Hming Pum: Ernesto Guevara de la Serna
Pian kum leh hmun: 1928, June 14, Rosario, Argentina
Thih kum leh hmun: 1967, October, Bolivia (kum 39)
Sakhua: Nei lo (atheist)
A Hmingah chuan Che:
Tunlai thalaite zingah tunge a nih tih hre lem lova thlalak lar tak kan hmuh fo chu Che Guevera hi a ni awm e. Bike leh car sticker-ah pawh hmel lang tam ber a tih theih bawk ang. Che Guevara emaw El Che emaw Che tihte hi an koh dan lar zual a ni. “Che” tih hming a putna chhan hi a ho ang reng hle. Mipui hmaa thu a sawi dawn hian Sap tawnga “Hey” an tih hmasak thin ang hian Argentine tawngin “Che” tih hi a hmang fo va, chu ta tang chuan “Che” tiin a hming lem an vuahsak ta a, huatah pawh la ta lo chuan a lawm phian a niang chu – Cuba ram Finance Minister a nih hnuah an pawisa siam tharah a hming sign chuantir a tul si a, “Che” ti ringawtin zu han sign pek a! Mi thenkhat phun nawi thawm a hriat chuan tangka a ngainat loh vang leh chi inthliarna a huat vanga “Che” ta mai a nih thu a sawi ta daih a, tih ngaihna tak pawh an hre lo.
Thiam Thil Leh Tuina Lam:
Literature lama tui eltiang a ni a, a seilenna inpuiah hian englai pawhin lehkhabu chi 3,000 chuang an kawl reng thin. Mahni nihna inhmuchhuak thei khawpa chhiarmi a nihnain khawvel chunga leng pha mi tlem te zingah a inhlang kaitir. A thu atchilh burte pawh khawvel buaipui tham thiau – Karl Marx, F. Engels, Vladimir Lenin, Jean-Paul Sartre, H.G.Wells leh Robert Frost-a te lehkhabu a ni hlawm. Heng mite thu ziak a buaipui lai hian kum 20 bak a la ni lo.
Lehkha chhiar a atchilhnain thu ziak mi a nihna a kaitho va, philosophy ril pui pui – Buddha leh hmasang miril Aristotle te a khaikhin a, Jack London-a vantlang nun a zir loh leh Nietzsche-a’n thihna chungchang a ngaih dan a luhchilh thul. Lehkhabu a ziah atanga khawvelin an hriatna ber chu The Motorcycle Diaries leh Guerrilla Warfare niin a hun laia hralh tla ber lehkhabu an nih bakah Guerrilla Warfare phei chu tun thlenga khawvel chhiar hlawh ber a la ni.
Hriselna lamah Asthma a benvawn a, a ruh lam fel lohna avangin a kal bai bawk. Thawhah natnain a huat ber, football, rugby, golf, tuihleuh a tui zual emaw tih tur a ni a, thirsakawr khalhah phei chuan “hahtheilova” tiin an ko hial. A pa-in chess a khelhpui thin avangin kum 12 mi lek a nih lai atang tualchhung inelna lamah a tel tan tawh. School a kalin a inbual khat avang leh a kamis kar tluan thaka a hak thin avangin a school kalpuiten “Vawka” tiin an ko duhdah fo.
Motorcycle Diaries
Marxist ruhkawl a ni a, zirna lamah damdawi lam doctor zir chhuak a ni. Doctor a zirlai hian (1951) a thianpa nen Buenos Aires an chhuahsan thut a, motorcycle-in South America khawmual an fang ta chiam a. An zin tawpna berah Amazon Luipui kama Peru sawrkarin pharho a dahna San Pablo Leper Colony an tih hmunah hun an hmang. Pharho chuan a rilru a khawih ngang a niang: Mihringa inpumkhatna leh rinawmna kan tih hi heng mi khawhar leh nun beidawngho zingah ngei hian a nih hi a lo awm a tichhuak hial. Motorcycle-a a zinchhuak hian Guevara nun a her danglam ta vek a. Machu Picchu an tlawh bawk a, chuta loneimi berh te te, an rilru leh an taksaa retheihnain ro a rel hnan mek, mi hnuaihnung mai ni lo, hnuaihnung saa pianga inngai laklawh tlat tawhte chuan Guevara thinlung an deng nghal dawt dawt a. Mahni puala ram nei zo ve lo, milianho leileta mahni hrawk chawmna tur lek hlawh tura thawk tawk tawk vek mai hi an lo ni a. Guevara lung a awi thei lo. Motorcycle-a a ram fannaa a thil hmuhte chu “Motorcycle Diaries” tiin lehkhabuah a siam ta hial a ni.
Rual awt reng renga naupang lo seilenna chhan chu anmahni enkawlna tur sum leh pai tlakchham vang tih leh, rilru insawh nghehtir hman lek lova mi kan va tihduhdaha kan va hrek riltam vak vaknain thinurna a puahkehtir thin. Chu chuan fa-chuang ui-chuang a siam tih hi a khawvel thlir dan a ni. Chutiang fa-chuang ui-chuang an awm tawh lohna tura beihpui thlak chu ama mimal mawhphurhna liau liau niin a hre tlat a. Chuvangin doctor hna thawh aiin politic huang chhunga zuan luh a, ralthuam chelek mai chu tihmakmawh niin a hre ta hluah hluah a ni.
Guatemala leh United Fruit Company
A thil vei chuan a kiansan thei awzawng lo va, Latin America fang turin a phek chhuah leh ta ringawt a. Guatemala a thlenin United Fruit Company lianho duham zia leh huamhap zia, chin lem nei lova “capitalist”-ho duhamna rapthlak zia, chem lova miretheite lu lak hmang an nih chiah thu leh mi huamhapte keuhthluk an nih hma chu chawl lova bei zui zel tura chhia a chham tak thu pawh a ni Beatriz-i hnenah lehkhathawnin a hrilh hrep bawk. Hetih laia Guatemala ram president Jacobo Arbenz Guzman-a policy chu mi rethei leh rahbeha awmte tan chuan a tha hle a. A taka engmah ching si lova mihausa leh thiltithei zawkte’na ram zau pui pui an lo ta neih chu chhuhsaka ram nei zo ve lo, hna thawk tak taktu ni zawk si, loneimite hnena sem darh turin hma a la mek a lo ni a. President Arbenz-a hmalakna chu Che-a lung kuai zawng tak a ni a, chu pawl chu a zawmve nghal ta a ni. Chu hmalakna chuan milianho (capitalists) mit a tikham thuai a, a thinur nasa ber chu United Fruit Company a ni.
A hnu lawkah an hotupa ber President Jacobo Arbenz-a’n an group a phatsan leh ta tlat a, ram dang mi zawng zawngin Guatemala chhuahsan turin a rawn ngen leh ta si a, Che-a a lungawi lo kher mai. Arbenz-a ngenna chu a lo ep nghal rap a. Tichuan Mexico lamah ral tlanin Mexico General Hospital-ah a thawk leh ta lawp lawp a ni. Mexico rama a chen chhung hian Cuba atanga ral tlan Fidel Castro-a leh Raul Castro te unau nen an inchhar ta a ni.
Cuba ram tana Fidel Castro-te nen Thawhhona:
1956 kumah Castro-te unau leh thuihruai 80-ten sorkar dinglai General Fulgencio Batista paihthlak tumin Cuba-ah an rawn haw a, Che-a’n a rawn zui ve nghal. Hei hi July 26 Movement tiin khawvelin a hming a vuah a, a hunlai chuan khawvelin a thlir thup mai a ni. Tlang an pal tlangna lamah sorkar sipai lam nen an inkap vak a, Cuba an thlen chuan mi 16 chauh damin silai 12 chauh an nei tawh. Tual chhung sipai (Guerrilla army) an din that leh hnuah sipai control-na hnuaia leilette chhuh let lehin loneitu rethei tak takte leilet zawng zawng an pe kir leh vek a ni. Loneituten Batista sipaite do let nan Castro-te chu theih tawpin an tanpui ve thung a. Castro-ate lam sipaite chu loneitute, khawpui lama zirlaite leh Catholic puithiamte an ni thin.
Batista sipaiten Castro-a leh Che-a te awmna an hriat theih nan mipui an dawp nasa thin a, mahse tuman an birukna an sawi chhuak duh ngai lo. Che-a te lam tanga an rin deuhte chu rinhlelhnain sipaiin an man hmiah hmiah a, naupang pawh ni se, an zuah ngai lo. Revolutionaries-ho warning pek nan tiin mi thenkhat chu kawnglaiah an khaihlum a, ni rei tak tak chhung an ruang lakthlak an phal thin lo. Batista sipai lam an chet bawraw thinna hian Che-a te revolutionary group zawmtu a tipung sauh zawk a. Argentinaa piang ni mah se, Fidel Castro-te nen tangrualin Cuba ram zalen nan a thawh that em avangin Cuba sorkarin khua leh tui nihna (a Cuban citizen by birth) an hlan nghe nghe a ni.
Tum khat pawh hliam enkawl tur chauha Cuba ral beihnaah a tel tumin hliam enkawl hman lovin damdawi bur aiah silai a thlang hmasa zawk zel. A huaisenna leh tumruhnain Cuba revolution lu ber Fidel Castro-a lung a kuai ngang a niang, Castro chuan: Hlauh nei lo mihring, fing-fel leh entawntlak tawpkhawk, a sipaite rilru chhungril pawh hneh thei khawpa huhang ngah a ti thlawt a ni.
Che-a hi mi turu a nih bakah pawisak nei lovin a che bawraw thin hle bawk. Chuvangin Fidel Castro-a khan commander nihna a pek rualin ramhnuai sipai tlanbo vei pawl hotu nihna a chelh kawp bawk. Ramhnuai sipai an nih laia relhruk tum leh rinhleh deuhte kahhlum mai pawh a awlsam hle.
1958 July thlaa Cuban dictator Batista sipai 1500 leh Castro-a ramhnuai sipai, Che-a lam tlem te chu an inbei a, nalh lutuk tak mai hian Che-a chuan “a huna huaisen, a huna tlanchhiat thiam” tia ral beih dan a chher nen chuan a lo bei a, a tlem zawkin an hneh chiang hle. He inbeihna- Battle of Las Marcedes tia an koh hi khawvela Che-a hmingchherna a ni leh nghal bawk. Hemi inbeihnaa tel hmelma lam ami Major chuan Che-a te chet dan chu “nalh lutuk” tih tawngkam hmangin a fak nghe nghe. 1959 atang Castro-a ten hnehna changin tun thlengin Cuba chu Castro-a sorkarin a chelh ta a ni. Cuba-ah Fidel Castro a thu ber a, a dawtah Che Guevara.
December 1964-ah phei chuan revolutionary hmel tilang chiang bertuah khawvelin a hmuh avangin Cuban aiawha thusawi turin New York-a United Nations inhmuhkhawmnaah a kal ta a. Hemi tum hian United States policy-in an ram chhunga midumte laka an chet dan lungawi lohna a sawi lang piap piap mai:
Midum naupangte chu an vunrawng a danglam bik avangin hmusit takin an tihlum nitin a, chung midum thattute chu man lohvin an zalen em em reng a, an venghim zawk a, mahni zahawmna humhalh duh vanga dikna chanvo ngentu midumte chu an la hrem zawk a – heti ang mihringte (U.S mite) hian zalenna vawnghimtu kan ni engtin nge an la tih theih cheu?
1965 atang Cuba ram chu a chhuahsan leh tat hut a, a tirah phei chuan a bo emaw an ti hial a, ram dang dang fangin a zin kual leh hrep chu niin. Thla engemaw zat ral hnuah Castro-a chuan Guevera lehkhathawn a dawn thu a sawi a, a lehkhaah chuan Cuba ram hmakhua zelah duhsakna a hlan thu te, Cuba rama a nihna chelh zawng zawng a bansan thu te, Cuba khua leh tui nihna pawh a pawm tawh loh thu te, zau zawka hma la tura a pen chhuah tak thu te a ziak lang a ni.
A hma atangin Africa ram a hmangaih zia a lo sawi lan tawh angin Africa khawmual a fang kual hrep a. Ram buai tak Congo ram a thlen phei chuan thi lova a dam chhuah leh tuman an ring lo. Amah ngei pawhin Congo ram chu a thihna hmun turah a ngai hman hial. A thian thate leh Castro-a te ngeiin Cuba rama haw leh tura an thlem ngat ngat pawhin a let duh tlat lo. A chhan nia lang chu – Castro-a lehkha a thawn kha Cuba mipui mangthana lehkhathawn a ni si a, Castro lahin mipui hriat turin a chhiar chhuak bawk nen, han let leh ringawt chu a tlawm la ni berin an ngai.
CIA lamin an veh reng avangin 1965 kum tawp lamah Che-a leh a thuihruai Cuban-mite chuan Congo an tlanchhiatsan leh a. 1966 November thlaah Bolivia ram chu a ruk thei ang berin a pan leh a. Ramhnuai sipai 50 vel khawmin National Liberation Army of Bolivia pawl a din leh hem mai a, an chet that thin em avangin sorkar phei chuan member tam tak neiah a ngai hial a ni. 1967 October ni 7-ah Yuro huam chhunga Guevara tawmkuk chep leh thuk zet mai awmna chu mi pakhatin Bolivian Special Force-ho hnenah a rawn hrilh ta mai a. A tawm kukah an kah chilh a, silaiin hmun hnihah an hliam avangin a tlan chhe thei tawh lo va, a inpe ta chauh a ni. Primary school in chhe takah an hreng ta a. An thah hma hian hemi hmuna zirtirtu Julia Cortez-i chiah a hmu duh a, Cortez-i chuan Che-a chu mitmeng tuar har khawpa zahawm leh tlang, mi chhun tlanga ngaih theih, dai raih, mahse chang em em si niin a sawi. Cortez-i nen an inhmuh hian Che-a chuan zirna leh zirna kalphung a sawipui hman a, an school building chhe lutuk chu sawiselin zirna kalphung a kalh thu a sawi chhuak hram bawk a ni.
October ni 9-ah Bolivia president Renen Barrientos-a chuan Che-a kah hlum tur thu a pe a, Bolivia sipaite nena inpawmchilhnaa thi anga a than theihna tura kah dan bik nei kher turin a chah uluk viau bawk. Che-a kaphlum tura an ruat hi Sergeant Mario Teran-a a ni. School rap in chhungah chuan Mario Teran- chu a rawn pen lut ta a. Guevera chuan a mit taka lo enin, “min that tura lo lut i ni tih ka hria che, min kap nghal ta che, dawihzep pa? Mihring pakhat ve mai bawk a lawm i thah dawn” tiin ring zetin a lo au khum a, a thattu tur zawk pawh a zam an ti. Indonaa thi anga lang turin a darah leh a keah leh a awmah te silai mu pakua kah luh a ni ta a. Khawvel mipui zatve chuan thi awm hliah hliaha an ngaih laiin a zatve dang chuan ram chhantuah an la ngai reng. October ni 18, Che-a sun tawpna niah Havana khawpui mipui maktaduai khat vel punkhawmnaah Che-a thian tha ber Fidel Castro-a chuan:-
Chhuan lo kal lehzel tura mihring mipa awm dan tura kan duhthusam kan sawi dawn chuan: Che-a ang kha ni rawh se! Kan fate hi lehkha thiam tura kan duha an zir dan tura duhthu kan sam dawn a nih pawhin inngaihtuah khawtlai lovin, Che-a thlarau changin zir rawh se! tiin a thusawi tlang a kawm a ni.
(He thu hi JFL. Jr. & Sangtea buatsaih Che Guevera leh Thu Ngaihnawm Dangte lehkhabu (Aizawl: 2010) lak a ni deuh ber. Thu lakna dang, www.spartacus.schoolnet.co.uk, http://en.wikipedia.org/wiki/Che_Guevara, accessed on 22 June 2011)





Sayama Lalhmingsang,
Na ngan tha thei viau ih a lungawi um nasa. Mizo tawng lawngih ngan loin, na tawng diktak (Falam tong) khalin article rawn ngan tum ve thlangaw la na identity diktak na cawimawi sinsin ding silawm!!!
Duhsaknak thawn-
Sawmlian
Ngaihnawm khawp mai.
‘Che Guevara’ chanchin hi kan sikul naupang tleirawl/puitling(uaih2 tawh) tawh te hnenah hian hunawlah ka sawi thin a,tamtak chuan tunge a nih tak hi an lo hre lo reng2 mai a,T-shirt ah te a lem(picture) a tam avang hian Rapper-te emaw an lo ti mai2 thin a lo nia! mi pakhat chu a ni ve hrim2!mahse,tharum thawhna hi amahah atel deuh tlat avangin a that lohna lai sawi pawh a ngai vein ka hre thin.
Sayama Mahmingsangi chu i ziak thra hle mai, chhiar manhla tak a ni e.
ngaih nawm in ,atha hlemai rawntizel tehu. kachhiar peih zawngtak anie
Che- hi “Revolutionists’ zingah chuan ka ngaihsan ber a ni a, -ism pakhat mai kalpui nilovin mi rethei leh hnuaihnung zawk tana zalenna sualtu a nihna hi ka ngaisang a ni. “Motorcycle diaries” tih documentary film kha vawi 2 ka en a, a thra ka ti khawp mai.
Che- kha Cuba a dictator Batista paihthlak tum Fidel leh Raul Castro unate a va puihbawm trum khan Fedel hnen ah “sipai engzat nge i neih? tiin a zawt a, Fidel Castro an a uang leh uar deuh zawng in “mi 4000 chuang ka nei” a ti a, Che chuan “an tam lutuk” a ti a, a taka mi 2000 vel a hmuh zingah khan training pe pahin a thlifim in a thlangchhuaka, mi rin awm leh tawrhchhel tur “Cadre” mi 400 vel chuah kha a thlangchhuak ta a. Chu mi 400 Che-a thlanchhuah Cadre te chu Cuba ah Batista an paihthlak thlengin mi hratkhawkheng leh pasal thra niin, revolution tawp thleng an bei ta a, Cuba ram thar an din pawh in mi trangkai ber an ni zel a ni awm e.
Revolution hi “Hnatlang” ang maia thawh mai mai tur a nih lohzia, “Quantity” aiin “Quality” a pawimawh zawk zia a lo hmufuh hle a, a ropui ka ti.
A tha thin hle mai..i zarah kan hriat loh tam tak kan hriat phah a,a bengvarthlak e