By: J. Khuma, Tahan
Communitarianism chu enge?: Communitarianism chu, “Mipui a huhova chenga thil tih khawm dial dialna leh inhriattawnsak tel telna hi a ni,” ti ila a sual tam lovang. Keini Zofate chen (khawsat) khawm dan hi communitarian style dik tak chu a ni. Thil a huhovin kan tikhawm tel tel a, kan inhriatpui vel vek a, kan innel em em mai bawk. Chuvangin Communitarian system kan nunpui kan tithei awm e. Chu nunkhawmdan chu kan thatpui nge kan chhiat pui, kan thatpui vak lo lo ni ta sela engtin nge kan tih ang. Tihdanglam a la tul lo nge? Khawvel changkan zelna hian chuan mimal nun engthawl tak, mahse inzahtawn thiam taka nun (globalised individulistic society) a phut tan mek lai hian engtin nge kan nunkhawsakho dan kan tihdanglam ve ang le?

Kan thatpuinate
1) Chhiatni thatniah thla a muang: Chhiatni leh thatni te hian communitarian society-a cheng kan nih avangin kan inlawmpuiin kan inhnem dial dial a. Kan inleng a, kan tikhawm tal tal. Mahni mimal emaw chhungkaw bil emawa tawrh tlawk tlawk awm lovin kan inhriatpui thin.

2) Huho thil tih a awl: Thil inkawhhmuh tum thil tha tak pakhat lo awm se, kan inhmuhkhawm ngun (inkhawm/lenkhawm) avangin inhrilhna hun kan ngah a. Thil remchang tak a ni. Christian nih lam kawngah pawh hian hei hi kan thatpui kan ti thei ang. Kum za lamtluangah kan vai Christian theih puk mai. Mak tak a ni. Kan hnena Mission hna rawn thawkte thiam zual bik vang a ni hran lovang. A mihring culture (communitarian) kan ni hian a tidarh chak a ni.

3) Intihhmuh chak tak kan ni: Mandalay Hotel thenkhatte hian an hre chiang hle. “Chin (Zo) ho chu tihthiamloh chi an ni lo, mi pakhat tihlungnihloh tawh chuan an vaiin an lung ni lovek emaw tih turin min ngei rawn vek,” an ti fo a ni awm e. Aizawl lamah pawh an ngaihsan loh thil (tha ve tho in thil tangkai tho ni mahse) zawrh chu an inngaihsanloh siak a, ek zawrh ang a ni, an ti fo bawk. A tha lam tihhmuh fuh laileng chuan sasaw thinvuan an sawi ang leh satelh hmawlh pek an sawi ang mai ti deuh tlur mai chi kan ni. Sale a nih phawt chuan a bin hnih pawhin to mahse a hralh theih viau tho an ti zu nia!

Kan Chhiatpuinate
1)Inhriatchian avanga innelna hluarkai: Communitarian style hmanga chengza leh intlatpawh kan nih avang hian kan inhre chiang hlawm a. Chu chuan tam taka intanpui theihnana remchanna a siam lam ai mahin ngaihsan lohna kan nei. Kan hriatchian lem loh leh nel lem loh ngaihsanna min neihtir. Engineering pakhat pawh a mah an hriat chian em avangin a hrechiangtute chuan a tihtlawm zawk dawn avang chauhvin an ruai ang. Rate pangngai dawng tur chuan inhriatchianna khan “A hausa mai anga sin! A hausak chuan kan chenpui a ni si a, min intihhausak khum vel ang a, a chi nang,” tih hial a chhuidawntir avangin an ruai hran lovang. Amah aia thiam lo zawk deuh pawh lo nise an community ni lova mi cheng pek chu a hausak pawhin a hausakna khan a rawn tihnawk pha dawn lova pawi an ti lo mai thei. Chuvangin dan naranin midang an ruai ang. Boarding school hawng hovin an tawn thin harsatna chu hmelhriat nel em emte hian an nel em avanga an fate Boarding kaiman an pe duh lo thin hi a ni awm e. Innel avangin leiba pek hun kan pawt fan a. Kan in nekrawk a ni ber.

2) Chen nel puite nih vanga inlevelpui chei: Leaders meeting emaw kohhran committee emawa thukhat leh agenda pakhat kan chaipui thin a nih avanga levelpui chei maina a awm duh hle mai. Thiamna hmanga inthliarhranna thehlar kan tum tihna erawh a ni lo. Tualchhung committee te, Synod committee tea thu pakhata a agenda azira kan hnial thinte kan hnial phakte agenda ni hran tawh lovah pawh kan level pui emaw kan ti zel tho mai thin hi chu a fuh hmel loh a ni.

3) Natna tam tak tan awlsam tein a buzawl kan ni thei: Kan awm khawm luih luih a, kan eikhawm luai luai a, kan inzen tawm a, kan inhawp tawm tial tial bawk. Nuam hle angin lang mahse natna hrik tam tak tan kaichhawntirtu media tha ber kan ni thei. Chu chu thil tha lo ber a ni thung si. Tehkhin nan, TB natna hi chuan Mizote chungah hi chuan a lawm hliah hliah ang ka ti thin. Kan tipung em a. Lenkhawmna inhmuhkhawmna-ah meizu bikte awmna kan bithliah lova mipui karah kan zu khu luih luih a, tih tuino khat kan intawm vek bawk. Pulhhri chikhat awm palh se a tuar ber tur hi kan nih sa hmel hlein a hriat. Intihhmuh lah kan hmang hrep tak a. Thil thalo kan chin pawhin kan intihhmuh zel mai bawk. Natna khirhkhan neite tan dam reina chi a ni lo. Kan inhrilh pun lun a, mi thi tur enin a khawpumin kan en a. Rilru lam a tla rawk rawk mai tawh thin a ang. Veng mawng nula chu zan hnih a lo nuthlawi zawr ta a, tha taka nula ang emaw a nih loh pawhin a nih ang anga nun hmachhawn leh tura a vuangvaten an fuih mawlh mawlh laiin veng lu naupang thlengin zanhnih nuthlawi a nih thu an lo sawi sep sep tawh. Kan inhre leh lutuk hi khaweng hmu leh tura insang mar mek tan tawn a hreawm lua awm mang thin e, ka ti.

Engtin nge kan tih ang
Paih bo tur atan chuan kan nundan te hi chu a uiawm ngang mai. Paihbo tak tak tur chuan kan inhmin theih meuh pawh a rinawm lo. A tul pawh a tul lo. Amaherawhchu kan thatpuiloh nalai tlem te erawh siam a tul mai thei.

Chhiatni thatniah communitarian society kan nihna lai hi a thlamuanawm kan tih kha a dik a, hnam identity azawng zingah pawh kan chhuan tur ber pawh a ni. Amaherawh chu kan chhiatni hi min rawn tawrhpuitute tan ni huphurhawm ni lo sela, khawhar ina khawhar hnem tura lawiluhna zawn takah kher ralna sum pekkhawm hunna dawhkan hi awm lo sela, a sir deuhvah emaw tal ni thei se. Cheng keng lo emaw keng tlem emaw tana lawiluh hreawm khawpin kawngpui emaw luhka emaw an kher lo se. Kan inneihni leh kan piancham lawmte hi kan sawmate tan chanchin tha ni ve sela. Phurrit a nih palh chuan a pawi hle ang. Birthday lawm tura mi sawm ve teuhva eng eng emaw holam deuh chauh ei tur siam siin present kan dawng teuh va, miin present inpek vek chuan sang hnih thum man tal lo chu pek an hreh tawh si a. Kan ei leh in siam lah cheng 500 man vel chauh a ni si. Phut lo teh mah ila sawmnaa “Present ken a tul lovang,” tih kan ziak tel si loh chuan present keng lovin tunge lawilut ngam ang? Boruak zangkhai zawk erawh kan siam a tul a ni.

Hna inpek thuah kan mite an changkan chuan a zarzo pha tur chu a chenpuite an ni tho tho zawk tih hriain mahni leh mahni hi senso inthuhmun tur rau rauah chuan induhsak a tha viau mai thei. Mahni mawnghlima hnamdang hmel hriat lohte ruai lovin kan mi leh sate hi vawrhkan tum zawk hi thil kalhmang tur niawm tak a ni. A chhan chu kan zinga mite an lo hausak chuan an zar kan zo tho tho. Zofate tunlaiah hnamdangin mi rethei hnam tiin min hmusit zawk zawk ngam bik tawh lo. Mi hausa tam tak kan zinga an awm ve tawh avangin. Chu chu thil tha a ni chiang mai. Thil tha a nih lam hre duh lova, “Eng vanga hausa nge an nih kan hai bik hlei nem, ka hek nghal loh!” tih leh rikngawt kha a huang a zim tlat. Communitarian society kan nihna hi chu thlauhthlak phal chiah kan ruat phal lo ta sa sa heti hi ni tho sela amaherawh zawk chu kan communitarian style avanga kan nelate an mimal kan kawmngeihna zawn leh eibarzawnna hi lak fin lo ila. Hna thawktu chu hlawh hmu tlak a nih angin kal sela. Tin hnamdang a tluka thiam kan chhawr ai khan chuan keimahni mi ngei kan chhawr khan kan chhehvelah kha kan cheng sen kha a kal kual ang a, Zofate Per Capita a pung zawk dawn a ni. Tin keimahni leh keimahni kan invur hausak kha thil pawi a ni miah lo. Zahthlak pawk a ni lo. A zar kan zo phak loh turte vur ai chuan kan zo phakte kan vur hi a dik zawk fein a lang bawk.

Mithiam chu mithiam an ni Quarters sak that leh that loh thua kan hnial phak M.A. pa emaw M.Sc pa emaw kha kohhran committee ni tawh lo, tehkhin nan, science thu lam angah te leh Education lamah te kan hnial zel a, kan levelpui chei vek chuan a fuh lovang a, kan zingah an tel peih tawh lo mai ang, tih a hlauhawm. Mithiam kha kan kianga a awmin kan thu chaipui a hniam a san a zirin kan hnial phakah an awm mai thei e. Mahse chutiang avanga engkima kan el leh kan level ve phaka kan ngaih phah chuan shock a awm ngei ang. Ngurkhawm (kalay wah) thleng dun ula mithiam leh thiam lo chu tlemin in inthlau ang a, Mandalay in thlen chuan in inthlau lehzual hretin i hria ang a, Yangon in thlenin i hre leh zual ang a, Bangkok in thlen hun phei chuan in lo inthlau hle tih i hnar i hmuh pahin I hmu vawng vawng mai ang. London in thlen phei chuan eng kan sawi tak ang! Mithiamte hi an thiamna zawnah dinhmun i pe teh ang.

Chengho mahila hrisel takin Natna dan theih thenkhatte laka kan fihlim tam zawk nan communitarian style thiat lova kan hman zel dawn takah chuan tihdan fumfe tak erawh kan neih a tul dawn. Puipun huau huauna a te a lian kan neih reng rengin meizute tana meizukna kilkhat hla deuhvah signboard nena tar kuau mai tur. Mi karah a zu lovang a. Kan inhmunte a zau tawk loh avangin thuthmuna zuk maia midang hip phak loh tur khawpa in thuthrantirna a awm si lova, “Meizu tur apiang saw lama sawm zarhliapte a awm e,” ti thin ila. Tin tui kan hun hian vawikhat hmana paih leh mai chi kan hmang thei lo a nih pawhin kan thingpui inna no (Kohhran ta emaw khawtlang ta emaw pawh nise) hi khami programme chhung zawng chu ta neihin keng fer hlawm ila. Thingpui in pawhin kha no khan, tin tui kan in pawhin herhhawn tuibawma mi mahni no dawha herh hawngin in ila communitarian kan nih avanga kan chhiatpuinate lakah kan him ang a, thil tikhawm dial dial society nih avanga hlimna nen a va nuam dawn em?

17 Comments

  • zira says:

    E khai, Pu J.Khuma chu ti tha hle mai.

    Nia individualism hi a hnai khawp mai a. Kan in dang sengin huho nun hi kan hum seng ang em le changkanna thlipuiin min nan tak tak chuan, tih erawh kan tanho dan azir a ni ang chu. A hlui pawh ni lo, a thar pawh ni lo, third culture pawh a chhuak thei. Semi communidividualism pawh practice theih loh tur tih a awm chuang hlei nem. Chu tak chu Pu J.Khuma article ina warning min pek a tum leh min hawitir a tum niin ka hria.

  • bawihtetea says:

    Sawi tur ka nei lo! ka hul :mrgreen:
    Kan hausa tual tual ang a, kan hnam kan pung tual tual ang a….! Lohtheih lohvin, individualism hi kan hmelhriat a ngai dawn sa! Nakin pawh ni lo, tun ah pawh a nih tawh hi! Malaysia awm kan naute ho te hi, example tha tak a ni….! Tahan a thianrual ngaina em em, awmkhawm luih luih thin thalei te pawn, hna pelh hlau in, thianrual te an kal san ve ta….! :(

  • Puitea says:

    #14,Saia.
    Clanmawia hi Apa……a, a nia.

  • STTluanga Tuallawt says:

    #fehtea…Upuitea thu sawi kha awi zel tur a nia. A ni hi thil a hria, a upa tawh bawka ka tihna ni lovin hmannnn…kan naupang lai…kan tet lai daih tawha atanga lo tlangval tawh a nia. Ekhek..khek..khek

  • Puitea says:

    #12, Fehtea.
    I nick name chu Pastor hmasa Fehtea kha min hriat chhuahtir.
    Ka pa hi Fehtea baptised a ni tlat….

  • fehtea says:

    Pu J.Khuma hi ti tha khawp mai. Ni e. Ziak dan hi uluk a tha.

    Runkhawm a tihna a rawn ziak sual a nih ka ring. Kalay wah khua Mizo hming a nih tak kha maw le. Tihsual palh ah i ngai teh ang.

  • Puitea says:

    Ngurkhawm- Kalaywah tih hi ziah sual nge hriat sual hrim hrim?
    Runkhawm tih zawk tur a nih hmel.
    Sawi hnu leh sawi hnu kan Mizo tawng ziak hi uluk theuh te’ng u.
    Thil dang chu ka sawi lo, noun,prefix,suffix tal hi chu ziah zawm i tum hram ang u.

  • Lianbawihi says:

    E khai Pu J.Khuma chu tithra hle mai.

    Man hla ka ti khawp mai.

    Zoin pute u, in rawngbawlna uar zel rawh u

  • thangtei says:

    Pu J.Khuma nge nge, ti tha khawp mai. Zoin hi website dang pawh an titha em em tho nachungin a enkawltute hi an puitlingin article pawh a puitling bik hial te hian ka hria.

  • valtolova says:

    Hm, a tha khawp mai tak e.

    Rawn ti zel rawh Pu J.Khum

  • valupa says:

    Che le hei.
    Hei kher chu a va tha ve.

    Zoin hruaitute hi ka fak khawp mai. Article hi an load tha thei hle a.

    Pu J.Khuma hi hmun dang web ah a ziak ngai lova hetah hlir hian a ziak a, hmun dangah pawh ziak se, ka duh khawp mai.

  • ariangvala says:

    E khai..

    Dek tha hle mai a. Ka download ang a, ka print nghal teh ang.

  • tahanvala says:

    Pu J.Khuma chu ti tha tiap tiap leh hle mai.
    Ziak khat viau nan thur fuh thei fu. Mahse seminar paper ni law law sela a chhiartu mipui tam tak ni bawk sela a duhawm hle.

    Kan mamawh philosophy leh nun dan a ni. Rawn ziak zel teh u.

  • STTluanga Tuallawt says:

    Va rawn thawh tha tak ve. Tuna ka zirlai nen pawn in kungkaih tak a ni. Modern Australia community leh Australian community background te Modern Australia society, Comtemporary Australia Politic te, History of social work te hi ka zirlai subject te an nia. Australian sap ho te pawh hian community tha nei thei tur hian an lo bei nasa a tuna Zofate community-a buaina chi hrang hrang kan tawnte hi an ni pawn tun hma kum 100 chuangfe khan an lo tawng tawh a ni.

    Australia sap ho pawh hi tun hma kum tam takah chuan Zofa te ang thoin communitarianism system hi an hmang ve a khawvel lo changkang choh dan ang zelin an community/society sukthlek dan pawh a danglam cho ve zel a ni. Australia ram hi Multi culturalism ni mah se community development hi an ngaih pawimawh ber zing a mi a ni.

    Zofate community pawh hi khawvel a thang chhoh dan a zir leh kan hung tawng dan a zir zela kan community sutthlek dan kan ti dang lam zel a ngaia chutia hma kan sawn chhoh zel theih chuan kan hung tawng mil zelin community tha kan nei thei zel dawn a ni. Tun hmaa “Cycle chak taka khaw danga zualko kal te tlawmngai kan tih thin laiin tunah zawng Zualko kalna a tan Bike leh phone thawh thei te kha mi tlawmngai kan tih te chu an lo ni zawk ta a ni.”

  • Liandova says:

    Pu J.Khuma chu rawn thawh tha leh hle mai. Ka lo vei ve em em thin leh hreawm ka lo tih ve em em thinte an ni a, zau zawka inzirtir a tan a duhawm hle mai. Inchawimawi leh inzah der dan kan thiam lo hi a pawi tak tak a ni ber mai. A ni ve mai mai, officer pawh ni sek sek ka ngaisang chuang lo ve tih rilru hi paih chu a tha a ni. Kan thiana kha mi dang or hnam dangin an rawn zah theihna turin keimahniin kan zahder thiam a pawimawh hmasa a ni. Company lian deuhva thawk i ang ve hle mai…mi tak i ang ve ta hle mai tih vel hi kan thiam tawk a la ni hi chu a pawi a ni ber mai.

    Thenawmte chhungkaw chanchin emaw mi dang chanchin reng reng hi hriat chian kan tum lutuk thin hi sim a tha khawp mai. Eng zat nge thlakhatah i hlawh ve a, eng zat nge i khawl ve theih te kan ti a, mi sum lakluh dante hi kan lo chhut pui chiam thin a, kan chhut fuh loh phei chuan kan rel zul leh nghal a…..zia lo tak a ni. Kan mi hriat em em pakhat in eng emaw hamthatna a hmu fuh hlauh mai a, lawmpui a hneha kan rilru a lo na nghal mai a, rel chhiatna ngawt kan zawng thin mai te hi chu a Krist lo ka ti hle bawk….

  • mawia says:

    Pu J.Khuma chu thawh tha thei hle mai.Veng chhung lama awmte chhiar vek theih dan awm se a tha hle ang.

    Zo-pa Engineering te an awm tawha mahni hnampuite chhawr lova Kawl ho kan la chhawr kan la chhawr te hi a pawi thin khawp mai.Kawl ho poisa kan pe tawk tawk mai a.Kan hnam in duhsaknachang kan la hre lo hi harh a hun tawh hle a ni.

    Rawn ziak zel teh unnnnnn.

  • kthianga says:

    Ti tha thei hle mai, keini zofate hi fuihna leh right driection kanla mamoh hle ania kan comunnityah hian