CHIN chanchin chhuifiahna!!

November 4, 2007

By: Salai Ram Ling Hmung (L)
PAGAN hun lai atangin “Chin” chinstate_map.giftia koh lar a ni tawh. Pagan hun thlen hmain engtinnge an koh ang le? “Chin” tih hi Chin lehkhafang hawrawp a ni a ngem? A nih loh leh tute tawng hawrawp nge ni ta ang? Myanmar (kawl) ram chhunga cheng mihring zawng zawng hi “Tibeto” ram “Mongol” mual sang atanga Myanmar ram chhungah “Mon-Khamer” hnam hlawm, “Tibeto-Burman” hnam hlawm leh “Thai-Chinese” tiin hnam hlawm lian chi thuma inthenin an lo lut a ni.

“Tibeto-Burman” zinga “Hukawng-Manipur” tlang kar kawng atanga lo lut hote chu “Western Tibeto-Burman hnam hlawm” tiin an ko hlawm a ni. Chu hnam hlawm zinga “Chin” leh “Kachin” hnamte chu a rualin Myanmar ramah an lo lut hlawm a. Chin ho chu tui thatna hnimnona hmun zawng pah zelin khawthlang lam(ni tlakna) tlang tluanpuiah awmhmun in bengbelin an cheng za a ni. Tun hunah chuan Chin-ho chu Chin State pumah te, Rakhaine State-ah te, Sagaing Division-ah te, Irrawaddy Division-ah te, leh Yangon Division-ah te inzar darhin an cheng hlawm a ni. Chubakah India leh Bangladesh ramah te Mizo Chin, Kuki Chin, Naga Chin, Meitei Chin te niin an cheng hlawm bawk a ni.

Chin mite chu an chenna hmun a zirin Kawl ramah “Chin”, Bangladesh-ah “Kuki” an ti. English-hovin (Tlang rammi zawng zawng he tiangin an ko). Anmahni erawh chuan duhthla la takin “ZO” tiin mi tam zawkin an inko a ni. Chubakah Chin hnam te chu Lushai Hills-ah “Mizo”, Naga Hills-ah “Tangkun”, Manipurah “Meitei”, Kabaw Valley-ah “Kuki, Thado, Hakha, Falam”, Matupi bialah “Laimi” tiin. Tin, Tedim, Tonzang bialah “Zomi”, Mindat leh Kanpelet bialah “Cho”, Paletwa bial leh Rakhine State-ah “Khami, Meo or Mro”, Kuauphio leh Meypone bialah “Sithu”, Rakhine state hmar lam leh Chhim lam hmun thenhnihah te, Irrawaddy lui kam dung vel leh Yangon Division, Pegu Division, Mague Divison leh phai ram hmun dang dangah “Asho”, “Khaibaung”, Pungtaung-Pungnya hmunah “Taungtha”, “Yaw” tiin anmanhni hmun theuhah hming hran hranin an inko tih hriat a ni

A chhan-leh-vang leh a lairil tum thuhmun, heng inkoh dan atang hian CHIN tih tawngkam lo chhuahna hi “Chin Hills Geaetteer” 1893-ah heti hian kan hmu: “Chin” tih tawngkam hi Kawl ho koh dan leh hman dan a ni a, China tawngin “mi” tihna “Jin” emaw, “Jen” emaw tih tawngkam atanga lo piang a ni, tiin Carey leh Tuck-ten an lo ziak lang tawh a ni. Mithenkhat erawh chuan CHIN tih tawngfang hi “kyin” tih tawngfang atanga lo piang a ni a, Chin mite thlahtu pa ber hming a nih hmel ti an awm bawk. Chinlung tia an koh lungpuk atanga lo puang annih avangin CHIN an lo ni ta a ni, tia chhuidawn thu anga pawmtute pawh an awm thu “Lewis”-a ziak “The Tribles of Burma” lehkhabuah tarlar a ni.

Chutiang bawkin “Chinlung” an tih Lal pakhat khaw din chu “Chinlung khua” tiin hming an sak a, Chinlung atanga “Chin” tih lo piang chhuak a ni tih ringa pawmtu an awm bawk a ni. Tin, mi thenkhat chuan Chin mite chu Mongolian thlah Chinna hnam nen piang tlang an ni a, Chin tih tawngfang chu hmanlai Chinna chanchin (History) a mi ropui hmingthang tak lal pakhat Chin (Chin Dynasty) hming atanga lo piang a ni a, China leh Chin chu unau hnai an ni tih ring pawh an awm. Saya daw U Oh-tamathara ziak “Chin Rajawin” tih lehkhabu sawi danin bawm tial lianpui an hnungzangah phur chunga lo lut ta chu an hmuh danin (bawm-chin) hming an sak a, CHIN a ni ta a ni tiin a sawi. Mindat mi BU Ning-a ziak “Chin Taungdan Tamaing”-ah erawh chuan Chin tih tawngfang chu Chin mite-tawngbul-pakhat ani a, “mi” a ni. China tawng “Chan” tih atanga “Chin” tia tun hnua thlak a lo ni ta tiin a ziak.

Chin chanchin hi thlirna kil hrang hrang atanga finfiahtu mi thenkhat duh dan angin, Chin leh Kachin chu piangtlang uanu an nih avangin Kachin-ho chuan Chin chu “Khiang” tia an kohna atangin Khiang chu kawl lehkhain a ziah chhuah theih loh avangin CHIN tia lam rik ni taa pawmtute pawh an awm. Rangoon University-a profesor thawk tawh thin “Prof G>G Luce-a’n research lehkhaa a tarlan dan chuan PANGAN lal hun laiin Chin maite chu CHINDIWN lui kam chheh velah an cheng a, kum zabi 13 Pagan huna lungphun (Lungchunga ziak)-ah :CHIN leh CHINDWIN tiin tarlan a ni. History kalhmangah chuan Chin ho chu Chindwin lui kam tuakah an awm a, kawl nen inlaina takin an cheng za a, chuvang chuan Kawlhovin chung ho chu “Tange-chin” (Thian tha, in pawl ho) a chin chin-(intluktlang), mahni leh mahni’ tia an kohna, “khin tih hi innel, inhmangaih” tihna atanga CHIN lo ni ta a ni. Chu “Chin” hnamte chu tuna Chindwin luipui kamah an chen avangin CHIN mite Khur-Chin khur tih tawngfang )tawngkam) atangin CHIN tih tawngvang chu hman hlen a ni ta, tia ziak kan hmu thei.

Prof. G.H.Luce-a tarlan ang te, a dang dang chanchin tawmpuina, nemnghehna angte zirin Chindwin lui kam khua te, Kalewa, Kalemyo, Yamu leh Gangaw bial vel te chu Chin mite pianna, laihrui ahna hmun leh leilung a ni tih chanchin chhui hun chhung huapin Historian-te chuan an pawm tlang a ni. Chin tia kohna chu pawm tlak anih leh nih loh chu buaipui a tul lo ang bawkin tunah pawh hian chu lam chu kan tarlan tum a ni lo.

History-a kan hmuh angin PAGAN hun lai atangin Chin tih chu a langsarin tlang hriat a lo ni tawh a ni, Kawl rama lut hamsate zingah pawh Chin hi an tel ve a ni. Chutichuan CHIN tih a lan chian hma hun, a nih loh le Pagan hun thlen hmain anmahni leh anmahni engtinnge hming an lo inkoh a, an lo insaka tih chhui dawn ta ila, chhui tlak tak a ni ang.

Entirnan: Khin atanga Chin lo ni ta nge ni a, Kyin atanga Chin lo ni ta zawk ni? A nih loh leh engnge…? A chhan chu, Chinho chu Chin tih chauhvin koh ni mah se, anmahni leh anmahni erawh chuan a chhan leh a lairil thuhmun “Zomi, Mizo, Laimi, Khami, Asho, Chi, Yaw” tiin vawiin thleng hian an inko tih hriat a ni tlat si a. Hetah hian History chungchang leh nunphung chungchang nena inkungkaihna awm lovin Mindat Chin, Tedim Chin, Falam Chin, Paletwa Chin, Hakha Chin tiangin ziaka tarlan nit a sela, a inpersanin a dik lo hle ang. Entitirna dang hmang leh ila. Falam chu chhungkhat chi peng khat hming a ni lo va, inawmna ram buial khua hming chauh a nia, Falam Chin tih chu Mandalay Kghuaah Chin mi te an chen ga, Mandalay Chin, tih nen a inthuhmun dawn a ni. Chin hnamte chu, Zomi, Laimi, Mizo, tih hi a chhan thuk tak chu CHIN tihna a ni tlat.

Mihring hnam pakhat, hun kal tawh awm meka an dinhmun dik tak chik chiangin hun lo la thleng tur thui tak a thlir a en chungin, hnam lungphun nghet leh rinawm nih theih dan leh hmasawna changkang hnam nih theihna atan chuan, zau tak leh thuk taka mi tam ber huikhawma hruaikhawm hnam hming pakhat kan zain inthuruala pawm tlang a, hman tlan theuh kan neih theih chuan hun lo la awm zel turah chanchin a fel kum khua thei dawn a ni.

Kan vaiin CHIN kan ni tlang vek a. Hun kal tawh, awm mek leh lo la awm turah pawh CHIN chu hnam khat chauh a ni. Chu “CHIN” pakhat chuan…….??????

Thulakna: Cimnuai Magazine, 1984, page 30-32-a Salai Ram Ling Hmunga ziak, Rihlipui Tlangau, Vol. 3, 2006-a an chhuahchhawn atanga lakchhawn leh a ni.

2 Comments

  • zoliana says:

    CHIN tih hi hma sang, hma sang atanga hnam dangten min hriat dan a ni miau sia, engtia tihngaihna vak awm hek suh. Lungawi takin pawm tlang thei ila chuan tun ai hian inpumkhatna kawngah kawl a en zawk mah hi a rinawm long maw? Mahse, CHIN tiha lungrualna khua erawh vana rah ang lek fang a ni si a. Mahni kan inkoh dan theuhvah lungawiin hming hran theuh pu chunga zai khata luan dan kawng hi thang lo la thar zel turten kan tum tur ni ta berin a lang. Mahni inchhung khur, chi leh kuang atang hian bul tan dawn ila. Nang i inchhungah engtiangin nge zofate insuihkawmna kawngah hmasial i tum dan? Tuna kan nihna ang hi nakin huna kan hnam nung par tur a ni zel dawn e. Insuihkhawmna hawi hian harhtharna chan i tum teh ang u.

  • Dama says:

    He thu ziak hi a tha hle mai. A tlangpui chuan a dik turah ngai ila. Matupui bial lam mite hian Lai an inti vek lo. A then chu Cho inti te pawh an awm. Ka ngaihmawh thin chu Chin han intiha eng Chin nge i nih tia an zawt kher hi a nia. Kei chu ram dangah chuan ka hrilhfiah zel mai. Hmanni deuh khan Kambodian mi hian chaw eiah min sawm a. Ani kha Bible society lama thawk mithiam a nih avangin, Chin miten tawng tam tak kan nei a, chu tawng te te chuan Bible pawh kan nei thluah tih a hria a. Kawlho min sawi dan hi a hre ve a ni chek ang chu, “eng Chin nge i nih?” tiin min zawt a. Ka chhang mai lo va. Ka hrilhfiah ta zawk a. “Chin chu Chin a nia, eng Chin tih a awm lo, Chu mi kha mi Chin tih chu Kawlhovin min thendarh an tumna a nia,” tiin ka chhawng ta zawk a. A beisei loh lamin ka chhan a ni mai thei. Mahse, ka rilru a ni ve tlat si a.