By Vanlal Zawma, Abu Dhabi, UAE
Mizo tawng chher belh zel tur hian hla lutuk va ngaihtuah a tul hran lovin ka hria. A chhan chu Zo hnahthlak chi peng tam tak kan awm a, tlang hrang hranga awm kan nih angin nitina kan hman thin (daily used) tawng leh thil hming kan lam dan leh koh dante pawh a inang lo nuaih bawk. Chutiang inang lo zawng zawngte chu hai chhuak vek ila, tuna Mizo tawng tia kan hman zinga la tel lote chu lalutin hmang lar cho ta zel ila, Mizo tawng hi kan tawng a ni titu an lo tam phah bawk ang a, zofate inpumkhat nan pawh thil tha tak a ni dawn lawm ni.
Tuna Mizo tawng kan tih hi Duhlian tawng bulthut atanga lo chhuak a ni a, tun hma chuan Lusei tawngte an ti a, then khatte phei chuan Lusei thlahte hman thin tawng chauh hi Mizo tawng emaw an ti a, an mahni tap chhak tawng chu Mizo ve lo riauva an hriat avangin an mahni pawh Mizoah an inchhiar lo va, chu chuan kan inpumkhatna kawngah leh Zo hnanthlak pumhuap tawg tualleng neih kawngah harsatna kan tawh phah a ni lawm ni aw ka ti thin. Amaherawhchu, hetianga ngaihdan neitute hi an dem awm lo hle in ka hria. A chhanchu tuna kan hman mek tawng hian Mizo zawng zawng a la huam kim lo na sa mai a, Lusei tawng hmang ve lo leh thiam lote chu Mizo tawng thiam lovah kan phuh nghal a, Mizo lova ngaihna rilru a lo awm ta nghal bawk thin niin a lang.
Mizo tawng chher han tih hian tun hnaia group mail pakhata kan sawi ho tak, American hovin “make money” an tih chu Mizo tawnga”Pawisa siam” tia lo hman ve mai lam chu a kawk lo deuh. Hei hi chu tawng thar chher ni lovin tawng awm sa a chhan dang neih tir a ni a, kei chuan ka ngaina lo khawp mai. Hnam dang tawng emaw European ho tawng emaw chu Mizo tawnga seng luh nghal zung zung pawh hi tha ka ti em em lo. Amaherawhchu Mizo tawng ang taka kan lo hman tlangnel tawh hnam dang tawngte chu amah Pu Keivom thukhawchang angin Mizo takin ziak ila Mizo tawngah seng lut in, ta neih hmiah ila tha ka ti.
Globlazation hi a takin kan hmang tawh a, hei hi chu sawifiah teh chiam pawh a tul tawhin ka hre lo. Kan inchhunga kan bungraw neih emaw, kan thuamhnaw neihte hi han en theuh ila, ram hrang hrang kut chhuak a lo inchawh pawlh nuai mai ang. Computer Age or IT khawvel kan chuangkai tawh a, khawvel pum pawh miin Global Village an ti hial tawh a ni. Entirnan -Tahan-a mitthi chu a ruang pawh a vawh hmain (a la lum thet that laiin) USA leh Europe lamin an lo hre ve thei zel tawh a ni. Chutiang zel chuan chanchin inhriat pawh hi kan awlsam ta em em a, kawmpany leh sawrkarin thil eng emaw an siam chhuah dawn pawhin mipui hnena an pek chhuah hma leh an zawrh chhuah hmain chanchinbu/internet (media) hmangin an theh darhin an puangzar hmasa thin a ni.
Chutianga thil thar lo chhuak tur kan hriat lawk thinte chu remchangah hmangin Mizote pawh hian kan ram (kan chenna hmun) a lo thlen hma leh a tak tak a lo chhuah hmain a hming tur chu Mizo takin lo phuah ve nghal mai ila, chanchinbu leh news chi hrang hranga Mizo hmingin lo ziak chhawng ve thei zel ila, a tak a lo thlen meuh chuan Mizovin awlsam takin kan ko thei mai dawn a ni. Chuti chuan tun ai hian Mizo tawng hian na sa takin hma a sawn ang a, Mizo awrizinal pawh pawlh dal a ni lo bawkin ka ring. Thil thar lo chhuakte chu Mizo hming kan lo phuah ve zung zung loh chuan keimahniin thil thar kan la siam chhuak thiam mai si lo va, mi thil siam chhuah sa ring mai kan nih avangin kum rei lo te chhungin kan bungraw hman zawng zawngte chu hnam dang tawnga koh vek a tul tawh ang a, Mizo tawnga koh theih bungrua pawh kan nei tawh lo mai dawn a ni. A bungrua chu siam chhuak thiam/thei lo mah ila a hming tal hi chu lo phuah thiam in, lo intohdelh ve i tum teh ang u.
Mizo tawngah a awm lo kan tihte leh Mizo tawng thiam kan tihte hian a huam zim lutuk avangin kan tawng hausak zia kan hre lo mai niin a lang. Mizoram tih dan emaw Aizawl leh a cheh vela chengte tih dan emaw chauh khu Mizo tawng a ni lo tih pawh kan hriat thiam a hun tawh hle bawkin ka hria. Chu mi thu tifhiah tur chuan Mizo Language Committee member Lalzuia Colney thukhawchang Vanglaini, July 03, 2012 a chhuak Tleirawl leh Rawlthar tih thuziak a mi, a ma ziak ang chiahin ka rawn copy tawp mai, a hnuaia mi ang hian.
Tunge Mizo tawng thiam? “A chhanna atan chuan, Mizo upate tih hi dik awm tak a ni, dik pawh a dik bawk ang. Amaherawhchu, a tak taka ka hriat theih ngei chu, tuna kum 30 tling tawh pawh hi Mizoram chhim leh hmar, chhak leh thlang hriat dan a inang thei tlat lo. Dem ngawt theih lah a ni si lo. Khai aw le! Chhim lam putar kum 80 tling tawh chuan, “Hei hi Kawiâm a nih hi,” a rawn ti a. Hmar lam putar kum 80 tling ve tho tawh chuan, “E, i sawi dik lo, Kâwlthei a nih kha,” a lo ti ta a. An sawi zel a, chhim lam putar chuan, “Hengte hi Laui te, Palang te, Maihun te a nih hi,” a ti leh a. Hmâr lam putar chuan, “Mizo tawng i thiam lo em mai, Lamkhuang te, Saidawium te, Chawhtawlh te a nih zawk kha,” a lo ti ta a ni. Thubuai a awm ta! Mizo ve ve tawng a ni si a.”
“Khawchhak putar leh khawthlang putar kum 80 chuang an inkawm ve leh a, Mizo tawng an inhrilhfiah siak a. Khawthlang putar chuan, “Chimlim chu mi fel leh mi duhtui, mi chengvawng sawina a ni,” a han ti a. Khawchhakpa chuan, “Ngawi teh, Mizo tawng i thiam lo a ni. Chimlim chu mi ti thawt thawt, vâk cheh tak, phi chingcheng sawina a lawm,” a ti ve ta a. A tunge dik zawk le?”
Kan thu hmasa lama kan sawi tawh ang khan tuna Mizo tawnga kan nei lo emaw kan tihte chu Mizo Memorandum in a huam chin Mizo dangte tawngah a awm em tih en zet ila, a lo awm a nih chuan chu chu Mizo tawng tualleng atan lalutin hmang lar ta nghal ila a tha mai lawm ni. American leh European ho ?awng lak luh ai chuan a tha zawk lo maw. Tichuan Mizo tawng hi taa neitu kan tam phah ang a, Zofate inpumkhat kawngah pawh thil tangkai tak a nih ka ring tlat a ni. Chu mai bakah thil thar lo chhuak apiangte chu Mizo tawnga lo phuah ve zung zung thiam/thei turin thangthar ten mawhpurhna lian tak kan nei a ni tih hre theuh bawk ila a tha awm e. Chutiang ti tur pawl pakhat din hial a ni ka duh.
A tawp bera tan Mizote hi kalchar leh hnam thuam ngah ber kan nih angin ?awng thuah pawh a hausa ber kan ni a tih theih hial awm e. Mizo tih hi a nihna tur ang taka kan la hman thiam loh avangin Mizo tawngah a awm lo, chu chu Mizo tawng a ni lo kan ti leh chawk thin a ni. Khai le, kan pute hovin Mizo tawng hi a piang mek a, a thang lian zel dawn a ni an tih chu hre rengin a tak ram kan thlen thuai theih nan Chhim leh Hmar, Chhak leh Thlanga zofate tawng chu la khawmin Mizo tawng i chher belh zel ang u hmiang.
July 23, 2012 Monday


a tha thei khawp mei
Ni e, thil tha tak a ni ang.
Mahse Lusei tawng Mizo tawng (/tawng chauh hi emaw) kan tih chhung chu zohnathlak tawng dang hmangte tan mikhual nihna mai mai a ni. Mizo tawng thiam lo, zofa dangte tawng dang hmang ho chu hnam dang anga ngaihna kan neih phaha (a bikin Mizoramah). Mizo common/official language chu lusei tawng tih mai hi thil fuh leh a nihna dik tak pawh a ni. Sawitam ngai lovin Mizo inti zingah chi(hman) peng hrang hrang kan awm thu kan hre vek a. Mizoram mi ni lo hmar, Jahau, lusei, paite leh adangte chu mizo an ni lo kan tih a nih erawh chuan thu hran ni se. A reng reng thuah Mizoram-ah chi(hnam) peng hrang hrang huap khawm tu chu Mizo a nih ang bawkin Burma chin-ah pawh chi(hnam) peng hrang hrang huapzo Chin a ni tih hria i la, a hming thlak a nih hma chu.
Heng Lai(Hakha/Lai), Laizo(Falam), zomi(Teddim/Manipur) leh adangte tawng hi an ral mai mai dawn lo tih hriat a tha. Heng tawng hrang hrang te pawh hi Lusei(Mizo) tawng ang bawkin a thang zela, a tam tial tial bawk a ni tih hi hre tlang theuh bawk ang u.
Mizoram lama tawng hman dik lo, an hriat hmaih ni bawk chu “TLAWMLA” tih aia “TLAWMNGAI” an hmang hi a ni. A dik hlawl lo, anmahni zingah chuan a dik an ti tak na a, tun hnai lawk khan misual.com lama post leh comment teah chuan an tih dik lohzia an inhmin ni chuan ka hria. Tlawmngai hi thu hran daih a ni a; Tlawmla tih hi a awm thei chiang a ni. Hmala (hmalakna) kan ti ang bawk hian, Tlawmla (tlawmlakna) tih hi Mizo tawng kalhmang dik awmsa, Mizoram mite hriat hmaih tak chu a ni awm e.
Pu Zawma post chu tha tak a ni.
A changkang thei hle mai.Mizoram a cheng ho hi a dik adawk chuan kan khawhawi azim hle hian ka hria.Tawng lamah hi chuan.Shillong-ah te hian.kuki.hmar,paite,kom.atam mai.(kan thenawm naupang pawh ka fate hi arawn kawm nasa a,an tawng aiin zotawng athiam zawk ta hlauh mai a.a nu te an buai teh asin)kan ni fur a,kan fate pawh hian sawi tam theilo mahse an hre ve zula.atha ka ti.Tin.hnamtin hian Zo tawng hi tawng tlanglawn ber anih vang hian thiam theuh tum i la a tha.Naga-ho pawh tawng chi hrang nei theuh an ni a.Nagamese an hmang mai a.Lotha ka ni.Ao ka ni.rengma ka ni an ti lo.chutiang chuan i ti ve tan tawh ang u lem.
Mizotawng chher belh chung changah chuan Pu Zawma rawn ziah ang hi ka ngaih dan chiah chiah a ni,kan nu leh pa te huna an la hman ngailoh tam tak kan chher belh zel a, khaw pakhatah chuan tawng uar thar te anlo nei a,alo darh zau zel chuan tawng ti hausatu alo nita zel a,hetiang tawng thar chher chhuah hi kan lo pawm thiam zel chuan kan tawng alo hausa zel dawn ani,mizotawng ti hausa em em tu ni a ka hriat Lei tih hawrawp thum lek hian awmzia hrang a ngah thei hle mai.1.Dawr a thil lei,2.dawhkan hun lei,3.Lui kanna tur lei dawh,4.Mihring lei leh 5.Lei(Earth) Chimlim tih te pawh khawchhak lam hriat dan hi kalo hman dan a ni a,ka hriatdan leh hman dan chauh kha a dik ah ngaih chi alo ni hauhlo mai,chuvangin Pu.Zawma rawn ziah ang khian a diklo in tih saklovin in lakkhawm sakin in pawm tawn sak thiam ila,kan zo tawng hian a hausak phah zawk ngei ang