mi tam tak a nawrn chhuak fo thin. Chu mi avanga an thih awl phahna tur chu awmin a rinawm loh hle. Chuvangin, “A thiang lo e, thih awlna a ni e” tih kha hmanlai hun mila Pathianin a kaihhruai danah dah ila; tunlaiah erawh chuan a thiang; mahse midangte harsatna leh mamawh hriatpui duh hauh lova mahni tanghmasialnaa khat chunga kan nun kan hman zel erawh chuan kan mihringpuite lakah leh min siamtu Pathian mithmuhah hlutna nei lo mihring, mihring suak nih kan hlawh ngei thung ang.
Puzawnte kawmthlanga awm a thiang lo, hrisel lohnan an hmang tih hi a awm bawk. Kawmthlangah makpa-in in a sak chuan a pute thli a dawl hneh lo niin an sawi. In inhlat lo taka sa an ni a, kawmthlangte hian kawmchhakte thlir leh bawlhhlawh an lo dawng a, chutah makpate an nih chuan an puzawnte chu an sawisel ngam si lo a, an tuar tlawk tlawk a, an hrisel loh phah a ni ang tih ngaihdan a awm a, a pawmtlak viauin a lang. Amaherawhchu, chu aia pawimawh zawk ngaih dan dang nia lang chu puzawnte leh makpate inkawmchhak/kawmtlang maia awm dun hian nupa nunah inrawlh loh tur an inrawlh awlsam phah emaw a ni thei. Nupa nunah pawnlam mi (Chhung leh kua, u leh nau pawh nise) an inrawlh ve fo chuan chhungkua lo indin chho mek kha a tikhawlo thei a ni. Chu chu hriain pipute khan puzawnte kawmthlanga awm a thiang lo, taksa leh nupa nunin a hrisel loh phah thei an ti a ni ang.
Chhungkhat atangin nikhatah chhim leh hmar pana zin chhuah thiang lovin an ngai, inthihsan an hlauh vang a ni. A tul pawhin pakhatin a thulh a, a tuk lehah pakhat chu a kal chhuak ve chauh tur a ni. Hmanlai nunah kha chuan chhungkuaah hna hrang hrang thawk leh hmun hrang hranga hna thawka chhuak vak an awm lem lo. Chhungkaw khat atang chuan thlawhhma hmun khat panin an kal vek thin. Chuvangin, chhim leh hmar, chhak leh thlanga inthena zin chhuah tulna kha a awm ngai meuh awm lo ve. Chuvangin, a lo awm ve hlauh chang pawhin a khat ema heti ang hi thil thiang pawh va ni suh an ti ni mai awmin a lang. Chubakah, vawi khat thilthua in khat atanga mi pahnih kalna lam inang lova zin chhuak kha chu in lama awm tan ngaihtuah a na duh zual deuh ang a, thiang lo an ti ta mai pawh a ni thei bawk. Tunlai khawvela kan eibarzawn dan leh hnathawh dan atang chuan ni khat khat inpawt hnufual a, hnathawhna hmun inanloh avanga pakhat zawk zawkin ni khat tha a pelh fo kha hlohna leh channa nasa tak a ni tlat. A tih chi tawh lem lo a ni.
Lo an neihin ram ri khamsa sawn a thiang lo bawk. An hrisel loh phah thei a, a sawntu chu thihtir duh chuan hlam chen vel hi sawn belh ila an thi ngei ngei an ti. Ram ri an ngai pawimawh hle tih a lang. An nunna innghahna bulpui ber chu an lo ram kha a nih vang a ni ang e (cf.Deut. 19:14; 27:17). Heti anga ram humhalhna dan pawimawh tak mai hi Israel fate hnenah khan Pathianin a lo pe tawh a. Chuvangin, piputen an mawl ang anga ramri an lo ngai pawimawh hi Pathian kaihhruaina chu a ni ngei ang. Amaherawhchu, ramri hlam chen vel sawn belhsak avanga dik lo taka ramri sawntu a thi ngei ngei an tih erawh hi chu hnam mawl tak invauna thil mai niin a lang. Ram ri sawntu chu dan kawngkal fel taka thiam loh chantirna tur kawng a lo awm loh avang khan a vau leh intihthaih zawngin an ti ta mai ni awm a ni. Tunlaiah erawh chuan miin duh duhin huan leh lo ramri a sawn thei lo, khawtlang danin thiam loh a chantir nghal mai dawn a ni.
Tlangkawmna
Hmanlai Mizo pi leh pute serh leh sang tam tak zingah nundan tha kawhhmuhna(Moral imperatives) te hi Pathian inpuanna an nih theih rualin, Chanchin tha eng atanga thlira tunlai finna hun atana hmantlak tawh lo, mawl thil mai nia ngaih tur tam tak a awm ve ngei ang. Entirnan, ramri sawn belhsak thih ngei ngeina tih te, chhim leh hmara zin chhuah leh unau hnih kum khata pasal neih chu thihna tihte hi ram humhalhnan leh chungkaw nun vennana tih a ni thei a, thihna a nih kher theihna chhan leh vang tur erawh dap dap pawhin a vang hle ang. Puzawnte kawmthlanga awm hrisel lohnan hman phahna chhan tur a awm tawh lo. Mahse, nupa nun tibuai lo tura invenna atan erawh a la tha ve tho mahna!
Pipute serh leh sang chuan “Khual atanga nau hming thawn a tha lo” a ti a. Hei pawhhi ziak leh chhiar thiam loten kaa inhrilhchhawnga an inthawn mai chuan nau hming dik lo, a thawntu/hmingsatu sak ang ni lovin an ko ang tih a hlauhawm a ni ang. Tehpui chang suh ila, he thu ziaktu hming hi a hmingsatu-in khual atanga a thawn a ni a, mahse tun thleng chuan Pathian khawngaihna leh kaihhruaina dawng nasa berte zinga miah a inchhiar ve tlat! Tunlai Zoram khawvel lah hi a zau nasa ta mai si a, US atanga nau hming Myanmar-a rawn thawn a thiang lo kan intihsak mai dawn em ni ang? Mahse, nau hming aia pawimawh nupui meuh erawh khual hla tak tak atangin kan inthawn tawh zawk a ni si a!
Mathaia 15:2 leh Marka 7:3-ah Isuan pharisai-te chu Pathian thu hnawla upate thurochhiah zuitute an nih avangin a dem thu kan hmu a. Vawiina Krista ringtute hian Chanchin Tha zirtirna leh Pathian min pek ngaihtuahna fim hmanga hriatthiamna bawhbo khawpa pipute serh leh sang bawia kan intukluh chuan khawvela mi vanduaite zinga chhiar tel tur kan ni ngei ang. Pathian thu leh finna azara zalenna chang lova, pipute serh leh sang bawia kan tan leh tlat chuan mawlna rama kirlehna a ni ngei ang le.
Lehkhabu rawnte
1. Rev.Dr.Zairema, Pipute Biak Hi Tunge?
2. James Dokhuma, Hmanlai Mizo Kalphung
3. Lalhmachhuan Zofa, 5th General Knowledge of Mizoram.
Source: HRB, August, 2010


Pipute serh leh sang hre lo ho hian pipu te lo serh ang thil an tih avanga an tuarna an hre meuh lo!!! A hre ho hian an chunga thil lo thlengah an puhmawh vel kual mai mai a ni. Kumkhata in pakhat atanga pahnih nilo, pakhat chauh pasal nei chhuak pawh hi, tih tak emah chuan, an hmui ngil vek kher lo!!! Chuvangin, pahnih chhuak zinga pakhat hmuingil lo kha pipute serh leh sang an zawm loh vang niin i ngai ang maw, “keimah”? Ngaihtuahna fim ( reason) kan neih hi kan va hmang hreh hlawm tak em ve awwwww!!!!!!!!! ka ti!
Nimin chu kan thianu pakhat a lo leng a, kan titihonaah kan khum hi a tet deuh avangin single khum lei belha zawm kan tum thu kan sawi a. Min lo hlauhthawn pui khawp a, zawm reng reng suh u, kan pi leh puten hetianga khum zawn hi an serh, tangthenna a ni’ a’n ti triap mai chu hmulthi a ding sawng sawng thei a lom le. Lei thar hlima inzawm tura lei chu a pawi lo, a hranpaa han zawmkhawm hi serh a ni a ti. Pi pu te serhlehsang a ni miau a, tiin khum chu zawm kan tum leh ta lo, king size lei theih hunah lei tum ani ta ber e. Hetiang serhlehsang hi hriat loh law law hi a tha zawk hial e, ka ti rum rum.
keipawh pi pu te hun atanga serh leh sang kan neih hi chu ka palzut hreh tlat. kum khat chhunga in khat atanga pasal neia chhuak pahnih awm ka hriat te hi an tluang lem lo, pakhat zawk zawk chu an inthen emaw hmui ngil lo, tih vel an ni. Kan thian pakhatten an kawmchar huan kha hlam hnih velin an lei belh a, pi pu danah kawmchar huan zauh chu hmuingillohna tih a lo ni awm a, chuvang nge maw ni an In pawh chu kum hnih thum bak hlum thei tawh lovin an tla chhia a, tuipui kana nau hming in sak sak pawh hi kan thianpa hi chuan a la serh khawp mai, an chhungkuaah a xp nghe nghein a insawi a, pipute hun atanga serh leh sang kan neih hi chu engvang pawh ni se kei chu la palzut hreh tak ka ni.
Heng kan pi leh pute serh leh sang hi Hmanlai mawl lai thil tih vanga han hnualsuat ngawt chi niin ka hria lo.
Tun thleng hian heng an serh leh sang te han palzut mai hi ka la hreh riau zuk nia….
He thuziak zet chu a ropui hle mai! Piputen an lo serh leh thiang lo nia an ngaih thil tam tak zinga thuziaktu rawn tarlanho: Inneih chungchanga thiang lote, In sak chungchanga serh leh sang, leh Khawtlang nuna serh leh sang dang thenkhatte hi ringtu kan nih tak vang ni chuang lovin ka thil zawm duh loh tak an ni.
Heng thilthianglo a an ngaihho hian thil tha zirtir chu an nei ve vek ni ngei tur a ni. Inneih thla atana thla serh chungchangah pawh Rev. Dr. Zairema pawm dan ka tawmpui a. Chhungkaw pakhat atangin kumkhat chhunga pasal nei pahnih awm athiang lo tihte pawh hnathawk mi an nia, hna thawktu kumkhat chhunga mi 2 an chhuah khapna a ni mai ang.
Tin, sephung lailaiin a tuthlawh hmanga sephung kua laitu hma chiah a kaw lam hawia mi tumah thut loh tur. Mi an thut chuan sephung kha meihawlah a chang duh an tihte pawh, tuthlawha in cheh/hliam palh an hlauh vanga inkhapna a ni mai. Chutiang zel chuan thil thianglo an tihho khan thil tha zirtir chu an nei ve vek ni tur a ni. Chuvangin tunlai khawvelah chuan kei zawng ka ring duh tawh lo.
sual anih hret hi, prove reading ka en ulukna lutuk a, a chunglam ka lo hmaih a ni, sorry.
Pu Editor,
A thupui sipeling hi a sual hret a ni lo maw?