Khawpui Nun Leh Huho Nun
Published on: Jan 17th, 2010 | Posted by: zoin | 92 views
By: Gabriel Kunga, Tahan-Satawm
Kamkeuna: Khawpui Nun (Individualism) vs. Huho Nun (Community Life) an lo ti thin a. Mahse tunlaiah chuan thangtharte zingah Khawpui Nun hian thingtlang khua te pawh a chim phak tawh si a; han sawi hrang thin dawn mah ila an inpawlhsawlh tak em avangin a engamah hi han hnawl tawp theih a ni tawh lo. An thatna zawn leh thatlohna tlangpuite hriatthiam tumin zirchiang ta ila, tichuan tunlai khawvel changkanna thangduang tak hi chhiatpuinaa hmangtu ni lovin, kan hlawk tlanpui theih zawk a beiseiawm ngei ang.
1. Huho Nun (Community Life)
A tlangpuiin khawtlangah hian neih thilte pawh design inang, style pawh thuhmun deuh vek intihhmuh a ni thin. Mipui khawsak dan leh nundan phung a inang tlang hlawm thin em a, “Mass culture” an ti mai. Mipui ngaihhlutte chu hmunkhat niin chu mi nena inkalh thil tih reng reng chu an huat rawn thin. Mimal duhdan aiin khawtlang rilru a lal zawk avangin khawtlang leh pawlho sadai chu mitini’n an humhalh tlat a; Kalphung leh nunphung mil lo taka khawsak erawh chuan mimal duhdan leh mizia pawh ni teh reng se, faksel leh do a hlawh thuai mai thin.
a) A Thatnate
i) Inhriatthiamtawnna leh inngaihsakna a tam
ii) Inlaichinna leh innelna thuk tak a neih theih
iii) Lawmte lawmpuia, tapte tuarpui
iv) Hotute leh zirtirtute zahthiamna a awm
v) Hnam kalphung leh hnam rohlute chhawm nun zel a ni
vi) Mimal ngaihdan aiin pawl ho dan a lal zawk
vii) Midang tanpuina atan hun leh tha sen an huam
viii) Tawngkam mawi leh hawihhawm ber ber hman an tum
ix) Neih thil thenkhat chu inhawhsak leh inhman tawm theih a ni
x) Pawlho leh hruaitute sawichhe duh lovin an tan em em zawk.
b) A That Lohnate
i) Mi sawisel leh rel an ching
ii) Mi tirhluih leh vau an ching
iii) Tawngkam mawi lo leh tha lote uchuak taka sawi an duh fo
iv) Thil tha lo intihhmuh a awl hle
v) Mahni duhthlanna ni lo, hlauhna avang zawka thuawih leh thiltih a tam. Mahni chanvo hum thiam a har
vi) Thil hlui humhalh luat avangin thil thar tha zawkte hnawl an ni thin
vii) Mawhphurhna phatsan ruk an ching
viii) A chhia leh a tha, a tak leh a lem chawhchawrawi thin avangin vervekna a hluar.
2. Khawpui Nun (Individualism)
Postmodern mite chuan tun hma zawnga nun dan phung pangngai intawm thinte chu hluihlawnin; mahni style ngat lo chu an duh tawh lo. Mahni duhdan leh ze milin, mawi leh tha nia kan hriat ang azirin kan khawsa duh ta. Zofate huho nun pawh a pan sawt ta hle. Mahni style ngawta khawsak duhna khawpuiah chuan thil dik ber emaw tha ber emaw a awm thei tawh meuh lo va, mimalin tha leh dik ber nia a ngaih apiang kha a ni ber zel ta mai. Thiante nena inkawm aiin TV leh computer chu thian tha ber an ni tawh zawk. Computer game hmangin mi an inkawm tlei thin a, awm dun si lo hian mahni hmun theuh atangin mi thawm leh an chanchin hriata inbiakpawh a ni. A tak ram atangin mumang khawvel (virtual world) kan chuangkai chho mek zel a ni.
a) A Thatnate
i) Mahni mawhphurhna hriatthiama hlen tum tlat a ni
ii) Theih ang tawka intodelh tum a ni
iii) Midang sawisel emaw rel tum a ni ngai lo
iv) A theih hram chuan midang tihbuai emaw tihluih tum a ni ngai lo
v) Mi awmdan leh sawiselnaten mahni a intibuai pha lo
vi) Mi hnuaichhiah tum mi a ni ngai lo
vii) Hlauhna/vauna emaw hmaizahnate avangin a duh loh zawng thil a tih phah lo va, a ngaihhlut thil tih a thulh phah chuang lo
Viii) Miin a chungah ti se a duh tur ang kha mi chungah tih a tum
ix) Mahni chanvo a humhalh thiam a, mi chanvo a hriatthiampui
x) Midang a mamawh changin hawihhawm takin khawngaih a dil thin a, Lawmthu sawi nachang a hre bawk.
b) A That Lohnate
i) Inlaichinna leh innelna a thuk ngai lo
ii) Midang tan hun leh tha sen a phal mang lo
iii) Miin tanpui an dil kher loh chuan an harsatnaah puih a tum lo.
iv) Thil intawm hleih theih a ni lo
v) Mi mawl leh mi dukdak lote awmdan leh thil tih uchuak tak takte pawh khap leh khuahkhirh ai chuan thlah zalen phal a ni fo
vi) Inngaihthiamna a awm mang lo
vii) Hnam nunphung tha leh rohlute ngaihthah a ni fo.
Tlangkawmna
Zofate hi Huho Nun atangin Khawpui Nunah kan zuang lut ta emaw intih a awl hle. Nimahsela, kan Huho Nunah hian Khawpui Nun kan seng lut ve tan chauh zawk niin a lang. Huho Nun a bo tak tak chuang lo a ni. Khawpui Nun (Individualism) kan dawnsawn thiam loh avangin kan changkang fuh lo va, hei hian buaina min thlen nasa hle dawn a ni.
Individualism thatnate chhawm duh mang der si lo va, a that lohnate zir thiam fu kan tam ta hle. Khawpui Nun that lohnate kan seng duh lek a nih zel zawngin changkang kan intihnate hi a fuh lo let der a ni ang. Entir nan, mahni chanvo ngaihpawimawh luat avangin midang tih luih emaw khuarhkhirh kan ching; Mahni thiam inchan zel tum siin mi fel lohna eng emaw hlek pawh kan ngaithiam duh der lo. Mahni thiltihin a nghawng laka inthiar fihlim kan tum tlat si.
Khawpui Nunin min chim mek zel mahse Huho Nun hi tlansan mai tur kan ni nem?. Huho Nun tlansan tawha inngaite chuan anmahnia Huho Nun zia kha phatsan an tum thin. Mahse, Huho Nuna a tha lo zar aiin a tha zar zawk an sat thla duh fo mai a nih erawh chuan an tum chu thulh se a tha zawk mah tur! Individualism chauh kan lak bik dawn chuan Huho Nun thatna tam tak kan hloh si ang. Entir nan, tawngkam tihmawi emaw tih chaltlai awm hran lovin thu reng reng tlang taka sawi a, tlang taka inbiak zung zung mai tur a ni ang. Engpawh nisela, Khawpui Nun leh Huho Nun tha zarte atanga zir thiam a hlu ber ngei ang.
Tichuan, tawngkam mawi leh hawihhawm hmang thinin tlang takin thu sawi thin bawk ila, thu lawi lo leh tawng chaltlai (a tha lo zar) erawh bansanin, Huho Nuhah chuan sawichhiat leh fak kan kawp fo va, hotute zah thiama midang hmusit lawi siin thil tha leh tha lo intihhmuh ve ve kan ni.
A taka kan nunpui dan turte chu entirna tlem ka han tarlan takte bak chu sawi vek sen pawh a ni lo vang. A taka inzir thiam tur chuan kan hriatthiam theih tur vek an ni a. Khawpui Nun leh Huho Nun inchawhchawrawiah hian a tha lo zar zawng chu zamual an liam phalsak mai ila, tichuan kan Zonun (Huho Nun)-ah hian a tha apiang vawng chung zela Khawpui Nun thatnate pawh seng lut thei zel bawk turin Zofate (a phanchangte pawh) tan i la tlang ang u hmiang.

Individualism leh Community Life ti in i rawn phel sin peih a, fak awm hle mai. Post-Modernism theory ang duh vin, engkim mai hi a danglam zel zawng a nih hi. Kantan tha tur leh tha lo tur pawh hriat thiam a har. Seng luh tur leh paih tur pawh a hriat theih tak tak loh. Ngaihdan pawh a in ang lo nuaih. Sap Missionary hovin mi rawn chenchilh a, “Chanchintha” min rawn introduce lai khan, kan pipu te khan Post-Modernism te hi lo uar viau se chuan “khuang” te hi biakin ah kan hmang a rin awm tawh loh hle bawk in ka hria.
Tun huna seng luh tlak loha kan ngaihte hi nakim kum 40-50 ah chuan kan duh leh dawn. Khawvel a changkang tial tial, technology a sang tial tial, Human Right kan sawi uar tial tial, mahse mihring te chu kan zalen lo tial tial bawk si. Kalna piang ah Camera a awm a, Toilet ah thleng an vuah leh lawi si. Khawvel hi chu…heti vel mai mai hi a nia.
Kan hnam hi mawlmang tak in hmangaih ila! Mitih dan zir a, a tluk deuh thawa an tihdan zir thiam hi kan ngaisang angreng leh lawi si.
Community Life pawh hi kan Mizo culture a bet tlat a nia, mahse thangthar hmundanga seilian te leh inti zirsang te chuan Individualism hi an uar tawlh tawlh. Mizo culture hi mawl, dat out, thing an rawn ti tan ta….aw…Lapa….!
Entirnan,….
entir lo mai ang..
Kan thu ngaihthlak chu Individualism vs Collectivism ni berin a lang. Khawthlang ram ho chuan, USA tiamin, Individualism hi Mozoten Mizo tlawmngaihna kan ngaisanga, kan chhuang a, nunpui kan tum ang chiah hian an nunpui leh an value sang ber berte zinga mi a ni. Mahni kea din, midang tanpuina mamawh loh theih, mi dang rinchhan loh, huho (group) ngaihdan aia mahni mimal ngahdan dahsan zawkna, group(society) thil ngaihtuah aia keima mimal thil ngaihtuah hmasak leh keima hlawhtlinna ngaituah hmasak, keima nun hlimna tur ngaihtuah hmasa zawka ka duh dan leh hlim dana nun mai, zawng zawng hi Individualism chu a ni.
Collectivism chu mimal thil aia pawlho (huho or group) thil ngaih pawimawh hmasak zawk leh inrinchhantawn lam a ni. Collectivism hi keini Mizote nun dan chiah chu a ni mai a, mahse midang rinchhan loh lam leh mahni kea din tumna lam hi kan zir ve nasat chu tul hle tawhin ka hria. Tanpuitu intihneihthat lam aia tanpui ngai lo nih theih tumte, chawmtu intihneihthata chapo pui aia chawm loha nun theih te hi kan intihhmuh atan ka duh.