By: Ko Hlua, Norway
(1) Juda te suattu Adolf Hitler-a kha April 20, 1889 kumah Austrian khawpui Braunau khuaah a piang a. A pa chu Alois Hitler a ni a, a nu chu Klara-i a ni. Kum 10 a lo nihin naupang fel tak leh biak In ngaina mi a nihna chu bansanin kum 1899 fur lai atang phei chuan a nungchangin a zir loh avangin kohhran a chanvo a neih te chu hlih thlak a ni a. Tunah chuan puithiam nih a tum ve thinna te kha hnung lamah a dah vek tawh a, lemziak thiam nih a tum ta zawk a ni. Pencil-a lem a han ziah vel danah pawh beisei awm tak a nih zia a lang thei hle, mahse pianpuithiamna nei te kut hnu erawh chu a tluk pha tak tak lo a ni, ama mimal thiamna leh theihna tak tak a lang pha lo deuh thin. Chu bakah Hitlera kha zirlai nungchang tha leh entawn tlak a ni lem lo a, sikul a kal that duh loh avangin vawi tam tak zilhna pawh a tawk a ni.
Hitler-a’n nungchang tha lo tak mai a neihna chhan pakhat chu, a pa dolet leh tih buai ve hrim hrim a duh vang a ni mai thei. Linz khaw lama an pem hnu khan eng eng emaw avangin a pa AloisHitlera kha a vin riau mai thin a. An thenawmhnai te chuan an pafa inhau leh vin thawm vel te chu an hre fo ta mai a, a nu pawhin mittui tla zawih zawih chunga a lo thelh thinna lamah vawi tam tak vuak a tuar phah ve fo bawk . Hitlera chuan a zirna atana a pa’n sum tam tak a sen ralzia a hriatreng avangin a pa vuakna chu chhel takin a tuar ve tawp mai thin a ni.
(2) Hitlera hian lemziak thiam nih a tum bakah thuziak thiam (writer) leh hlaphuah thiam nih pawh a tum bawk a. Nimahsela a lehkhabu ziak atangin chutiang mi a nih phak loh zia chu a lang chiang hle thung a. A lehkhabu ziak lar tak “Mein Kampf ” ah pawh Publisher-in a tih dik sak fe hnuah tawngkam dik lo leh tih sual tamtak a la awm cheu a ni awm e. Lehkhabu a ziak hmasak ber te chu hming mak pui pui a put tir a, chung te chu:
(a) A four and a half years Struggle againnst Lies (Kum li leh a chanve chhung thu dik lo beihna)
(b) Stupidity and Cowardice ( Atna leh dawihzepna )
(c) Setting accounts waith the destroyers of the National Socialist Movement ( National Socialist movement ti chhetute nen a indawrna) tih te an ni hlawm.
A hlaphuah te erawh chu a thuziak te aichuan a tha deih zawk hmel. Tleirawl laia school kal thin te tan chuan, pawisa ngah hi a tha ber lem lo thin. Hitlera pawh khan incheina ringawt mai a rawn tuipui tan a. Kum 15 a lo nih hnu phei chuan inchei atchilh mi kan tih ang hi a lo ni ta hial a ni. A kawr chung leh kekawr te, kamis te pawh uluk takin a vawng thlap reng a. Nghawngawrh mawi tak tak leh rawmawl te a nei duah a, tin savuna siam kutkawr tawt teng tawng a bun reng a, a sam pawh hriak rimtui nen a cheimawi nasa thin a ni. Savuna siam ball satliah duh tawk loin tangka raw hnanga siam ball chu a infiamna ber a ni. Technical school a kalnaah pawh inchei a uar zia a langchiang hle bawk. Kum 1904 kuma an pawl thlalakah chuan a thian te ai a hniam nachungin a incheina avangin a lang sar ber tho a ni.
(3) Midang dai tak zawng a ni meuh mai. Amah aia lehkha thiam leh nihna sang zawk ten thu an fah pawhin mi zawng zawng chunga lengah a inchhal hloh thin. A sikul kalpui ten Football an khel emaw, sava leh sadang pela an ramchhuah lai te hian ani chu biak In leh In dang hlui cheimawi lamah a tui hle tawh avangin ” Linz ” khawpui din thar leh dan tur pawh duang chhuak theiin a inring a, duang chhuaktu nih pawh a tum tlat a ni. Hla leh rimawi tum lam te pawh a tui hle bawk a, zaina hmun (Opera house)-ah pawh a kal fo thin.
Hitlera chuan a nu hnenah piano lei nan pawisa tam tak a dil bawk a. Hun rei lo te chhung chu Professor hnenah piano tum chu a zir ta ngei a. Mahse, a zir tha tak tak peih lo a, a tawpah chuan a leina man chanve aia hniamin a hralh leh ta a ni. Berchtesgaden khuaa anmahni Inah pawh a zir chhunzawm zel a. Mahse, a thian tha ber ber te pawhin a hla sak leh rimawi tum chu an ngaithla rei peih ngai lo.
Hitlera chuan mipa naupang thian tlem te chauh a nei a, mahse an zing a tam ber te chuan thian atan an bansan leh thuai thin. A thian te pawh hian mi pianherh tak, kawm tak tak hleihtheih loh angin an hmu a ni. Chithlum a fawh duk duk lai leh bawnghnute tui sa tak mai a lem khulh khulh lai te an hmuh chuan an nuih zat hle thin. A lo puitlin thlengin thian tha tak chu pakhat chauh a nei a , chu chu August Kubizeka a ni.
A hmel a that a, incheina thuam a neih that teh lul nen ngaihzawng tur a hmu thei ta reng reng lo thung a. Kum 2 chhung deuh thaw chu sumdawng mi hosa fanu hmel tha tak mai hi a zui ve thin a. Mahse chu nula hnenah chuan engmah reng reng hi a sawi ngam ngai lo. A beidawngin tunhma a classmate hlui mi hnuaihnung tak mai chu zawng turin Loending khaw lamah a kal ta daih a. He nula hi lo neitu fanu a ni a. Phu phak rual loha a ngaih Hitlera’n a va thlem takah chuan a lo inphal ve ta mai a. Hitlera chuan bawng In chhunga a thlem thluk dan te pawh a sawi tim lem hlei lo a.
(4) Mi thenkhat chuan Hitlera kha mawng kaw hur, hmeichhe tan pawha a mipatna hmang thei lo niin an sawi thin a, mi thenkhat erawh chuan an pawm lem lo. Vienna khuaa a va awm kumkhat chhung chauh pawhin nula kawmngeih dawrzawn chanve ai tlem lo a nei a ni. A pa ang bawk khan tleirawl kum 17 mi vel hi a ngaina zual a. Nula pakhat hnen atang phei chuan natna thalo (dadu) a vei hloh mai a. Damdawia a inenkawl zuina chuan kum enge maw chhung chu hmeichhia a thlah tir ta hloh thung a ni.
Kum 1944-ah khan daktor Felix Kersten-a chuan Hitlera zeng natna vei kha a hriatna thazam tlak hniam vangah a puh a. Hitlera khurh vak vak thinna chhan pawh he a hriatna thazam chak tawk loh vang bawk hi niin a lang.
Thuneihna chan tuma a beih chhung zawng khan Hitlera chuan hmeichhe ho te fak a hlawh hle thin a, chu chuan atan ngaihzawng neih a ti awlsam zual a ni. A farnu Angela-i fanu kum 21 mi Geli Raubal-i nen pawh an induh hle a. Mahse Hitlera’n nula hmeltha tak Eva Braun-i lam a hawi leh tak zawk avangin Geli Raubal-i chu a inkahhlum phah ta der a ni. Eva Braun-i chu Hitlera dam chhung chuan a bulah a awm ta reng a. April 19,1945-ah khan an innei a, April 30 ah Hitlera ruang chungah ngei a intihlum ve leh ta a ni.
A bul a Eva Braun-i a awm reng lai pawhin Hitlera chuan hmeichhe dang tam tak kawm ngeih a nei reng tho a . Lemchanthiam nula rual te phei chuan an hip lehzual bik thin. Lemchan thiam nula pakhat phei chu Berchtesgeden khuaa a tukverh kailawn bulah a thlem thlu der bawk a ni. Hitlera kha a ngaih a na hle thin ni tur a ni. Hmeichhe pathum a hmangaih em em, mahse a bansan leh si te chuan an nunna an hloh phah der a nih kha.
(5) Technical sikula a kal kum 2-naah chuan mi danglam tak mai a nih a tilang lehzual a. Zirlai dang te tuipui ve hauh loh German ram politics chanchin chu a rawn tuipui ta em em a. A zirtirtu professor Dr.Leopold-a hnuaiah German ram ropui lai chanchin leh Teuton hnam chungnung bik zia te nasa takin a zir a. Ni khat chu German mipui leh khawvel pumpui mai hi Juda te awpbehna atanga tih zalen dan tur a ngaihtuah vang vang a. Nimahsela chutih lai chuan lemziak leh thil cheimawi hna chu la thawk zel tur niin a inhre si a. Chu bakah kum 17 a nihin thal kah lam hi a tuipui hle bawk a ni. Sikul kal ngaihsak loin kawtthler thingpui dawrah te chuan a thu khawtlai vel mai mai thin a. A hun tam tak leh a nu pawisa pek te chu hla tha lo leh mawi lem lo phuah nan leh milem
chhe pui pui cheimawi nan te a hmang ral mai mai bawk.
Tunah chuan inchei pawh a ngaihsak tawh lo a, duhdah takin a chevel mai mai tawh a ni. Inbual fai tak ngial pawh a ngaihsak tawh lo a, nungchang mawi lo leh awm dan tha lo pui pui a rawn ching thar ta zawk a. Vawi khat phei chu Denube leihlawn chunga mipui awmkhawmnaah a zun luih avangin cheng nga (Konens 5) an chawi tir nghe nghe a ni. A hriselna pawh a tha lo hle a, a cher telh telh a, a khuh vak vak bawk a, hei hi a mei zuk vang a ni mai thei, hetih vang hian Technical sikul pawh chhunzawm a tum ta lo a, a nu mangang chuan a fapa tan chuan leaving certificate a rawn dil sak ta ringawt a, zirtirtu te chuan a fapa chanchin chu dik takin an hrilh nghal bawk. Kum 2 chhunga Hitlera sikul kal dan chu a chhe hle a, a nu hnenah chuan a zep tlat thin a lo ni a, a fapa chuan a zirlai subject zawng zawngah a fail vek a ni tih a hre ta a ni.
Hitlera tan chuan, a hma lam hun lo kal zel tur atan thil pakhat khat tih a tul ta. A pa’n a piancham vawi 18 na lawmna tur a, a pek pawisa nen chuan vahchhuah a tun ta a ni. September 14, 1907 -ah thir thingrem lian tawk takah a thawmhnaw ken tur te a hnawh khawm a. Mittui tla chunga a nu nen an inthlah liam hnu chuan Vienna khaw panin rail ah a kal ta a ni. A va thlen zan khatnaah chuan rail chawlhna bul hotel te deuh lo awmah chuan a va riak a. A tuk Sunday ah chuan Stumpergasse venga In sak hlui pindan bawlhhlawh leh thim deuh rek rukah chuan a khawsa ta a. He lai hmun hi khawpui chhung hmun tawp ber a ni nghe nghe a. He In lo nghaktu pawh nawrhchizuar hlui Maria zakreys-i a ni bawk. Hitlera chuan thla tin In luah man cheng sawm a pe thin a ni. A nu erawh chu a thih thlengin a hmu leh ngai ta reng reng lo a ni.
(6) Hitlera hian lemziah hi tui hle mahse lemziah exam-na tum hnih a fel avangin Linz khua lemziahna school “Academy of Fine Arts ” atang chuan hnawl hlawm tawp a hlawh a ni. A hma lam nun atan kawng a ping ta hle a, a nu hnen atanga a ro chan lah tlem bawk, a thian pakhat hnenah pawisa puk a dil a, a hlawhchham zui. A tihngaihna hre lo chuan he ti hian a tawng chhuak ta a ni; “Tunah hian khawvelin min do mahse khawvel hnenah zirtir tur (lesson) ka pek ni a la thleng ve ngei ang” tiin thinrim deuh mai hian a au ta nghek nghek mai a ni.
Chutia tih tur hre lo a, Vienna kawtthlera a teivel mai mai lai chuan, kum 1904 a “Temple of New Oder” tih sakhaw pawl dintu Dr. Liebenfela chu a pawh fuh ta hlauh mai a. Chu pawl innghahna ber chu “Vun ngo leh sambuang mit pawhraih ho hi chikhat an ni a, chung ho chu pawl khatah an awm tur a ni” tih hi a ni. Chu pawla tel apiang te chuan mipa leh hmeichhia tu pawhin, sam dum emaw vun hang emaw reng reng chu neih phal a ni lo bawk. He pawl ho innghahna hi Hitlera tuizawng tak a lo ni a, a sam dum mahse a mit a pawl ve vang te, Politics a thlirdan leh hnamkhat hlang dinchhuah a phurpui dan atang te chuan chu pawlah chuan seng luh a ni ve ta a. An thurin chu mihring chanve ( sub-humans ) ho zawng zawng chu hnathawhna hmunah a huhoa thawn ek te, an tilreh saka chithlah thei loa siam te leh a tawpah chuan an vaia tih mang vek te chu a ni. He zirtirna atang hian Hitlera pawh khan a kawng zawh tur ber a hmuchhuak ta a ni.
(7) Technical sikula zirtirtute khan Hitlera chuan ama puala thil ngaihtuahchhuahtheihna tak tak a nei lo tih an hria a. A lemziah tha ber ber te pawh lemziakthiamte ziaksa entawna ziak ve mai mai a ni a, a hla te pawh mi phuahsa atanga lakchhawn te an ni hlawm bawk tiin an sawisel thin kha a ni a.
Tunah erawh chuan thurin (Philosophy) thar leh ama ir-awm-chhuak thil tum ruk chu nei niin a inhre ve ta a ni. Tunhma aia nalh zawka incheiin indona a kal mai thei turin a inpeih at mai. Amaherawhchu Vienna ah emaw, Austrohungarian lal ram chhung khawiah pawh Politics pawl han din chu chhiatna thlentu mai niin a ring a. Chuvangin an ram chhuahsana a hmangaih em em ve tho German rama chenve chu a tum ta a ni. Mahse, chu chu atan thil harsa tak a la ni rih tlat. Amah hriattheihna lehkha (indentification paper) leh Austria ram thuneitute hnen atanga an ram chhuahsanphalna lehkha neih ngei ngei a ngai a. Chung lehkhate nen chuan police hnenah a in report tur a ni.
A kal tumna ber atan chuan Munich khua chu a thlang a. He khua hi German ho thiam zirna hmunpui a ni a, he khuaah hian mikhual ten lawm an hlawh a, an lakah police pawh an zaidam bik tih te a hre bawk a. Nimahsela vanduai thlak takin lehkha pawimawh a lak te chu misual pakhatin a ruk bosak ta tal a ni.
An ram chhuahsan phalna (exitpermit) a neih si loh chuan engtinnge ramri a kan theih ang? Thluak hmanga luh ruk mai loh chu atan tih theih a awm ta lo. German rama lut ru tur chuan rail chu a han chuang ve ta a, khualzinho te lehkha chu police hoin an endik lai chuan police ten an kalsan tawh pindan pakhatah chuan rang takin a zuang lut a, rail-in ramri a kan zawh hma chuan inbualna pindan chhungah a biru thei ta a ni. Tichuan, May 24, 1913 ah khan German ram Munich khua chu a thleng ta a ni.
NB: Khawvel a chawhbuai dan te chhun zawm a la ni ang.
Chanchinlakna ( Rev. C. Lianzuala, chanchinbu hrang hrang atanga lakchhawn a ni.)


Eee khai …a va zialo ve.Ka fapa in comment a lo pae ve a nih hi.
U ko hlu, a ngaih nawm e.
bvmnnmbknm,n mnm n,mbmmnbb bbv v ifpp0-gfp[g
cdrf cv