By: J. Khuma M.Ed (London)
Pathian leh a Kohhran (The Methodist Church, Upper Myanmar) thatna azarah WORLDCHURCH Scholarship 50% leh British Sawrkar Scholarship 50% pek ka lo nih ve azarah ni tla seng lo ram, kumpinu sawrkar United Kingdom, chutah pawh Englandah ngat M.A/M.Ed (International Management & Policy) chu tluang takin ka va zir chhuak ve hlawl mai a. Chuta a kum tal tap ka va awm atanga ka degree mai ni lo, kan Zofate tana ka rawn hawn chu chhim thal bekang puah pui phawng mai kan chak deuh pek a nih hi maw!
1. Naupang an enkawl dan:
Naupang hi an ngah vak loh vang pawh a ni mai thei, an neih chhun chhun chu an enkawl uluk khawp mai. Vanduai hle loh chuan a thih pawh an thi lo tlangpui. Keini chu kan enkawl that hleihtheih dawn loh kan inhre sa hlawm nge, ‘Thi palh ta se, an mal lutuk ang’ kan ti a. Kan nei leh teuh zel a ni. Anmahni tea an nunkhawchhoh (survive) loh palh pawh a, tar chhiat hma sia fate la nei tho tur siin kan in-estimate deuh va, chutiang a nih avangin kan nei teuhva, an tam na na na chuan kan ngaihsak seng lo lehzual ta nghal a. Dik tak chuan fa 6 nei te ai chuan fa 2 chauh nei te khan an chhungkaw neih nun inang ro rovah chuan an chawm arhang thei zawk ngei ang a, a nun pawh an nun khawchhuak mam zawk ngei ang.
Dr.P.C.Biaksiama thahnem ngaihna lam nen chuan a inmil lo hle mai thei a. A ni lahin Mizo kan tlem rih lutuk, Birth Control lam hi I tivak tawh lovang u, boral zawhna hmawr a ni, tih lam zawng khan a thluk duh si a. Amaherawh chu hei hi kan phak tawka nun dan tur chu a ni miau si a. Ti thei leh chawm hneh em em tho chung sia neih tlem kan inzirtir zawng a ni hauh lo.
Sande School a hranin an kai tawh lova, puitling inkhawm rualin an inkhawm a, naupang tana ninawm tur chin a thlen dawn hming lam leh Sermon tur hunah chiah hian naupang Sande School zirtirtuten an chhuahpui mai a, hall dangah an zir a ni. Hei hian thatna tak a nei.
Keiniah zinga an inkhawm kha a tawk kan ti lova chhunah kan inkhawmpui leh a, mahse kan inkhawm puia te chu a nawi zual an nih deuh thin avangin an beng chheng a, puitling inkhawm min tihnawkhnai a, thu tha taka zir thei lovin nu leh pa te min siam leh si a. Nu leh pa inkhawm huna ina hnutchhiah vek lah an ngaihtuah awm kan ti lawi si, naupang ho veng tura puitling inkhawm chhawk lah ‘Vawikhat inkhawm lohva intawngkhum mai’ hmang thin kan context atan a tih chi si lohva, engemaw tak chu kan tih a ngai hmel a ni.
2. Minister leh rawngbawltute:
Miin Pathianin a koha a inngaih chuan rawngbawl hna chu a dil a, mahse lak a nih hnua a awm dan atangin a ruaitu mipuite rilru a lo danglam thei. Chutiang chu heti hian an ti.
Stationing (Hmun sawn thuhla) an rel hian Society tinin an society a awm tur atana an duh minister leh rawngbawltu kha an duh ber atanga a indawtthla zelin number 3 thleng emaw 5 thleng emaw anziak a. Chu chu a District chair tur an thlan hnuah chuan an khawih ta thin a ni.
Society pakhatin a duh ber number 1-na a pek kha District chaira thlan tlin a lo nih tawh chuan thai thiaha a number 2 kha vote lak tur a ni. Chu minister chu Society dang pawhin number 1 naah an lo dah a nih chuan khawizawka awm tur nge tiin vote a zirin an kal a. Chutin khawtin kha an mahni pastor duh serial number peksa ang khan an kal a, khaw khatin serial no 4 chauh an pek kha a chan luau chang a awm a, an number 1-naa an ziak pastor an chan fuh chang pawh a awm.
Amaherawh District Chair atana thlan pawh ni bawk si lo, khaw khat mahin an serial number tawpna tak ngiala pawha an dah loh minister an lo awm palh a nih chuan, hmun dang rawngbawlna field danga dahna awm hliah hliaha dah tura mipuiina rawtna a awm bawk loh chuan, ‘Hmanah chuan Pathianin a ko che a, tunah chuan a dah tha rih dawn che a nih hi’ tiin an chawlh tir mai a ni. A nakkumah a hming ziak khua an lo awm mial a, chuta vote-in a vuah fuh mial chuan automatic-in a lut leh mai bawk. Hei hian minister te an nih dan tur tak a nih tir a ni. Tin chutiang chu a nih avang chuan Admin leh cheng lam hi minister hian an khawih hreh a, Office leh Desk pawimawh chinah chuan Lay mi thiam leh tangkai tak tak an thuttir fur mai a ni.
3. Gender Equality:
Khawthlang ram lamah chuan Hmeichhia leh mipa inthlauhthlakna a pan hle a, fate hming inrochun thu hlaah tih mai loh chu an intluk tlang tawh a ni ber a. Innei tawh te-ah leh innei lova cheng tlangah (partner) dinhmuna ding mek te-ah pawh khian chu chu a thleng dik a ni. Chumi chu enin keiniin Gender Awareness kan ti a, kan uar ve ta em em mai a. Thil tha pawh a ni.
Amaherawh chu thil hi kan copy khingbai ang tih a hlauhawm. Anniah chuan innei lo chengtlang teah pawh an awmtlanna avanga sen tur thla khat senso hi a zat ve ve vein an in tum tawm a ni. Chutin thuneihna pawh 50% ve ve an chang a, an inrawn tawn a ni. Innei tawh te ngei pawh chutiang bawk a ni a, mipa thu ngawta thil tih leh thupuitling vuaktlak hi an ti lo a ni.
Keiniah a thuneihna inchen lamah kan thang harh a, hmeichhiate kan tilal ve tur a ni ti azawngin kan ti deuh a ang a, mawhphurhna an lak tur zaa 50 erawh chu kan hlamchhiah deuh a ang. A kalkhat deuh mai thei.
Chutiang a nih avangin Gender Awareness kan beih danah hmeichhiaten chhungkaw inrelbawl dana thu an neih ve a tul zia leh an pasal te pawh ti ve rap rap ngam tur zawnga infuih hi a that ber hmel loh. Thuneihna (Authority) leh mawhphurhna (Responsibility) hi a kal kawp tur a ni. Responsibility lam a zatve la ngam si lovin Authority a zatve erawh lak kan tum hi a ang dawn dawn ta. Chuvangin kan mamawh hmasa anga lang chu Women Resource Development a ni ang a, chumi atanga mawhphurhna zaa 50 an rawn lak theih hunah authority a zatve chu tuma chuhbuai ngai lovin pekin an awm ang.
Women Resource development leh Responsibility lak lama hmasawna ke pen hmasa lova, hmeichia tih atanga minu tiha thlak lama tan lo lak chiam hi a sawt mawh viau mai thei.
4. Mo lawm, Pass lawm, etc.. nikhuaah:
Hei tihdan changkang dung thulin thil kan ti chho zel a. Zir tur tam tak kan la nei. Mo lawm ni khuaah Sap ramah pawh thil pek an inpe a, tin pass lawmnaah pawh an inpe, a pe lo pawh an awm tho. Amaherawh chu lawmpuina pe tute lo record-na dawhkan ka hmu lova, molawmna hmun kalkawng dal zawng tak leh chumia thil va pe lova molawmna hmuna kal tihreawm tur khawpa ngawidawh zawngin dawhkan an hung ve bawk lo.
Keiniah hian mitthi kan neih niah leh molawm, pass lawm nikhuaah mi a nei chuan a pe ang a, a nei lo chuan a mah tlawmngaia a hna pelha hun a rawn pek bak tihsak theih a nei lo pawh a ni mai thei. Chung mite tana thil pe lova a chhunga luh zahthlak khawpin luhka velah tak dawhkan kan hung thin hi a tihchi ziktluak lo hmel hlein a lang. Kan hung a nih pawhin a luhka lo deuh leh hmun biruah te hung ila, a pe duh chuan a pek theihna hmun an zawt ang a, an pek tho a rinawm. Keng thei lote pawhin inthlahrung lo taka a chhung an rawn luh theih nan.
Chutianga kan ti a nih lohva tun anga kan kal zel a nih chuan mi kan tihek dawbawl a ni. Miin keini boruak tawn avangin an nitin hna an thulh a, an nitha an chan tawh a, chutah kutken lehzel lo beisei a, lang pau taka kan lo hung hi chu a fuh lo hle ta mai.
Nu leh pa thenkhatte lahin, ‘Nei lo mahila, a bain mo lawmna ruai chu han siam ve ila, lawmpuina cheng lutin a rul zo ve tho ang a,’ ti mai mai te hian chawhlui te kan siam ve a ni awm a, ram dang miin min hria ang tih a hlauhawm hle mai. Chutiang rilru pu kan tam vang em ni bawm hi kalkawng tak leh luhka tak, pe lova kal kan mawi lohna tur taka kan hun thin le?
Kan chhehvela mithenkhatte erawh chu an fing fal ta hle a. An hnungzui a tha khawp mai. Lawmpuinaa tla tur cheng ringa ruai buatsaih ai chuan bawm hung lovin thingpui ruaiin inneihna an buatsaih ngam a, fakawm tak an ni. Chutianga ti tawh te zingah ruai li/nga pawh tlin em em tur mahse mipuite kawngthaa tihhmuh tum avanga chutianga tilui mi huaisente pawh an awm. Tin ruai siam hneh em em dinhmuna ding ruai pawh siam nge mahse sawmnaa ‘Lawmpuina/ralna Thilpek ken a ngai lovang’ ti thei tlat te pawh kan lo awm ta pheuh pheuh a, tlemin ngaih a nuam ta deuh. Heng mite tih dan hi zirin emaw, a chunga kan sawi ang te pawhin hma sawn chhoh I tum teh ang u khai.
5. Nitin school zirtir danah chhunzawmna-read-more.doc


Ekhai, ngawi teh u, helai hmun hi forum thianghlimah i chantir mai ang u. Dikate, Chhurate, leh Pu Damate comments ka hmu a ka phur ta riau mai. Pu Khuma thu ziak tha deuh mai hi tlem ka han comment ve duh a. A point zawng zawng comment pek vek ka chak viau a, mahse chutia kan tih dawn chuan sermon puitling pakhat aimaha a sei a tul dawn sia, Naupang enkawl dan chauh hi ni rih rawh se.
America ramah pawh hian tualthahna avang leh car accident vangte leh engemaw chetsualna nasa tak, nat lawkna awm lova boral maina thilah lo chuan naupangte leh thalaite hi thi mai thei turin an ngai lo hrim hrim a ni. Achhan chu inenkawlna an neih that vang a ni ber.
Keini Zo faten fa kan la neih tam thin na chhan ni a lang chu, hmanlai atang tawha tunlaithleng (hmun thenkhatah chuan) hian ram hna thawka ei zawng thin kan ni a. Chhung kaw rual apiang kha mi itawm chhungkua an ni mai thin. Chhungkaw rual apiang kha mi khawsa thei chhungkua an ni mai thin. Tun hnu deuhah ram hna thawka ei zawnna a lo tlem tak deuh chinah chuan fa neih tlem sawi mawi an tam ve ta mai.
Tin, keini ramahte chuan fa neih kha a la hautak ( a man a la to lo) vak lo va, mahniinah te nau kan nei mai thin a. Tin, a enkawl seilenna atan sum sen tam vak a ngai lo va. Mahse ram dangah chuan chutiang a ni lova. Insurance nei tha lo tan phei chuan Damdawi in a nau neih man a to si. Naupang pakhat chawm puitling turin cheng tam a ngai a. Fa neih hi a man a to em a ni.
Mahse fa kan neih tlem lutuk chuan pastor tha tak tak tur emaw ram hruaitu ropui tak tak tur te kan lo birth control vek mai palh ang tih hlauhawm deuh ania.
Pu Khuma chu a ti tha thin hle. A entawn tlakin a taimakna a ropui hle mai. Chhura sawi ang hian mahni context mila kan nun a ngaihna chen tam tak a awm a. Chutih rual chuan Sap tihdan pawh tam tak chu entawn tur a awm bawk. Rawngbawltu lak chungchangah pawh Kohhran pawl hrang hrang kalhmang a inang lo. Kan tihdan theuh hi thaah kan ngai ve chu a nia. Gender equality hi keini chuan kan la phak loh thil a nih hmel a ni. Mo lawmna or mitthi ralna ziak hian thatna leh that lohna (pros and cons) a awm ve ve. Keia ngaih ve dan chuan ziah hian pawina hranpa a nei lovin ka hria. Pathian thuah hian keini Zofate zingah zir miten an zir chhuah ang takin theology an hmang thei lo va. Mipui rilru anga kal zawk a tul tlat vang a ni. Kan mimir theology hi van lam kawk chauh a la ni a. Krista avanga retheih kan inzirtirte pawh hi a fuh lo em aw a tih theih. Para tawp ber hi environment leh ecology lam a ni a. Sorkarin hei hi sikul zirlai curriculumah a dah ngei ngei tur a ni a. Hemi subject naupang thinlunga tuh nachang hre lo sorkar chu tunlaiah chuan sorkar ngawng tak (mad and stupid government) a ni ngei ang. Hei hi Pathian thu zirna pawh subject pakhata dah a ni a. Kristiante hian hemi kawngah hian mawhphurhna sang tak kan nei.
Khuma I ti tha e. I hlawhtlinna ah congratulation!!!
Mi te awm/nun dan kan nun a kan seng luh dawn hian fimkhur a tul. Engkim hi a ma context te te a awm a,
chhiat/that ni thu hla ah pawh keini zofate chu inngai thei em em leh mit thi ngai thei em em kan nih hi kan theihnghilh loh a tha. Sap erawh keini ngaih angin an ngai lo mai thei. Chuvangin tuarhpui pawh an lan tir em em hranlo ani mai lo maw!!!!! ka han ti zuai ani e.
Unau pa J. Khuma chu a rawn thawh tha leh hle a nih hi. A ti lawmawm thin ngawt mai. Awle, Pu Dama te hian sawihona lamah hma min han hruai se a va duhawm ve. Fa neih chungchang ber hi a nia ka han tizawn deuh chu. Zofate hi chuan fa pa-nga tal chawm thei tur hian dinhmun in siam tum ila, fa tam lam hi kan dinhmun hian a la ngen lo maw? Dik tak chuan Sap kan tih ho pawh hian fa neih tlem lama an lo intihhmuh hi an inchhir lam zaw mah tawh lo maw? Engnge inngaihdan le? tiin kam ka han keu.