By Vanlal Zawma, UAE
Zofate (Mizo) history chhuitute hian zofate tobul an chhui hlat ber chu Chhinlung tih hi a ni mai awm e. Hei hi mihring hming anga ziak an awm laiin khawi emaw lai hmun pakhat emaw, puk pakhat emaw ang leka ziak an awm bawk. Engapawh chu lo nise Zofa zawng zawngte hi Chhinlung chhuak kan ni tih erawh chu kan tobul chhuitute hian an pawm tlang vek niin a lang.
.Chhinlunga hnua zofate thlahtu zinga an hriat hnuhung ber chu Thlapa a ni ti an awm a. Thlapa chuan fapa pathum Duhliana, Taichenga leh Hrumtunga a nei a; he mite thlah kal zel chu zofate (Zo hnanthlak zawng zawng) hi kan ni an ti. Duhliana thlahte chuan Taichenga thlahte chu sam an phiar thin avangin “sam phiar ho” or “Paihte” tiin an ko mai thin a; Hrumtunga thlah “hma lama sam zial ho” chu “Pawih” tiin an ko leh mai bawk. Taichenga thlahte chuan “Hnung lama (tukum) sam zial ho” chu “Duhlian ho” tiin an kova an tawng pawh “Duhlian tawng” tiin an ko mai a; Hrumtunga thlahte chuan Duhlian ho chu “Hmar/Mar” tiin an ko ve thung a ni
Zofate chu chhan chi hrang hrang avangin an vak darh a, hlawm lian deuha kal an awm laiin chhungkaw hnih thum leka kal hrangte pawh an awm bawk. Tlang mual hran hran leh ngaw kara awm an nih avangin khaw khat leh khaw khat an intlawhpawh thei ta lo va; hun a lo rei takah chuan an tawngte a lo dang zo tawh a, unau an nih pawh an inhre tawh hlawm lova an indo hial thin a ni. Nimahsela hmanlaia an thlahtute sam sawisak dan erawh chu an chhawm a, an zir zel avangin tun hnu thlengin an thlahtu bul a la chhui theih zel a ni.
Zofate zinga hnunglama sam zial thin (Duhlian ho) te chu hengte hi an ni awm e. (1) Lusei hnam 21 te, (2) Tochuanga thlah-Hmar hnahthlak zawng zawng te, (3) Thangpuia thlah-Lusiho leh Hmaihangho te, (4) Chawngtui leh Chawngzo te, (5) Lamsial leh Buang te, (6) Bawng leh Mualthuam te, (7) Dawn leh Pangkhua te, (8) Khiangte leh Thaute te, (9) Ralte leh Chawngthu te, (10) Khawlhring leh Vangchhia te, (11) Tlau te, (12) Pautu te, (13) Ngente te, (14) Lenchuangho te, (15) Khuanglawi, Khuangchhip leh Kawm te, (16) Bualte, Bawlte leh Chemte te, (17) Chawhte, Phunte leh Rawite te, (18) Rangte te, (19) Thahdo te, (20) Zawngte te, (21) Kawilam leh Lianhna te, (22) Darlawngho te hi an ni. (Mizo History by Hrangthiaua p.11)
Duhlian ho chu thlang an thlak hma hian an lo ropui hle tawh awm e. Chu tih hun laia (AD1500?) an khawpui ber chu Seipui khua hi a ni a, Duhlian zinga a hlawm lian ber Lusei thlahte (Seifate) lalna khawpui a ni bawk. Lusei thlah Seipui lal Hualthana (AD1550?) chuan a zan mumangah Muchhip tlang atangin inlarna a hmu a, chu chuan “I thlahtute pathian ka ni a, nangmah siamtu che ka ni; min bia la, buh leh balah mal ka sawm ang che a; sa leh ral lakah ka humhim zel ang che” a lo ti a. Chu mi atang chuan Seipui khura cheng Seifate leh Duhlian ho zawng zawng chuan Muchhip Pathian chu an lo be tan ta a ni. Thlang thlak hnu thleng pawhin Muchhip lam chu hawiin an pathian chu an la be chhunzawm zel a niin an sawi bawk. Luseia thlahte (Hluangoa fate) chuan Duhlian ho khawpui ber Seipui khua chu vawin thlengin mei mit lovin an la luah lum reng a ni.
Duhlian ho chu hruaitu bik neiin Tiau thlang lamah hlawm hran theuhin an kal thla a, hnam dangte chu lo awm ve bawk mahse a tam ber an nih avangin an chhenna ram pawh chu Duhlian ram an ti mai thin. Chu mi thu chu Buta Pa thuziakah tihian a lang:
“Duhlian khua ka tlawnah, Ka ke do dup ai in,
Vancin tialte bang len, Ti kua hrawng thlaithlo la’ng”
“A awm zia chu, Sim hrin pakhat khawthlang zin chuan a ke a rahfuan a, kebai chungin chinrang anga lui dung a zawh thu changkal zaiin hla a phuah a, Iva lui dung a hrawh niin an sawi nghe nghe.”
Tiau thlanga cheng Duhlian ho zingah chuan a hlawm lian ber leh a chak ber chu Lusei thlahte an nih avangin an chenna ram pawh chu Lusei ram tiin an thlak ta a ni. An hming chu Lusei tia an thlak hnuah pawh, tawng thuah chuan thang khat lian zet “Duhlian tawng” tiin an la hmang a ni. Tawng zirna lehkabu an neih hmasak ber pawh “Duhlian Zirtirh Bu” tih a nih hmel a, 1915 kuma an zirtirh Bu vawi 2 chhuahnaah chuan “DUHLIAN ZIRTIRH BU (A LUSHAI PRIMARY, Duhlian Dialect)” tiin lehkhabu hming an vuah. (B.Lalthangliana ziak India, Burma & Bangladesh-a Mizo Chanchin lehkhabu p.561). He lehkhabu, Duhlian Dialect hi Chin State, Hualngo ram Saek khuah pawh 1915-1917 vel khan Papawnga sikulah an zir ve bawk.
Kan hnam tobul chhuitute ziak chi hrang hrang kan chhiarin Duhlian chanchin hmuh tur a awm nual mai a, Duhlian tih hi thlatu bul, mihring hming a nih chiah loh pawhin hnamhlawm chikhat “Hnung lama (tukum) sam zial ho” sawina a ni tih chu upate pawm tlan dan ber a ni. Pu Buanga dictionary chuan tihian a hrilhfiah a,“Duhlian chu Lusei Hills-a hnam u-te chi hming leh an tawng sawina a ni a, chu tawng chu Lusei tawng zinga fir bera an ngaih a ni” tiin. Chuvangin Duhlian hnam chu an lo awm tak tak a ni tih a chiang viau awm e.
Lehkhabu rawnte leh thulakna te:
1) Mizo History (Mizo hnam hrang hrangte chanchin) by Hrangthiauva, First Edition June, 2011. Published by C.Chhuanvawra & Son, Tuikhuahtlang, Aizawl.
2) Rihlipui Tlangau, No.5, 2007. Publisher HLCA
3) Sialliam Khua Kum 128 Jubilee lehkhabu, (1876-2004)
4) Chin, Duhlian, Lusei, Hualngo, Mizo chanchin sawi chianna (Nov 1, 2010, Yangon)
5) Duhlian Tawng A Darhzau Dan by Buta Pa (printed article)
6) Internet – group mail-a thuziak chi hrang hrang (Unprinted articles)



Lawk…ka ziah hmaih Vaibel, nang ai mahin Lusei Hnamah an chiang zawkin ka ring…hehe….tren tren…
Vaibela sawi hi dik nachen chu a awm….
Burma-ah chuan Fanai, Bawitlung-te hian Lusei hnam tiin an insawi vek. Hmatpuntin -ah pawh Lushai vek an ni. ti ti hot leh rawh se……hehehe..
@Ding Thluak thawl,,,
…Hualngo hi min sawi chhe vak suh,,,
Lusei diktak i nih poh ka ring lo…
Fanai,Boitlung mai mai i nih ka ring tlat…
Fim khur rawh…..
Nau hai, Dinga Mizo-ah nang e nge i nih?
“A ziaktu ngei pawh hi Chin/Hualngo, Mizo in ti duh lo a ni ngei ang.” k va bo ve!!!
Ziak tha hle mai.
Duhlian hnam a awm ngai lo . Lusei ho hi an duh lian em avangin duhlianho an ti mai a ni. Duhlian tawng pawh a awm lo. Burma ram lama Chin?Hualngo-ho Mizo in tih duh lo ten Duhlian hi a vawrh sang mai2 a ni. A ziaktu ngei pawh hi Chin/Hualngo, Mizo in ti duh lo a ni ngei ang.
Tin Khirhtea fate Lunkhua pantute kha Ngalsi leh Sialchhungte an nih kha. 1.5 million velin Lusei/Mizo an in ti tawha , sing 2/3 velin Chin/Hualngo lo la in tih chu hahthlak in ti lo maw? Zofate in in ti thul. Nuih in ti za e mai.
Keipawh mizotawng an ti cauh ka hria.Huivalenthiam an tih leh
zoin wesite endik tute hi Burma sorkar an ang an ti.an lallutk a
an lal reng an ti cu ka hria.
Bengvar thlak thin e.
Zahmawh lam hawi sawina hmun a ni bawk rawk love! mawl leh lutuk mai, heheheheheh
VC Buanga i sawi dik hle mai.Chin inti zawng zawng hian Mizotawng kan ti vek tawh.
Kan dawn hi a tuai lutuk nge, a un lutuk tih pawh hi hriatthiam a har ta hle, a reng reng thu ah a dikna leh dik lohna lam hi ngaihtuah peih te chuan ngaihtuah se la, a tha. Mahse, eng hi nge an tum ber ni ang aw tiin ka buai thin. Mizo tawng hmang tawh pawh hi kan latet nen Duhlian han ti leh chiam hi chu kan hun tawn nen a inmil tawhin a lang lo a ni. Keinin Duhlian tiin lo thlak mah ila, kan chipui unau dangten Mizo tawng min tih sak tho tho dawn a ni, chuvangin Mizo tih ah hian i lawm ang u.
Tren tren…ti ti a hot tan, ngaihdan zau takin sawiho i la. Tawngkam erawh i fimkhur tlang ang u. helam thil hi chu sensitive tak a ni tih chu kan hriat theuh ka ring. Mauruangi kan zawn emaw kan tih lai hian Bingpuii zawk a lo ni reng ang tih erawh ka hlau thin.
Ziaktha hle mai. “Duhlian” chanchin sawi tak tak tur chuan
Hnamdang ho ziak pawh ngaihven loh a theih loh ang a, Falam
unau ho pawhin history an ziahna ah Duhlian tia sawi an tam
mai, chuvangin DUhlian tih chu hmasang kan pi leh pu te hming,
Thlangtlak hnu a hman chawp mai chu ani lo tih chu a chiang hle.
Duhlian sawi rik vanga mizona nepta deuh tur a ngai ho chu lo
rak lo rak ve mai mai rawh se.. ti khan…
DUHLIAN hi Paite hnam peng(clan) pakhat ani a, Guite thlah an ni bawk.Tunthleng hian Paite hnam a DUHLIAN chi peng chuan he hming hi an la chhawm zel
Rengoon lama Enga hmang zawng2 poh in Mizo tih hi lungrual tak in an pawm tlang tawh tih ka lo hre thawi ve a, chu vang in Mizo ah hian lung awi mai ang u khai,
ziak tha hle mai U zawm,
Lusei ho in Ram an duh lian em a vang in Duhlian an ti , tih te a awm a, duh lian tawng chu an ti ngei mai, ama rawh chu tun lai ah Mizo tih lungawi lo Hualngo then 1 ten Mizo tawng tih ai in Duhlian tawng tih hi Burma ah chuan Theh lar an tum thin a, I ziah hi awm zia a nei ngawt mai, Chhakchhuak i ni ve ngei ang ka ring.. :)
Duhlian hnam awm leh awm lo thu hi inhnialna tam tak a tling. Bible ang ema a “dik ber” tih ngam chu a ni hauh lo ang. A chhuitu azirin an ti awmin an ti awm lo mai zawk a ang. “Duhlian tawng” tih erawh hmân deuh tawh kha chuan an lo hmang thin a nih hmel e. Tuna “eng a” tawng kan hman, mizo tawng tia kan hman tak erawh hi chu DUHLIAN tawng a ni tawh lo chiang kher a ni tih erawh kan hriat a tha. Hnam chhuina thu emaw, tawng bul chhuina velah emaw-a hman a tul hun chu a awm zel ang. Mahse, Mizo tawng sawi nana hman loh tawp hi a tha ang. Tun tlai khawhnua châwivung chiam i tum tawh lo ang u.
Mazira # Mizo chu tute hi nge an nih tih chu hrechiang la, he ti chuan i comment lo tawp ang le…..Mizo Memorandom te kha lo chhiar ve leh chhin teh maw…
Heng mizo/zofa katih thin Mizotawng hmangte tan hian tawngdang hmingdang rawnsawi
lang tawh teh suh u.Tunlai thangtharte lu tihaitu leh minti buaitu a ni.
Mizotawng tihbak chu tawngdang hmingdang aawm lo.
Hakha/Falam/Tidim/matu/mara te hi an tawng a dang a ni .
Puitea tihdan takin Sianpa tih atan a tawk lek.
Duhlian hi hnam a ni e. Dolakhal, Manipur a khun Presbyterian UPA a awm a, a hming chu Lallawmsanga Duhlian a nih. Duhlian a poh Chhakchuak an sawi ve thung.
Keichu Duhlian aiin Neilian ka thlang zawk …ha hahaah
A thupui chhanna: Duhlian hnam an awm lo, duhlian tawng erawh an sawi ka hre thin. ( ka ngaih dan mai a ni e)….
chukuku, Ka thian Ralte nula hi chu bengchheng lo tak a ni. A tawng tlem lutuk hi kan buaipui zawk…
kei chu Ralte bengchheng! hui ha!
khai aw..ka’n hmeh sual keuh chu….chunzawm leh mai ang..( inthlahrung ve deuh viau nan)..
Ka DUHLIAN lo, ka DUH TE zawk ..haha…
Ziak tha e..ka sianpa. Mahse, kei chu ka DUHLIAN