Laldingliana,Myohla
Kan thupui hi khawtlang huapa kan thlir dawn avangin kan khawtlang dinhmun tlangpui han thlir lawk ila: Kan khua, Indaigone hi 1924 kuma din a ni a. Kawlphai Mizo khuaah chuan a upa ber a ni hial ang. Kan mi hmasaten lo ram zau tak tak vatin thlawhhma tha tak tak an lo nei a. Khaw thenawmte hna thawh kawnga inhnangfakna ber pawh a lo ni thin. Mahse, khang zawng zawng kha hmanlai an chang zo tawh a. Tunah chuan thlawhhma nei chu a khawchhunga chhungkaw awm zatve pawh kan tling ta lo. Kan thalaite inhlawhna tur zawnga khaw danga tei chhuah a ngai tawh zawk niin a lang ta.
Zirna kawngah pawh kan lo hmasa hle. Pu Thangdailova (Sanmyo) chuan “Ka hriat ve phak tawkah chuan Kalaymyo bialah Myohla khua aia Sawrkar sikul nei hmasa an awm lo” a ti hial a ni. Pyidawta sikul an tih mai thin 1960 vela tui lianin a lak chhiat takte pawh kha a hun laia Kalaymyo biala sikul building tha ber leh zirna lam pawha tha bera sawi hat hat a tling a ni. 1970 kuma Saya Biaka ho, pawl liin pawl puma Board Exam an han pass maite kha a ropui a nia. Kan sikul hian mi
chhuanawm tak tak chhiar tham an hring chhuak tawh a ni. Mahse, zirna lama kan khawtlang chhuanawmna te pawh tunah chuan thawnthu mai an chang zo ta. Kan sikul building hman mek chhiat tawhzia leh a thar kan dinna kawnga kan chak lohzia te, 1980 atanga tun kum 2010 thleng kum 30 (thanghnih lian zet) chhunga zirna lama mi hlawhtling tak leh chhuanawm tak kan hrin chhuah tawh lohzia te han thlir hian a lungawiawm lo hle a ni.
Khawtlang din chhohna kawngah leh khawtlang humhalhna kawnga kan mi hmasate lungrualzia leh an inpek zawhziate kha kan khaw chanchin ziakna bute atangin kan hmu thei awm e. Tuna Pyidawtha kawng pui kan tih mai Tahan panna kawngpui hi 1953 vel khan a thuat tu sakhan piah tuikawng thleng sawn an lo lai chhuak a. Japan ral laia khawtlang him nana mi inpete mawlh kha. Khaw thenawm ten mahni khua rauh sana an raltlan vek lai pawha tumah intlansan lova lungrual taka an lo tawrh
khawchhuah dante kha a ropui hle. Tuna kan luah mek sikul building pawh hi an sak zawh hlim chuan a hun laia Kalaymyo biala Primary sikul building tha ber a ni e an ti a. A saknaa tel pha chinte chuan an lungrualzia sawi nuam an ti hle a ni. Tunah han inen leh ila: Lei chhia pakhat dawh that pawh kan harsat hle a ni lawm ni? Kan sikul sak mekte hi engtikah nge kan zawh ang? Kan zo thei meuh ang em le?
Kan khawtlang dinhmun tlangpui kan tarlan takte atang khan din thar kan ngai a ni tih hi hai rual a ni lo. Kan khua hi a din tirh atanga sawngnawi leh hmasawn lo a ni lo va. Rawtuai ding ngil at thin kha a lo upat avanga a ler lam kuai ta ang deuh kan ni. Bul thut (foundation) nghet tak nei, lo tla hniam ta deuh mai kan ni a. Din thar leh theih kan ni. Chuvangin din thar leh hna hi thil huphurhawm lutuk chu a ni lo vang.
Engtinnge kan tih ang?
1. Kan nihna pawm thiam phawt a tul: TB natna vei chu a inzep tlat chuan a dam thei lo va. Inzep lova Doctor hnen a pan chuan a lo dam thin angin kan khawtlang din thar lehna kawngah hian kan dinhmun dik tak kan pawm a, hmasawnna lam hawi phawt hi thil pawimawh hmasa chu a ni ang. Kan khawtlang a lo dama a lo chak zawk nan kan natna veite mipuiten kan pawm thiam phawt a tul a ni. Kan sawi takte bakah khian eng kawngahte nge kan chak lohva, siam that kan ngaih?
2. Zirna lama tan lak: Kum 1946 atanga Primary school nei tawh kan ni a. A hun en chuan High School emaw, a ni lo berah Middle School tal chu nei ve tawh awm kan ni a. Mahse, Primary School pawh hi kan khalh nung thei ngawr ngawr a ni hi. Kan Primary School-ah hian naupang an tlem hle. A chhan ni awma lang chu: Kawlveng naupang te Hmuntha school lamah, Thlangkawl hnaih lama mi Thlangkawl School-ah leh a then Seventh Day School-ah te an kal vang a ni. Hei pawh hi eng dang vang a ni lo. Kan School hi kan fate kal nan kan it em em hlawm lo a ni ber mai. Kawng tinrenga hmasawnna bul chu zirna hi a ni a. Indin thar lehna kawngah zirna lama tan kan lak nasat a ngai. Chutiang atan chuan School building leh a chhunga hmanrua te neih that a ngai. Zirtirtute fuih chak hi thil pawimawh tak a ni. Naupang ten School nuam an tih theih nan infiamna leh an hlim theihna tur buatsaih leh thil tul tam tak a awm. Zirna lama hma kan sawn chhoh theih nan engtinnge tan kan lak ang?
3. Kan Philosophy a san a ngai: Philosophy tih chu kan ngaihtuahna leh kan thil thlir dan te a ni awm e. Kan philosophy a hniam chuan kan nun dan leh khawsak dan a hniam mai a ni. School sakna sum khawntu pakhat chuan “Kan khawnna lamah chuan Sikul neih neih a ngai em ni? te min lo ti nia maw le” a ti a. Chutiang mi chu awm teuh ila kan ropui lo teh ang chu. Keinin Parva kan hmuhin perh thlaka a sa ei ringawt kan ngaihtuah laiin khawpui lamah chuan chaw an pe, a huhovin kawng
sirah an tlim hmur thin zawk a ni. England zin hawng pa pakhat chuan “England-ah chuan Rail kawng sirah hian sakhi tuai nalh tak tak te hi an tla mai mai nia” a ti. Dr. Than Bil Luaia Japan rama a zin tumin a thian Japan pa nen zan rehah kawng an kan dawn a. Mei sen a lo de tlat mai a. Pu Thana chuan kal tlang mai a tum a ni awm e. A thian pa chuan “i nghak lawk ang mei sen a de tlat mai” a ti a. Pu Thanan “tumah an awm chuang si lo va” a ti a. A thianpa chuan “tumah awm lo mahse, dan a awm alawm” a ti mai a ni. Kan Philosophy a lo san deuh deuh theih nan engtinnge kan tih ang?
4. Kan thlarau mina: Bishop William Temple-an “Kristian sakhua hi sakhua azawnga khawvel thil ber a ni” a ti a. A dik hle mai. Sakhaw thenkhat chu an sakhuaa an luh thuk poh leh khawvel thil lakah an inthiar fihlim thui mai a ni. Kristian sakhua erawh chutiang a ni lo. Sam ziaktuin khawvel leh a chhunga thil awm zawng zawng hi Lapa ta a ni a….. a ti a. Chuvang chuan khawvela thil zawng zawng hi kan Pathian nen inkungkaihna nei vek a ni. Chuvangin kan thlarau mi dan hi khawvel thil nena inhnerem zawng, inlawm tawn zawng ni se la hma kan sawn ngei ang. Kohhran tinte inzirtirna leh inkaihhruai dan hian
khawtlang hmasawnna kawngah kori a tu viau ang. Khawtlang hmasawn zawnga thlarau minaah engnge sawi tur kan neih le?
5. Lungrualna: Mihring chenhona nuam, hlimawm leh hmasawn tur chuan lungrual hi a pawimawh takzet a ni. Lungrual tih avang hian duh dan leh ngaihdan inangtlan thap chu a ni thei lo va. Committee Meeting-ah kan duh loh zawk pawh lo tling se lungawi taka intawmpui theih hi lungrualna chu a ni awm e. Chhungkua, kohhran, khawtlang leh ramah lungrualna a awm loh chuan hmasawnna a awm thei lo. Lungrualna kan tlakchham avanga kan tawrh theih dan te, kan chenhonaa lungrualna a lo
awm theih dan sawi tur kan nei em?
Kan chenhona khawtlang huapa hmasawnna lam tluang zawha kan indin thar leh theih dan kawng te famkim lo takin kan han tarlang a. A that tawk lohna a dik tawk lohna leh a famkim tawk lohna hian chhiartute min cho chhuak se la. Kan khawtlangin hma a lo sawna a lo than chhoh zel theih nan tumah inthlahrung lovin i sawi ho ang u.
Myohla (In-daing-gone) hi khaw nuam, a chhunga chengte pawh hmel tha leh lungrual tak niin a lar thin a. He article atang chuan an khaw dinhmunin hniam lam a pan deuh a ni ngei mai. An din thar leh thuai theih nan ka duhsakna sang ber ka hlan e.
Dr. Than Bil Luaia Chinworld-in an interview ka chhiar fuh a. An zawhna pakhat chu, Falam khua tung ding leh turin ram pawna miten engtinge hma an lak theih ang? tih a ni. Falam khua tung ding leh tur chuan a khaw chhunga chengte an pawimawh ber. Ram pawna mi chuan a khaw mipuite kawng engemawa pui theihna te chu an nei ve mahna, tih ang deuhvin a chhang a. A dik hmel hlein ka hria.
Falam khua a chhunga chengten an chhuahdsan nasatzia chu tlang hriat a ni a. A khaw mi chhuanvawr mi neinung leh mi fing, mi felte leh thalai rualin an pemchhuahsan chuan a khaw timawitu leh tinuamtu an kiam duai duai dawn a lo ni reng mai a. A ram pawna miten mahni cheng duh si lovin builduing tha leh kawng tha rawn din ngawtin awmzia a nei dawn lo a ni reng mai.
Kan ram inrelbawldan dik loh avangin ei-in zawnna tur tha zawngin kan khua kan veng kan chhuahsan hlawm a. Hetiang zel kan nih chuan khaw thenkhat an than uak uak laiin khaw thenkhat chuan hniam lam kan pan zel dawn ni te pawhin a lang e.
Pu Dinga ( Padawra ) hi ka mihriatchian tak leh ka ngaihsan em em te zinga mi a ni a, tun tuma a thuziak pawh hi belhchian a dawl hle mai. A ni nge nge, hetiang lam hi rawn ziak fo thin sela, keini Myohla lam tan chuan thil tangkai tak leh a taka kan ei nghal bawrh bawrh tur hlir a ni.
Ngun takin kan lo chhiar a, zirtur hlir a ni a, kan zir nghal mawlh mawlh a ni.
An chhungin dam sela, Lalpa tan leh kan khawtlang tan nasa zawka hma la zel turin duhsakna kan hlan a ni.
Ela
Yangon
Insangveng