By: James, Mandalay
He khawvela hnam chi hrang hrang leh tawng chi hrang hrang lo chhuahna bul chu Babel insang sakna atanga in tan a ni a,(Gen.11:7-9).
Hnam chhuitute chhuidanah chuan khawvelah hian hnam hrang hrang 12000 awm niin khawvel Christian Dictionary-ah record a ni a. Chu hnam chi 12000 chu Sub Saharan-ah (1709), Malay-ah (938), North Asia-ah (773), South East Asia-ah (429), Tibeto-Burman-ah (422), Arab Khawmualah (418), Hom of Africa-ah (135), East Asia-ah (73), Jewish-ah (175), leh a dan 6656 an ni.
Khawvel: Khawvelah hian mahni hnam tawng (Mother’s language) hmang tam ber te chu China (Putounghua) nuai 10,000, English nuai 3500, Spain nuai 3360, Hindu-Urdu nuai 2630, Aramic nuai 2480, Bengali nuai 2170, Portugy nuai 1840, Japan nuai 1280, leh German nuai 1060 an ni. Khawvelah sorkar office-ah ah hman tamber awngte chu English nuai 18,950, China nuai 12,900, Spain nuai 3730, France nuai 2890, Aramic 2420, Portugy nuai 2150, Rusia nuai 2070, Turkey nuai 1300, leh German nuai 1100 te an ni.
Khawmual hrang hranga cheng hnam leh tawng chi hrang hrangte chu a hnuaia mi ang hi a ni.
(a) Africa: Africa khawmualah hian hnam chi 3500 an cheng a, tawng chi 2110 an hmang a. Khawvela tawng 30.5% hi Africa khawmuala awm tawngte an ni. Sorkar office ah ram 7-in Arabic tawng an hmang a, ram 22 –in English tawng an hmang. Tin, ram pa 4-in POrtugy tawng an hmang a, ram khat hian spain tawng an hmang thung a ni. Africa khawmual chhung a ram 6 chauh hian office ah mahni hnam tawng an hmang a ni.
(b) America: South America khawmualah hian atawng chi 245 a awm a. English tawng hi an hmang tlangpui a ni. Franch tawng hi Quebec, Canada, St. Pierre, leh Miquelon tam te hian an hmnag. Tin, Garilan ramah chuan Danish atwng an hmang a ni. North America khawmualah tawng chi 1183 a awm.
(c)Asia: Asia khawmualah hian hnam chi 3550 kan awm a, he khawvelah chanchintha la hr eve lohnam zanwg zawng zinga 80% hi Asia khawmuala cheng hnam te an ni. Tawng hrang hrang chi 2240 a awm a, khawvel hnam tawng 31% hi Asia khawmuala awm tawngte a ni.
(d) Europe: Europe khawmual hi sakhuana leh ram leh hnam buaina a nasat em avangin ram leh hnam a danglam chak hle a, hnamluan deuh deuh te chu, Slavic, Latin/Romance, Germanic Finno-Ugric, Turkic, Greek, Celtic, leh Roma(Gy[psy) te an ni a, hriat hran loh hnam tawng chi 269 an awm bawk a ni.
(e) Pacific: He khawmualah hian hnam lian deuh deuh chi 5 an awm a. Chungte chu European, Asian, Polynesian, leh Micronesian te an ni. Hnam te chi hrang hrang 238 an awm bawk a, tawng 1362 a awm a ni.
Kan chenna Myanmar ram kan en chuan, tun hma-in chi hrang hrang awm ho leh inpawlh nuai kan ni a. Kan za vaiin hnam chi 135 kan awm niin an sawi a. Kan ramin zalenna (Independent) a hmuh hnuah kan ram sokar chuan chu hnam chi 135 chu a hlawm hlawmin chi 8 in a then ta a. Chungte chu Kachin, Kayah, Chin, Bamar, Mon, Rakhine, leh Shan te an ni. CHing chi 8 zinga hnam te chu a mal malin han tarlang ta la.
1. Kachin: Kachin hnamah hian chi 12 an awm a. Chungte chu Kachin, Dalaung, Huari, Duleng, Rawang, Atsi, Trene, JInghpaw, Hkanku, Maru(Lawgore), Lashi(Lachit) leh Lisu te an ni.
2.Kayah: Kayah hnmah hian chi 9 an awm a. Chungte chu, Kayahm, Ka-Yun(padaung), Kebar, Manu Mannaw, Yin Baw, Zayein, Gheko, Bre (Ka-yaw) leh Yin te an ni.
3. Kayin: Kayin hnamah hian chi 11 an awm a. Chungte chu, Kayin, Pa-le-chi, Sgaw, Paku, Monnepwa, Shu(pwo), Kayinpyu, Mon Kayin(Sarpyu) Ta-layPwa, Bew leh Monpwa te an ni.
4.Chin: Chin hnamah hian chi 53 kan awm a. Chungte chu, Chin Saline, Khmi, Khawno, Kaung Saing Chin, Kwangli (Sim), Gwete, Zizan, Saing Zahe, Zoptung, Zo, Tapong, Tay-zany, Thado, Dim, NGag, Malin, Magun, Miram(mara), Lhinbu, Rongtu, Meithei(Kathe), Ka-lin—kaw(Lushay), Awa KHami, Kaungso, Kwelshin, Gunte(lyente), Ngorn, Sentang, Za How, Zo-Pe, Zahnyet(Zanniet) Tiddim(Haidim) Taishon, Torr, Dai(Yindu), Tanghul, Pannun, Matu, Mier Lushei(Lushay), Lyente, Lai, Wakim(mro) Anu, Oo-Pu, leh Asho(plain) te kan ni.
5.Bamar: Bamar hnamah hian chi 9 an awm a. Chungte chu,Bamar, Beik, Tabein, Ganan, Hpopn, Dawei, Yaw, Kadu, leh Saln te an ni.
6.Mon: Mon hnah hianchi 1 chauh an awm a ni.
7. Rakhine: Rakhine hnamah hian chi 7 an awm. Chungte chu, Rakhin, Kwe Myi, Maramagyi, Thet, Kamein, Daingnet, leh Mro te an ni.
8.Shan: Shan hnamah hian chi 33 an awm. Chungte chu, Shanm, Kwi, Tao, Pale, Son, Kaw(Akha-E-kaw), KHamti Shan, Taunggyo,, Palaung, Yin Kya, Shan Gale, Lahu, Eik-Swair, Tai-loi, Tai-lon, Maingtha, Wa, Yun(lao), Pyin, Danaw, En, KHamu, Kokang, Hklun, Danu, Man Zi, Yin Net, Shan Gyi, Intha, Pa-O, Tai-lem, Tai-l;ay leh Maw shan te an ni.
A chunga kan tarlan te hi a tlangpui a ni a. Chipchiar taka ziak dawn chuan ziak sen a ni lo. (Eg. Mizo-te tih ringawtah pawh hian hnamchi kan tam em em a ni).
Source: OM Magazine, Vol.2, No.4, October, 2005.
“Hetiang kawnga hriatzauna min ziahsaktu Tv. James hi Mandalay, Myanmar-a awm a ni. Methodist Kohhran buatsaih thlakip chhuak, Hriatna Ro Bawm, Jan. 2006 kuma a thuziak lak chhawna ni. Eds.”

