By: Pu Lallianthara, Canada
Tunlai sumdawnna tlakchhiat lai hian inrenchemdan tur thurawn chi hrang hrang hmuh tur a awm nual mai a. Mi tam takin zawhna an neih ve erawh chu “Khawi atangin nge kan tan ang?” tih hi a ni. Mi tam zawk tan chuan kan sum hmanna hlawm lian 5 hian kan dam chhunga kan sum lakluh chanve (50%) a tiral thei a, chuvangin heng sum hmanna chi 5 te hi inrenchem bul tanna’na tha ber turte chu a ni.
Chungte chu: In, motor, naupang (fate), zirna (education) leh hna thawh theih tawh loh (retirement) hnua khawsakna tur te an ni a. A mal te tein han sawichiang dawn ila.
I tlin bak aia man to In lei suh:
Engzat man nge kan tlin tawk (khawsak tiharsa lo tur tawk) chu ni ang? He zawhna hi mi tam zawkin kan chhanna tur nia lang chu: “kan chhungkaw kum khat sum dehchhuah belhkhawm, a let thuma pun nen inhu tawk tur in (3 x annual household income)” tih hi a ni awm e. Entirnna’n, chhungkaw khat kum khat sum dehchhuah chu $80,000 lo ni ta se, in $240,000 man lei an tlin tihna a ni. A chhan chu In man tihah hian thlatin mortgage bakah senso tur tam tak – property tax, insurance, thuam thatna leh thil dang tam tak – a la tel vang a ni. Atlangpui thuin kum khata senso neuh heuh belhkhawm hi in man 2% – 3% a tling thei a ni.
Tichuan, in In man 20% down payment pe turah ngaiin, kum 30 chhung fixed rate mortgage leh a pung 5%-6% pe turin han chhut chhin ila, a chunga kan tarlan tak dan (Saptawnga rule of thumb an tih hi dan ka ti zel mai a) hi i zawm a nih chuan in In atana thla khata in senso tur chu in chhungkaw thla khat sum dehchhuah (gross income) 30% hu ang vel a ni thei dawn tihna a ni.
I motor-in tipachhia che suh se:
Hei pawh hi In lei ang deuh tho a ni. Mi tam zawk chuan an khawsak tiharsa lo takin “an kum khat sum dehchhuah hmun thuma thena hmun khat (1/3rd of annual income) nen inhu tawk motor neih an tlin” tih a ni. Tehkhinna’n, mi pakhatin kum khatah $60,000 a dehchhuah chuan motor $20,000 man lei chu a tlin tawk a ni, tih a ni. Hei hi tlem lutuk emaw tlawm lutuka I ngai a nih chuan engvanga Amreican mipui tam zawk sum leh pai thua harsatna tawk thin nge an nih, tih I hrethiam mai ang. An sum an khalh ral thin vang a ni. Motor hian thlatin peksum (monthly payment) bakah senso tur dang – insurance, gas, parking leh maintenance man neuh neuh – a chhawm tel ve duah a ni.
He dan hi I zawm a nih chuan vahvelna’na I sum hman chu I thlakhat sum dehchhuah 10% emaw a aia tlem deuh zawkah a kiam thla thei dawn a ni.
I faten pachhiatna khurah um lut che suh se:
Hei hi chu western miho ngaihdan a ni a, keini nunphung nen chuan a inhmu chiah lo mai thei. Fa neih hi a hautak hle a ni, tih a ni. Dept. of Agriculture chuan 2008 kuma piang naupang pakhat, diaper a hak tan ni atanga kum 18 a tlin thleng chawmna’n $220, 000 sen a ngai niin an chhut a. Hetah hian college kalna tur senso belh a la ni lo nghe nghe a. (Western miho khawsakdan nen inmila chhut a ni tih hre bawk ila.)
Fa neih hi sum leh pai lama mawhphurhna lian tak insiamna a nih avangin hmangaihna khura pawngpaw chen vak loh a tha e, an ti.
Zirna man todan chhut chiang ang che:
Mortgage leh zirna leiba hi leiba tha (good debt), a dang zawng chu leiba tha lo (bad debt)-a ngaih a ni thin a. Mahse chutiang chu a ni ta lo. Tunah chuan thil tha pawh a hluar lutuk chuan thil tha lovah a chang thei tih kan hre ta. Dan bumro tak lo awm ta chu: “college emaw kutthemthiam zirna school atanga I zir chhuah kum atanga a hnu kum 10 thleng, kum khata I hlawh chhuah tur zat aia tam zirna leiba insiam suh” tih a ni. Tehkhinna’n, I zir zawh kum atanga a hnu kum 10 thleng, kum khatah $50,000 lalut thei tura I inngaih chuan I zirna atan $50,000 aia tam loan la suh, tihna a ni.
He ngaihdan phena thil inphum chu hei hi a ni:
I student loan chu thlatin I hlawh atanga 10% pe tur ni ta la, i pek hun chhung hi kum 10 aia tam a rei dawna I kum khat dehchhuah aia tam loan I lo lak bawk chuan thil danga I mamawh phuhhruk nan sum leh paiah harsatna I tawk thei, tihna a ni.
Upat hun (retire hun)-a I khawsakna tur ngaihthah suh ang che:
Hei pawh hi western miho kalphung a ni a, keini pemthar te te leh fate’n min chawm beisei tan chuan hriatthiam a la har ang reng a. Upa hna thawk thei tawh lo I nih huna I khawsakna’n sum engzatnge I mamawh ang? Dan tluangtlam tak awm chu: “tuna I sum dehchhuah zat kha hmun 25-in pumtir la, chu chu I mamawhzat tur chu a ni,” tih a ni. Tehkhinna’n, kum khatah $50,000 i lakluha, tuna I khawsak anga khawsak zawm zel I duh chuan a ni lo berah $1,250,000 I mamawh dawn tihna a ni.
Hna thawk thei kan nih laia nakin hnu thil tur ruahman lawk thiam a tulzia sawilannaah ngai ila. Kan tarlan khi chu Western miho kalphung a ni kan tih tawh kha.
(Hei hi Forbes.com, August 2, 2010 ni ami Manisha Thakor-i article lehlin leh tlem belh a ni e- Lallianthara)
“He thuziak hi North America mipui dinhmun mila ziak a ni e”


North America lama chengte tan thil tangkai tak a ni ngei ang. Ba lovin engmah a neih theih tak tak si lo va, bat theih tih vanga kan bat tam lehlutuk si chuan taksa chak loh deuh hunah emaw tar lamah emaw kan tlai buai hrep ang tih a hlauhawm hle a nih hi. Bank ho lah hian ngaihdamna leh hriat thiamna an neih hmel vak si lova thui tak ngaihtuah hmasak a tul dawn a nih hi le.
A chhut fuh hle mai a, tha tak a ni. Bengvarthlak hle mai.
Rawn post tha hla mai. Ba neih teuh hi ka hlau hlur mai. Income mil la chet hi keini Mizo ho chang nilovin hnam dang pawh hian an lo thiam bik lo a niang, forclose a tam em mai. In tha tak neiha, rilru hah reng renga awm aiin, In pang ngai neiha rilru hah dam taka awm ka thlang zawk.
Post tha tak leh mithiamte sawi chu a ni ngei mai!Mahse, ka pawm vek lem lo ve tlat!A pawisa fai neih hun a in sak leh car lei vel hi chu keinni ang tan phei chuan engtik khawtik ah mah thleng lo tur a nih a vang in car/housing loan kan la ve teuh a,Pathian zara dam a, rilru ber a neih chuan loan pawh harsa deuh tak chung in kan rul ve zel a,car (man to ve tak)loan ka lak pawh thla 5 rulh chiah ka nei tawh!Tin pawisa lak luh pawh hi ba rulh duhna tak2 thinlung put chuan a pung ve thei riau(by earning extra income!)!ba (loan)nei lo ila kan thawh chhuah loh tur ang kha thahnem ngaihna a vang in leh, ba rulh tur in rilru a kap chuan kan thawh chhuah belh ve tlat.
Kan thianpa fiamthu ang deuh-”Zu ka in lai khan pawisa ka nei thei daih zawk,tlai tin zu inna kha ka nei a,Zu ka nghei hnu hi chuan pawisa ka nei thei ta miah lo” a ti ve tlat… :lol: Zu pawh hi in ngei2 han tum chuan eng tin2 emaw khan kan in ve leh mai thin ang deuh kha a ni mai awm e….. :lol: Ba pawh hi rul tumna tak2 neih chuan a rulh ve theih mai.. chutiang bawk in Zirna leh a dang ho pawh khi!Ba zel mai teng!.. :lol:
Pa Thara chuh ron bei tha dum dum hle mai. Hringnunah hian chhiarkawp(Maths subject) hi a bet tel tlat a ni tih i ron finfiah tha hle mai.Kei tak poh hi a hmingin High School Maths teacher ka ni ve a,he i thil chhut dan hi kei ni Eastern ho poh hian kan dinhmun mila kan her rem thiam phot chuan kan tangkaipui ngei ka ring e.