Hruaitu Dinhmun

March 10, 2010
by zoin

By: Lalduatpuia, Tahan
I. Hruaitu pawimawhna
Hringnun khawvelah hian hruaitu awm loh chuan khawsakho a theih loh tih hi phat rual a ni lova. Mi pahnih emaw a aia tam emaw awmnaah tawh phawt chuan hruaitu an awm zel thin. Chhungkuaah te, Pawlhoah te, Kohhranah te, Khawtlangah te, Office-ah te, hnam leh ram-ah te hruaitu lovin engmah a tih theih loh a ni. Hruaitu awm lovin hma a sawn theih loh a, nun a buai a, thil tih a sawt thei lo a, a mumal theih loh a ni ber.

Naupang chu a pian chhuah atang rengin zirtir a, kawng kawhhmuh turin nu leh pa an pawimawh. Sikul kal thei rual a lo nihin Zirtirtu chu a innghahna ber a ni leh bawk. Zirtirtu awm lohna Sikul chuan awmzia a nei lo angin, thuneitu ber awm lohna Sipai hmun pawh engmah lo mai a ni.

Kohhran hian hruaitu tha a mamawh hle a; Kohhran hote thlarau nun chawmtu tur te, Kohhran inkaihhruaina kawnga enkawltu tur te, Kohhran hmalakna kawng engkim tipuitling thei tura a bul tumtu ber tur hruaitu tha tak tak neih a tul a ni. Tunlai hian hruaitu tha mamawhna a nasa em em a. A bikin keini Kohhran thalaite tan a ni leh zualin a lang.

II. Hruaitu chi hrang hrang
Hruaitu chi hrang hrang a awm theih a, tlem chauh tarlangin a thatna leh that lohna te pawh han thlir tel ta ila :-

1) Democratic leader
Democratic Leader kaihhruaina hnuaiah hian pawl kal dan mumal leh hna tihpuitling hi ngaihpawimawh ber a ni a. Member-te ngaih dan leh remhriatna a chhawr tangkai a, a huhova thutlukna leh ruahmanna siam a ngai pawimawh em em a ni. A kaihhruai member-te chu zalen taka an chetna tur boruak a siamsak thin. Thil thar tha zawk a ngaihtuah reng a, tih dan hlui thlakthleng a hreh ngai lo. A huhova thiltih hi sawt berin a hria.

A kaihhruaina hnuaiah hian thawhhona a tha a, hmasawnna pawh a thlen nge nge thin. Mipuite a hmang tangkai hle a, kawng chi hrang hranga hma a laknaah a hlawhtling thuai thin. Mahni inring tawk viau thin mah se, a tha zawk tur kawng dang atan a inhawng reng a ni.

2) Autocratic Leader
Ama thu chauhva rorel leh thu tawp siam thin a ni. Midangte a rawn lo va, mi dangten aw an nei thei reng reng lo bawk. Midangte a chungtlak duh hle a, a ngaih dan chauh chu tha berah a ngai. Hlawhchhamna reng reng chu a thupek anga thil kalpui loh vangah a ngai zel.

A thatna chu harsatna a lo thlenin ro a rel zung zung theih a. Kawng lehlamah chuan ngaihtuahna fim hmang hman lova thu tawp siam/thiltih thin a nih avangin a hruaiate a tingui zo va, an chak loh phah thin hi a ni.

3) Laissez-Faire Leader
A hruaiate a ngaihsak miah loh avangin a hruaiate an tui thei lo va, hma an sawn thei hek lo. Rualelna chang an hre hek lo va, hmun danga mite hmasawnna pawh entawn an tum chuang reng reng lo. A inthlahdah em avangin a hruaiate an ngui zo va, a tawp chu hlawhchhamna a ni.

4) Consultant Leader
He Leader kaihhruainaah chuan thawhpuite thurawn ngai pawimawh leh pawlho berawn chung zelin hma a la thin. A thianghlimin a him hle.

5) Fatherly-Substitute Leader
Pain a fate a kaihruai thin anga hruai theitu a ni a, pafa inhmangaihna leh induhsakna anga thawhhona chuan rah tha a chhuah thin a ni.

6) Divine-Right Leader
Pathian koh leh ruat nia ngaia hruaitu a ni a, hruaitu hlawhtling tak niin Pathian duh dan ang zela kaihruaitu a ni.

7) Expert Leader
Mi bik emaw, thiam bik emaw nei hruaitu a ni. Mi bik hruaina chu awmze nei leh mumal tak a ni zel.

8) Benevolent Autocrat Leader
Mahni thu duh leh mahni hmasial rana hruaitu a ni. Mipui fak derin mawhphurhna amahah a inbel deuh vek thin. Mipuiin chanvo an nei tlem hle.

III. Hruaitu Mawhphurhna
Hruaitu chuan hmasawnna, than zelna, leh hma lam pan zel tura mawhphurhna a keng tel tlat a, a mi hruaite chu hlawhtling taka a hruai theih nan hmanraw chi hrang hrang a hman a tul. Hetiang hian :-

01) Mahni dinhmun hriat chian
Hruaitu chuan a dinhmun/nihna a hre chiang hmasa tur a ni. Mihring famkim lo a nih avangin hmalakna kawngah a tih/tlin theih miah loh tur hna leh thilte a hriat hmasak a tul.

02) Member-te dinhmun hriat
Hruaitu chuan Member-te rilru putzia, an tuizawng leh an tihtheih tur zir hmasak a, tangkai taka hman theih a tum tur a ni.

03) Thil tih tur ruahmanna leh hmalak tanna
Member-te an chiai lohna tur leh ho lam taka tha leh zung an sen thlawn loh nan hruaitu chuan mumal taka thil tum duan chhuah leh a tihhlawhtlin dan tur ruahmanna fel tak neih thin tur a ni. Chu thil tum lam pana mipui hruai leh kawng kawhhmuh chu hruaitu hmachhawp pawimawh tak a ni.

04) Mimal hmasawnna ngaihtuah
Rilru leh thlarauva mipuitling ni tura mite chher leh buatsaih hi hruaitu mawhphurhna lian tak a ni. Mimal tinte hmasawnna hian pawl dinhmun a tinghet a, a tlo bik a ni.

05) Member-te huaihawt
Member-te chakna hmanga thil tihpuitlin a tul thin avangin anmahni nawr kal dan thiam a pawimawh hle. Thiltum/dinchhan tihlawhtling tura mimal tinten an chanvo phur taka an tih theuh theih dan tur ngaihtuah hi hruaitu mawhphurhna pawimawh tak a ni. Member-te hneh thei tur chuan mahni’n tupui fe a tul.

06) Mi dangte thurawn dawnsawn thiam
Hruaitu thenkhatten mahni ngaih dan leh duh dan tha bera ngaiin member-te thurawn engah mah an ngai lo thin hi a pawi hle. Chutih rual chuan mi dangten an ngaihdan leh duh dante an rawn sawiin tihhlawhtlin vek erawh a tum tur a ni lo. Dawnsawn dan tawk thiam erawh a tul hle.

07) Dan-a innghah
Hmalakna kawngah Dan-a innghahna a tul hun a awm fo thin a, thiam taka Dan pehhela kal mai ai chuan Dan-a innghah ngam hi a him ber fo thin.

08) Invawn thianghlim
Hruaitu chu ei leh in, zuak leh hmuam, tawngkam chenin a insum thiam hle a tul a, mipat hmeichhiatna hman khaw lohna kawngah ngat phei chuan sawi a hlawh tur a ni lo. Mahni taksa a invawn thianghlim bakah, a hun leh hmun a zirin thawmhnaw inbel/inchei pawh a thiam tur a ni. In leh compound thlengin a vawn thianghlim a tul. Chu chuan zahawmna a neihtir a, member-te rilruah nasa takin thu a sawi thei.

09) Intodelh
Thenawm te, then leh rual tha te, leh chhung te neih thil ban reng mai hi a zahawm lo hle a. A theih hram chuan kawng engkima intodelh thei mi nih a pawimawh.

10) Rualkawm thiam
Member-te tlawhpawh loh lutuk leh member-ten an tlawhpawh theih miah loh khawpa rilru inhawng lo hruaitu nih hi amah leh a hruaiate inkarah karawl (gap) a siam thuai thin a, thawhhona a fuh thei lo.

11) Thian kawm bik neih loh
Hruaitu-in kawm ngeih bik riau a neihin emaw ho (group) a neih hian thawhhona boruak a chhe hma duh hle.

12) Boruak man thiam
A theih ang anga khawvel boruak man phak ve a tul a. Hmanlai lutuk, a that zawkna tur a nih pawha kalphung pangngai tihdanglam duh hauh lo khawpa un lutuk tlat mai hi zawng kan hruaiate a tingui duh hle. Tih dan hlui hi a that loh vang pawh ni lovin mi rilrua a hluina hrim hrim a awm ve thei a, chu chuan a hnufual zawngin mi a pawt thei.

13) Thawhona ngaih pawimawh
Tualchhung Kohhran chauha tui leh thahnem ngaih hi a tawk mai lo va, Khawmpui lian leh Kohhran dangten an thawhpui theih miah loh nih hi a hlauhawm hle.

14) Chhiatni thatni ngaih pawimawh
Chhiatni thatni-ah hruaitu chuan tlawmngaih chhuahin mi dangte a chhawmdawl thin tur a ni. Chi leh chi, hnam leh hnam kal pela mite chhawmdawl hi mi puitlingzia a ni.

15) Dikna humhalh
Hruaitu chuan dikna a ngaisang ang a, hleih nei lo mi a ni tur a ni. Duhsak bik leh en hran bik emaw, lawm bik riau a neih chuan mi dangte a tihelin a tihnual thei. Mihring danah ngainat leh duhsak bik neih loh theih loh a ni a, mahse dik lo taka thil tih phah nan hman tur a ni lo. Fimkhur tur a ni.

16) Mahni laka rinawm (Personal Integrity)
Hruaitu hi rinawm tur hian member-ten an beisei tlat thin a. Eng eng emaw han dai thelh deuh a lo awm a nih pawhin a nihna ang anga pho lan ngam a tul hun a awm thin. Miten an hriat chhuah leh mai tur ni lem lo thilah pawh rinawm a pawimawh hle. Mahni ngei pawh mi rinawm nia inhre ngam khawpa dik, mite hmuh/ngaih dan aia rilah hian rinawm a tul.

17) Thlarau mi-na
Kohhran rawngbawl hna hi thlarau lam thil a nih avangin hruaitu chu thlarau lam pa (spiritual leader) a nih a tul. Thlarau nun kawng hruaitu-in a zawh chin baka hlaah member-te hruai a hrasa thin.

Tlangkawmna
Hruaitute dinhmun hi han sawi teh duah thin mah ila, hruaina hna hlawhtling tak tak tur chuan hruaitu leh hruaiate inkar a fel ber tur a ni a. Tanrual honaah lo chuan hlawhtlinna a awm thei lo. Hruaitu chuan a hruai luh tumna a vawng reng thin tur a ni a, a zuitu pawhin kan hruaitu chu kan pawm ngam ngei tur a ni.
PS: Pu Lalduatpuia hi Youth Secretary, Phai Synod, Presbyterian Church of Myanmar niin a thuziak hi 2007 kumah zoin-ah hian phochhuah tawh a ni a, kan han chhuahnawn leh a ni. Eds.

1 Comment

  • ZLTa Pa says:

    Heng article ang deuh essay ang deuh a ziak “Hruaitu dinhmun”, “Hruaitu tha”, “Hruaitu mawhphurhna” etc. tih ang vel hi kei chuan ka chhiar peih vak lova, Burma rama chanchin bu (government controlled newspapers, Kyay-Mone, Myanma Alin) tih vela “Editorial” ang ka ti deuh a. Thupui fun ang deuh a ziak ni si, practical a hman theih vak lem loh a ang deuh ka ti.
    NOI(No Offense Intended)