Article Huang (II)

By Rev. Lalduhawma, Philippines

Thuhmahruai: Khawvelin “Refugee” hi a buaipui kumkhua a, mi hnam leh mite tan emaw kan tih laiin kan ram, kan hnam leh kan mite thil tawn a lo ni chho va, kan chungah a lo tla ve ta reng mai! Kan hun tawng meka khawvela tawngkam lar ber zingah a tel chho va, kan ngaihsak loh pawha kan kova innghat mawhphurhna engnge maw chen a awm bawk awm e. 2011 Krismas leh 2012 Kumthar hmangin Kuala Lumpur-ah ka zu zin remchang ve hlauh va. Ka tlawh leh ka chenpui, ka ei ka inna leh Pathian ka biakpuite chu “Refugee” tia kan koh te vek an ni a. Chu chuan Refugee dinhmun leh thil kaldung tam tak min ngaihtuah nawntir a. Refugee awmzia zir chian tul tihna, Refugee-te dinhmun chiang zawka hriat tul tihna, Refugee te chunga kohhranhote mawhphurhna bih chian tul tihna, Refugee te nun kawnga Bible zirtirna zawn chhuah tul tihna, Refugee an pun mek avanga an taksa leh an thlarau kaihhruaina kawngah kohhran ten tan kan lakpui a tul zia te min ngaihtuahtir nasa hle a. Chu rilru atang chuan he thuziak hi a lo piang a, fawk khawm thiam erawh chu a harsa em em a, a nawlpui erawh chu he thuziak hian a pho lang theiin ka beisei.

Tute nge Refugee chu?

“Refugee” tih hi kan tawng ni lo mahse, kan tawng angin kan hmang a, a awmzia tak hriat chian erawh a harsa mai thei. Kan hriat dan tlanglawn ber nia lang chu: “Politics avanga mahni ram chhunga cheng thei lova, ram pawnah taksa humhim nana chengte” hi refugee nia kan sawi te chu an ni chawk a. Chu mi piah lamah UNO chuan a aia zau zawkin refugee awmzia a hrilhfiah a. 1951 kuma an neih United Nations Refugee Convention pawhin “Mi tu pawh, hnam, sakhuana, ram mi nihna, pawlho leh politics avanga taksa humhim nana mahni khua leh tui chhuahsantute hi refugee an ni,” a ti a. Chu mai ni lovin chhuizauna siamin a kaihhnawih tam tak a siama a kawhhmuh bawk a. Chung zingah chuan, tualchhung ral avanga sa himna zawnga ral tlan te; tam, hri, leh chhiatna avanga mahni in leh lo chhuah sana an sahimna tur leh an ei hmuh theihna tur hmuna cheng te; sakhuanaa innekbehna avanga ram pawna tlan chhuaka insaseng te; sum zawnna leh ei zawnna thua innekbehna avanga ram pawna awmte pawh a huaptir a.

Ringtu leh Refugee:

Refugee te nun hi kawng khata kan sawi chuan “Beiseina tha zawk neia mahni khua leh tui atanga kal chhuakte,” kan ti thei awm e. Kawng leh lam atanga kan thlir let chuan “Pathian malsawmna lian zawk chang tura Pathianin an khua leh tui atanga a kal chhuahtirte,” kan ti thei bawk ang. Then khat chu tum leh beisei neia kal chhuak mai an awm rualin, tum leh beisei pawh nei em em lova Pathianin a hruai chhuahte an awm thei bawk awm e. Pathian beisei chunga awlsam taka kal chhuak an awm laiin, Pathian malsawmna an hriat phak loh hmu tura harsa titaka kal chhuakte pawh an awm bawk ang. Engtianga kal chhuak an nih pawhin Paul’n Rom mite hnenah, “… beiseina Pathian chuan in rin angin, lawmna leh remna tinrengin tikhat che u rawh se,” (Rom 15:13) a tih ang khan Pathian mite chuan dinhmun tha zawk leh lei rem tha zawk rap turin Pathian an beisei fo thin. Ringtute chu he lei hmun atanga van hmun an thlen thlenga beiseina neia kalte an ni si a.

Thuthlung Hlui huna ringtute nun kan thlirin refugee dinhmunah an ding a, ram khua leh tui tha zawk beiseiin an vakvai tih kan hmu a. Abrahama khan beiseina neiin a khua leh a tui a chhuahsan a (Genesis 12; Hebrai 11:9), a beisei ram thleng tura a kawng zawhna leh refugee nun a hmannaah harsatna tam tak a tawk tih kan hmu. Mahse, a kotu en leh hre rengin rinawm takin a awm thin. Josepha erawh kha chu itsikna avanga sawisak leh hralh tuarin Aigupta ramah a refugee ve thung a (Genesis 37). Mahse, chutianga a lo retheihna chu a pa Jacoba leh a unaute tana thatna tur, Pathian malsawmna hmanrua atana lo rethei hmasa a ni tih Bible-in min hrilh (Gensis 46). Thuthlung Thar bul kan tan chho dek dek a, a sul sutu Isua ngei chu nausen te ni chungin Aigupta ramah a refugee nghal hmiah mai tih kan hmu leh bawk (Matthaia 2:13ff). Chutiang zelin kan thlarau nunin a beisei pawh he lei ramah mai tawp lovin, “Keini zawng van khua leh tui kan ni si a,” (Philippi 3:20) tiin tuna kan chen mekna khawvel aia hlimna leh lawmna zawk chu kan la beisei ta fan a. He lei ram hi kan chatuan nun ram thlen nana kan refugee-na hmun a ni.

Refugee ni tura Pathian remtihna hi engnge ni ang?

Lal Isuan a zirtirte chu “Chutichuan, kal ula, hnam tina mi zirtirahte siam ula, Pa leh Fapa leh Thlarau Thianghlim hmingah chuan baptis ula …” tiin thupek ropui a pe a (Matthaia 24:19, 20). Chu mawhphurhna chu awlsam tak leh tluangtlam takin zirtirte khan an thawk chhuak dawn lo tih Isuan a hre chiang a, “Ngai teh u, chinghne zinga beram awm angin ka tirh che u hi … keimah avangin hotute leh lalte hmaah anmahni leh Jentailte hriattirna turin an la hruai ang che u,” (Matthaia 10:16-18) a lo ti sa a. An chaklohna leh an tlinlohnate chu Thlarau Thianghlimin a khahchhilh sak a. Kawlkil thlenga a thu hre tura a ruatte chuan nuam tak leh hlim taka Chanchin Tha feh chhuahpui lovin, tihduhdahna avangin Jerusalem an chhuah san a, Samari ram leh ram hrang hang an thlenga mi ramah Refugee in an awm ta a. Chu chu Chanchin Tha thehdarh nana Pathian ruat leh remtih zawng chu a lo ni a. Aquila leh Priskili te pawh Rom khuaa awm thei lova Refugee-a an awm laiin Paula nen an inhmu a, Paula Chanchin Tha hril rawngbawl hna puitu mi rinawm tak an lo ni a, Korinth leh Ephesi khuaa Chanchin Tha thlentute an lo ni ta a (Tirhkohte 18:1, 2, 18, 19; Rom 16:3-5).

Khawvela ram changkang lo ber zinga mi, hnam mawl ber leh hnufual berte zinga mi keiniho kan refugee-na chhan hi kawng hrang hrang puh thluk tur a awm thei ang. Pastor thlirna tukverh atang chuan, “ChanchinTha hril tura kohna,” a ni ang tih hi chhanna pakhat chu a ni ngeiin ka ring. Kan hnufualna ata hmasawn tur te, kan mawlna ata changkang tur te, kan retheihna ata lo thawveng tawh turtea Pathian malsawmna a nih rualin, chutiang malsawmnain rah chhuah a duh chu “Chanchin Tha hril,” hi a nih loh chuan malsawmna emaw kan tihte hi rei lo tea kan tlukpui tur leh kan chhiatpui tur a nih a rinawm. Jurusalema atanga hnawhchhuahte kha kawlkil thlenga a thu hretu an lo ni ang khan keini pawh hi min duh a nih a rinhlelhawm lo vang!

Kan duh loh zawk malsawmna:

“Keini’n vanduainaah kan ruat, a hmangaihna lantirtu,” tih hla hi Pathian ruat anga a koh ringtute nunah a dik fo thin a. Bible thu leh kohhran chanchin kan zir chian pawhin ringtute tana thil tha lo tura mihring lamin a ngaih, Pathian malsawmna lo ni ta zawk sawi tur a tam awm e. A chunga kan tar lan tawh angin, Josepha chunga a unaute khawsa dante kha ngeiawm hle mahse, an chhungkaw thatna tur a lo ni hlauh mai! Juda’n Isua a sawngbawl dante kha thil tenawm leh ngeiawm a nih rualin kan chhandamna kawnga tifamkimtu a ni bawk a. Martarte tuar dan leh an thih dante chu lainatawm hle mahse, vawiin nia kohhran phuntu leh tichaktu a la ni fo bawk thin. Kristiante chunga sawrkar that lohna chu ngeiawmin tawrhhlelawm hle mah se, kawng leh lamah Pathian khawngaihna dawn thleng a ni fo thin. Refugee ni tura min kaltirtu, kan dinhmun te hi chhut let ila, mihringin tha a tih loh, mawi a tih loh, mihring leh mihring inkara tihawm loh tam tak a awm ang. Mahse, “Pathian remtih lohvin ringtute chungah thil a thleng ngai lo,” tih hi tluang tlam taka kan pawm chuan kan duh loh zawk phena malsawmna a lo lang ngei ang.

Refugee te dinhmun:

Ram thumna thleng turin mi khua leh mi ramah hun engnge maw ti chhung tan an cheng a. An pian leh murnain a ken, ei leh in, nun khawsak dan, nunphung leh sakhuanate an chhawm tel zel a tul bawk si a. Mi ramah awm mahse, an tui tih zawng a danglam mai lova, an rilru put dan leh an sukthlek dan an thlak thleng mai thei lo va, an sakhaw nun thlahthlama tihdanglam mai a theih lo va, an lo seilenpui leh an nun chawmtu Pathian thu an pawm dante an thlak thleng mai thei bawk lo. An dinhmun hre renga enkawla chawm liantu an mamawh em em. Mahnia insawiveng thei lo leh an duh zawng ziak chhuak thei lote tam tak an awm avangin tanpuitu an mamawh em em bawk. Kuala Lumpur-a tlangval pakhat chuan, “Mi hnamte chuan an chipuite ngaihsakin ram thumna atangin an lo let leh a, an mite an rawn bawisawm a, an rawn tanpui a. Keini hnam zingah chuan chutiang mi chu kan la awm thei lo,” a ti a. Tanpuitu an ngai a ni.

Tlangkawmna:

“Refugee” tih hi kan hriat fo tawh thin leh kan la hriat zel tur a ni a. Khawvel a dam chhung hi chuan Refugee awmtirtu thuneihna inchuhna, intihduhdahna, innghirnghona, ramchhung buaina, tamna, hrileng leh chhiatna te hi a awm zel dawn a. Khawvel mihring lo pung chho zel leh mahni tanghma haina lo lian chho zel hian Refugee nihna kawng a hawng zel bawk ang. Chutiang avang chuan ringtute leh kohhranhote hi kan beidawng mai tur a ni lova, kan mawhphurhna lenzia min hriattirtu ni zawk se, tanpui ngaite tanpuitu ni tura koh kan nihzia te, mite zirtirtu atana ruat kan nihziate hre reng chungin; mite tana nung tura Isua nun kan zirna hun remchang atana kan hman a tha hle zawkin a rinawm.

Kan ram leh kan hnam, kan sakhaw chanchin chu kan nitin khawsak dan hian a ziak mek a. Kan rama cheng mekte, chawlhlawknaa cheng mekte leh thlang tla fel tawhte kan ni hlawm a. Kan thlang tlakna leh kan thlang tlakna kawnga kan nitin nun hian eng hnam leh eng sakhua nge a la pian chhuahtir dawn? Tun hnu kum sawma kan hnam nunzia tur hi eng ang nge ni ang? Kan rinna hi kan dinpui thei ang nge kan tlukpui ang? tihte hi hriat a ngahhlelhawm hle a. Tawng pakhat mumal taka hum thei leh hmang thei turte, sakhaw thurin leh sakhaw nun mumal tak dinpui theitu kan nih a pawimawh hle dawn a. Mi nun dan leh silh leh fen dan apiang zir mai mai mi kan nih a, mi rinna leh pathian tawmpui mai maitu kan nih erawh chuan tun atanga kum rei lo teah chim ral kan ni ngei ang!

About the author

 Dec 1, 2007 kuma fam khawpui lawi ta, Burma ram Zo hnahthlak ten; mi pawimawh kan neih zinga kan sawi hmaih ngai loh leh Zofate rilrua  a hming dai ngai tawh lo tur khawp a mi chungchuang—Pu Kam Lian Buaia leh a nupui Pi Biak Veli te hriatrengna atana lungphung chu Dec 28, 2011 khan, an pianna khawpui Satawm of Chin State, Burma-ah tluang taka phun fel a ni a.

An nupa hringrengna lungphun hunpuiah hian hmun hrang hranga u leh nau, then leh rual te leh chhungkhat laina te an kalkim hlea thudawn a nih hnuah, an lungphun thlakhat champhaphak denchhanin, amah Pu C. Huala’n a hnuaia mi ang hian Pu Kam Lian Buaia chanchin tawi chu—ZOIN inlengte chhiar atan a rawn vawrhchhuak a, a lawmawm tak zet a ni. Tin, kan dilna anga an thlalak thenkhat min thawn tel bawk avangin kan lawm tak zet bawk a ni. Ed.

Member of Parliament, Burma

(Pythu Hlutdaw)

Mr. Kam Lian Buaia chanchin

By  C. Huala

Pian leh Murna

Pu Kam Lian Buaia hi Chin State Hualngo ram, Satawm khaw—Zirtitu—Pu Sailianhaia leh Pi Sarokhawli fate paruk zinga Upa ber ni turin ni  June 2, 1937 kumah a pa zirtir hna thawhna Chin Hills, Falam bial Zo Dihai khuaah a  piang a. Amah hi Hualngo hnam a ni. A pian lai hian a pa zirtirtu Pu Sailianhaia chuan ka kam (hna) hi keia tan chuan a lian tawk a, ka buaive naknak anih hi tiin a fapa hmingah  Kam Lian Buaia a sa ta a ni.

Zirna Lam: Kum 1945 June thla atangin Pawl khat a zir tan a, Falam bial School Inspector U Pho Sein-a chuan Bial a fang a, a Bial fannaah chuan pawl tina mite chu a test tir zel a, chumi tum chuan Pu Kam Lian Buaia chu school naupang zingah testna chhang tha ber anih avangin Inspector chuan pawl hnih a zawm tir ta a, Double promotion an tih School danga awm zen zen lo chu duhsakna ni lovin, a tlin avang zawkin pawl hnih leh pawl khat zirlai chu kawpin kum khat chhungin tha takin a zir zo thei ta a ni.

Tum lawkna awm lovin Hualngo Area chhunga Chawnghawih khuaah an insawn lehhnuin 1945 – 46 kumah pawl li (4) a zir zo leh ta a ni. Kum 1955 – 57 thlenginkhaw tinah zirtir hna a thawk a, a hlawh chhun sum leh pai tlem te chu khawlkhawmin a kalchâkna School Maymyo Colgate Memorial School-ah kalin kum 1958-ah Maymyo Colgate Memorial atangin Matric (Pawl sawm) chu a pass ta a ni.

Kum 1958 – 1962 thleng Arts & Science University, Rangoon-ah Pure Science Subject a zir chhunzawm leh a, Chin Stipend a dil thin te pawh a kum hnihna atang chuan a hmu ve ta a, chu chuan a harsatna zualpui te pawh a chhawk zangkhai viau a ni. Kum 1962-ah Arts & Science University Rangoon, Chemistry Department-ah Demonstrator hna a thawk chhunzawm leh a, a hna thawh rual chuan Bachelor of Law pawh ralchhan (Distance)-in a zir tel bawk a, rin loh takin tihluihna nen Tedim State High School-ah Senior Assistant Teacher (SAT) a thawk leh ta a ni. Zirna lam chu a chhunzawm thei ta lo a ni. Amah hi zirna lam ngâi sang tak a nih avangin Sawrkar hna nei chung pawhin a zirna chu a chhunzawm zel a, kum 1985-ah Diploma of Education (Dip. Ed.) chu tha takin a zo leh ta a ni.

Sawrkar zirna (Secular) lamah chuan mi chhuanawm tak mai niin B.Sc., Dip. Ed., a zir chhuak a ni. Hualngo Area mai nilo Kawlram Zofate zingah chuan Graduate hmasa ber a ni a, a pa’n Falam biala zirna chi a lo tuh hi a fapaah ngei a tuh rah a seng ta a ni. Kum 1988 a Kawlram Sawrkar thlak danglam a nih khan a hnathawh te chawlhsan a ngai ta a, Sawrkar hna a chawlhsan hnu pawh chuan Myanmar Institute of Theology (MIT) Rangoon-ah Zan Sikul te kai chhunzawm lehin Bachelor of Religious Education (BRE) chu kum 1990-ah tha takin a zir zo thei ta a ni. Chumi hnuah Reformed Theological Seminary Discipleship Training Centre School Rangoon atangin Master of Arts in Theology M.A, (Th) chu kum 2000, March thla khan a zir zo leh a, Zirna lamah chuan B.Sc.,Dip.Ed.,B.R.E., leh M.A. (Th) a zir zo a ni.

Sawrkar Hna:

Kum 1955-56 hun chhung khan Falam bial C. Zamualah Headmaster hna vuanin primary zirtirtu a thawka, tin 1956-57 kumah Tuibual Middile School-ah te, Lati-Kulzamah te Primary zirtirtu hna a thawk bawk a ni. Tichuan, University a kal lai khan Chin Special Division Stipend a lak avangin Rangoon Arts and Science University Chemistry Department-ah Zirtirtu Demonstrator a thawk leh a, chu hna a thawh mek lai chuan Tedim State High School-ah Science zirtirtu mamawhna a awm avangin Chin Affiairs Council chuan Tedima kal turin tihluihna nen chuan an tir ta a ni. “Action will be taken against you on criminal breach of bond” tiin, hei hi a chunga thleng thei anih avangin Sawrkar tirhna chu hnial lovin a kal ta a ni. Stipend an lak dawnin a latu ten atul chuan kum hnih chhung chu zirtirtu hna ka thawk ang ti a thu intiam a awm avanga hnial ngam lo leh an intiam ang ngeia sawrkar pawhin a nawr lui an ni. Tedimah hian Senior Assistant Teacher in a awm a, kum 1966 June thla atangin Halkha S.A.T post vekin a awm leh a ni.

Politics Lam:

Halkha, State High School-a a thawh mek laiin Director of Eduction atangin Deputy Inspector of School (Science) for Chin Special Division hnaah a in hlangkai leh a, kum 1967 atangin he hna hi a thawk tan a ni. He hna a thawh mek lai hian Socialist sawrkar din chuan Halkha Township Workers Council-ah Secetary hna thawk turin a thlang leh a, Kum 1968 atangin a thawk tan ta a ni. Politik lam hi a tuizawng a nih avangin hlawh chungchangah pawh tlem zawkin indaih loh pawh a zual dawn a ni tih pawh hrereng chungin School Inspector hna aichuan a tuizawng lam chu a thawk ta a ni. Heti hun lai hian MNF (Mizo National Front) chuan Thlantlang leh Hmawngtlang khuaa Police te chu inpe (Surrender) turin an lo vo lai a ni a, Halkha khuaah Duhlian Lusei tawng hmang awm chhun a nih avangin Sawrkar lam chuan an ringhlel ti tih a, chumi tum chuan “Tu man Lusei tawng hman loh tur” tiin, order an chhuah hial a ni.

Kum 1971 khan Township tinah Socialist Party a tlem berah mi panga (5) tal thlan tlin tur an ti a, Falam Township chuan an mamawh zat an thlan tlin theih loh avangin Township Party Organizing Commttee Chairman mawhphurhna hna thawk turin chung lam atanga ruat a ni a, Ni 2 October 1971 atangin a hna thar chu a vuan ta a ni. Kum 1973-a Falam Party Unit an inthlan khan Committee Member-ah thlan tlin a ni a, Chairman atanga Committee member-a han ni ta chu a tan chuan hriatthiam a harin leh ngaituah tur a ti tam hle a. Mahse, hei hi atan chuan vanneihna a lo ni zawk a, Central Paty lam atanga duhsakna kawng hawntu a lo ni. Central Party palai atan thlan a nih phah ta a ni. Tunhma a ala kal ngailohna kawlram pum huap Socialist Party rorelna khawl sangberah chuan palai a ni ta a ni.

Kum 1977-a inthlan lehnaah khan Chairman nihna chu a vuan leh ta a, a hnuah Party Committee Member atan an thlang leh a, hemi rual hian Pu Lianchia pawh an bial atangin thlan tlin a ni a, Chin State Regional Party Halkha khawpuiah thawk turin mawhphurhna an pe a, hemi tum hian Secretary hna a thawk a ni. Kum 1981-ah Rangoon hmunpui a thu turin an insawn a, Central chuan Affairs Committee-ah mawhphurhna an pe leh a ni. Kum 1981 – 84 inkar hian Political Education and Cultural Committee hna a chhunzawm leh a, kum 1985 – 88 thleng Industrial and Natural Affairs Committee hnate a vuan a ni. Central Party mawhphurhna bakah Parliament Member (MP) atan thlan tlin a ni. Kum 1978 – 81-ah Falam Bial Constituency (1) na, hei hi Run lui atanga ni tlakna lam bialtu a ni. Kum 1981 – 85 hian Sagaing Division Khin Oo Bial Constituency (1) bialtu a ni. Kum 1985 – 88 hian Paletwa Bial Constituency (1) Bialtu a ni a, Hlutdaw Nationalities Affairs Committee Member nih a fawmkem bawk a ni.

A Hun Hnuhnung

Kum 2007 April thla tang khan a hriselna a tlahniam ta hle a, vawi tam tak theih tawp chhuahin damdawi inah te enkawlin, tawkfang chu tha thin mahse a han thlahniam leh thin a, kum 2007 chawhnu lamah chuan ngaiawh aiin tlak hniam lam a pan zel a, December ni 1, 2007 (Inrinni) chawhnu Be hliang mun hun velah Rangoon Asia Royal Damdawi In atangin at u leh fate leh amah lainat em em tute kalsanin chatuan ram a pan ta a ni.

A Nupui leh A Fate

Pu Kam Lian Buaia MP chu ni 30 December 1953 kumah Chin Hills Falam bial Satawm khua Pu Lianneka leh Pi Chalkungi te Fanu Biakveli nen Satawm khua Baptist Kohhran Biak Inah;  kohhran Dan thianghlimin Rev. Bawka’n kut a suih a ni. A nupui Pi Biakveli hi nu taima tak leh a pasal hmun hrang hranga hna a thawh lai te pawha mo nih tling tak mai, upa ber nupui nih tlin tak, mi rilru tluang tak leh chhungpui nu nih tling tak mai a ni a, pasal te rawngbawlpui thei tak leh zirna lama tanpui thei nu fel, pasal te leh pianpui te, pasal nu leh pate hmangih thei tak a ni. Pi Biakveli chu kum 68 mi niin ni 13 March 2007 (Thawhleh ni) Zing dar 6 leh minute 45-ah a pasal duh tak leh a tu leh a fate kalsanin chatuan ram a pan ta a ni.

Pu Kam Lian Buaia leh Pi Biakveli te’n Pathian hnen atanga an fanau rochan te chu:-

1. Dr.  Hmingsawithangi

2. Hualziki

3. Zothansanga

4. Laltawnluaia

5. Zarzoliana

6. Lalsawmliani

7. Hmingthanmawia leh

8. Lalfakzuali (fam) te an ni.

Pu Kam Lian Buaia leh Pi Biakveli te hian Pathian zarah Malsawmna an dawng nasa a, an fate pawh zirna lamah  rualawt lovin Pathianin a hruai zel a, chu’ng an fate zinga zirna lama thangchhuah te chu:

1. Dr. Hmingsawithangi, B.Sc. (Phy. Credit); M.Sc.; Ph.D; Lecturer May Myo Sit-Takatho (May Myo Army University te Dagon University-ah te leh hmun hrang hrangah); (Myanmar Zofate zingah Ph.D. (Physics) hmu pahnihna a ni. Chin State leh Myanmar Zofa hmeichhe zingah Ph.D degree hmu hmasa ber a ni.)

2. Hualziki, B.Sc,(Zoo); M.Sc.(Zoo.)Dip.G.E.;Dip.B.L.;Dip.I.R hi International Relational; Assistant Director.Ministry for Border Areas and national Races Development Affairs, niin tunah Naypydaw-ah a khawsa a ni.

3. Lalsawmliani BA (Hons;), MA (English); ALT (Assistant Language Teacher); Dai 3 Meguro Junior High School, Tokyo, Japan (Japan public school sap tawng zirtirtu a ni.)

4. Zothansanga B.Th. hi Yangoon ah a awm.

5. Hmingthanmawia B.Sc.(Phy) hi Deck Cadet, First Marine Service, Able Seaman Lizter Enterprise Co.Ltd. Janpan.

Pu Kam Lian Buaia leh a nu fanaute chanchin hi tumahin ziak turin min ti lo nain,Vawiin hi an nupa a an hun hnuhnung ber an lungphun thlakhat champha hriatrengna atan leh ka mimal takin ka khawpui leh kan tu makpa te, kawng leh lama ka thlir chuan ka pute a lo ni bawk a, chumi avang chuan ziak tur zinga mi niin ka inhre ve a, mimal chanchin han ziak hi thil harsatak a ni a, ziah hmaih te pawh a awm ang ti pawh hrereng chungin ka rawn thai ve tawp a ni e. Tih sual leh tih hmaihp awh a awm ang tih pawh ka ring. A bik takin Pu Kam lian Buaia chanchin ziah hi a lungphunna Satawm khuaah ka kal theih loh avangin ZOIN website luahlumtu atan rawn tarlan hi tha ka ti in a phu kpawh ka ti a. Tin, thangthar te hian kan mi hmasa mual liam tawh te hi kan theihnghilh lova, kan hriatreng theih nan tia duhsakna nen ka rawn tarlang a ni e.

About the author

By B. Zosangliana, Tahan 

Kum 2012-ah hian ni 366 a awm a, kan hman tangkai dan a inchen lo leh hle ngei dawn tih chu lei kan ben thelh thei lo tluka chiang a ni. Hmang tangkai ve thei lo tura ruat bik tumah an awm lo ang bawkin hmang tangkai bik tura ruat lawk pawh tumah an awm lo. Ni zat chhiar dan chu kan thiam rual vek na a, mi thenkhatin, “Vawiin chu ka indaih lo lutuk,” an tih laiin mi tam tak chu tih tur nei lo ni awm takin an tal pawl ve leh mai mai awm si a. Nun hi a hlu a, nun hlutna hre chiang tak takte chuan hun hlutna pawh an hre chiang lo thei lo. Chu vangin, i hun hlu tak kha tangkai taka i lo hman ve theih nan chhiar zawm zel phawt teh le.

1. Kum khat chhung a i inkhalh bingna tur ruahmanna siam hmasa ber la, ruahmanna awm lovin eng emaw ti tia hlawhtlin theih a nih lohzia ngaihtuah nawn fo rawh. Pawl thenkhat chuan kumpuan an nei a, mimal pawhin kumpuan hi neih ve chi tak a ni asin.

2. Hun hnuhnung a nih tawh avangin Pathianin lei chunga a lawm em em mihirngte hnenah, a sawi lawk ang ngeiin, hriatna a theh thla nasa zual a, “Tun lai naupangte hi hman lai naupangte aiin an fing zawk a ni awm mang e,” tia ringhlel deuh chunga i sawi thin kha rinhlelhna tel tawh hauh lovin ring nghet hur tawh rawh.
 

3. Ni tin mai hian mi thiamten thil thar an hmuh chhuah belh zel a, hriatna a pung zel bawk. Mahse, chu chu i um ve loh chuan miin an tlansan che ang a, i thing thuai mai ang. Ni tin hma i sawn nge, hmana i thiam sate kha i theihnghilh then zawk? Ni tin hirat belh leh thiam belh i neih loh chuan khawvel hian a nghak lo che a nia.

 4. Kohhrran leh khawtlang (pawlho)-a hruaitu tura thlan i nih chuan nihna eng emaw i chelh ve avangin lungawi mai lo la, lo inla mi tak ve ngat mai suh. Pawl hmasawnna atan eng thil thar nge i thawh chhuah dawn tih ngaihtuah fo rawh. Tin dan ngaiah tun lai mihringte hi an lungawi reng lo va, thil thar a lo pian belh zel ang hian, hmathlir thar, thawh dan thar a awm zel. Mahse, chu chu mahni ngaihtuahna leh tha seng peihte tan lo chuan ban phakah a awm mai lo. 

 5. Khawvel mihring kan pun zel avangin ei leh bara harsatnain khawvel hmun hrang hrang a nuai mek. Ei leh bar zawnna kawngah kan inthlahdah vaih zawngin chim ral kan ni thuai ang. Mi dang tan i tangkai pha lo a nih pawhin mahni intodelh thei turin insang mar nasa che. Thawh tur hre loho hian an hre lo tak tak a ni lo va, thawh hreh an neih thin vanga hna nei lo an ni duh khawp mai.

 6. I sum lak luh leh i hman chhuah khaikhin thin la, a lut aia a chhuak a tam zawk chuan i neihin a daih lo thuai ang tih chu mi a ni leng tan lo chuan hai rual a ni lo. Mi fingte chuan sum lak luh dan thiam aiin a hman dan thiam a pawimawh zawk niin an sawi thin. I thil neih sa vawng uluk la, thil thar lei hmasak tur leh lei hnuhnun tur hriat dik tum ang che.
 
7. Sum nei teuh mah la, i hrisel loh chuan i thil neih hlutna a dal ang. Mi rethei tak pawh an hrisel chuan an hlim phian zel. I taksa hrisel nan i kaa lut ei leh inah fimkhur rawh. Tun lai hian mahni ei tuar lova natna chi hrang hrangin a ei hlum leh a bawh buai mek an tam hle. I hmuh apiang ei hmuah hmuah suh. Hriselna atan taksa insawizawi a pawimawh em em bawk. A hranpaa i insawizawi theih/hman loh pawhin kea kalte hi a tangkai hle.
 
8. Mi dang thil tihah buai mai thin suh. I kawng hre chiang la, i duham vang leh mi dang i hnawl vang ni lovin nangmah inngaihsak thiam ang che. Mi i rel fo chuan i nun a kha tual tual ang a, i hna thawh aiin mi dang thiltihah i rilru leh i ngaihtuahna i seng tam zawk mai ang. Mi sawisel fo ai chuan mi thatna hmuhsaka fak leh chawimawiin lukhawng a nei zawk.
 
9. Mihring hlutna hi thil neih leh thiamnaah a innghat lo va, mi dangte tana tangkainaah a innghat zawk. Mi dang tan ni tin thil tha pakhat tal tih tum la, mi tanpuina dawn ai chuan mi tanpuitu nih hi dinhmun sang leh duhawm zawk a nihzia hre chiang turin pen chhuak rawh.
 
10. I bul hnaia thil tihin i hriat loh lai leh i hriat lai ngeiin a chiah thin che tih hi theihnghilh lo la, tute bulah nge i hun i hman tam ber thin? I nun khalhpuitu che an nih avangin fimkhur hle rawh. I awmna hmunin a zir loh chuan i nun i vawng tha hlei thei lo mai ang.
 
11. Khawvela lehkha bu tha leh tangkai ber i hria em? I hre lo a nih pawhin i neih ngei a rinawm. Bible hi i thlarau nun tan mai ni lo, ni tina i nun vawngtu atan a tangkaizia a takin han hmang chhin teh. A hlawkzia i chhut chhuak phak lo vang.

 Khawvela mihrign pakhat ve mai ni tlawng turin Pathianin a siam lo che. Nun awmze nei tak nun chhuahpui tura ropui taka din i ni asin. “Ka ti ve thei lo vang,” “Kan chhungkaw dinhmunin a zir ve lo,” “Ka mawl si, ka thiamnain a tlin ve lo,” ti ngawt thin suh. Mihringte hian engkim bulthut thluak angkhat kan neih theuh avangin a bei ngawrh peih leh a taima fal apiangte tan hlawhtlinna hi khawi hmunah pawh a awm. Chu chu Siamtu Pathian khuarel dan a ni si a.

About the author

By K. Remruatfela, K.L.E. Law College, Bangalore
Zirlaite leh politics chungchang hi tun hma atang tawha thu khel hlawh tak a ni a. Hemi chungchangah hian ngaihdan a phir nasain thenkhatin zirlaite politics-ah inrawlh tur a ni an tih laiin, a thenin an inrawlh chuan an zir lai an ngaihtuah tha thei lova, chu chuan nasa takin an zirlaiah an pawt hniam thin an ti ve thung a. Engpawhnise politics awmzia hi han hrilhfiah hmasa phawt ila.

Politics tih hian kan rilru a lo lang hmasa ber thin chu ‘Politics party hrang hrangten lalna leh thuneihna an inchuhna, thudik chanve hmanga vote duh vanga mipui bumna’ a ni fo mai. A nihna takah chuan politics hi thil tha tak mai a ni a. ‘Politics’ tih hi Greek tawng ‘Polis’ tih atanga lo piang a ni a. Hmanlai Greek hovin politics an tih chu mahnia fel taka ro inrel thin khua a ni. Chutiang polis a chengte chu mi dik tak, fel leh hawihhawm tak vek ni turah an ngai thin. Chuvangin, politics hi a pian leh murna-ah chuan mihringte khawsakna atana tha theihpatawp leh duhthusam a ni ringawt mai. Mahse, tun tumah chuan hemi ram inrelbawlna politics thil chauh ni lo hian khawtlang leh pawl thila kan inhmanna zawng zawng hi kan huap tel tir vek ang.

Prof R.H.Soltan chuan, “Politics hian mi zawng zawng a khawih a, chuvangin mitin an tel a, mawhphurhna an nei vek a ni. Dan, min phuartu that leh that loh te, an tangkai dan leh hman dan te, roreltu leh rorel dan a thianghlim em tih te, sawrkarin pawisa a lak luh dan leh hman dan dik leh dik lo te, sawrkar hnathawk rinawm leh rinawm lo te, hriselna lam kawnga in enkawl dan te leh thil dang tam tak mi zawng zawng khawih leh telna’’ tiin a hrilhfiah a. Hrilhfiahtu pakhat chuan, “Zinga i thingpui in thin kha politics a ni’’ a lo ti bawk. Heng atang hian politics chu enge a nih a chiang hle. Mizoten kan ngaihdan hrang hrangah chuan political party-te lalna leh thuneihna inchuh a, a mawi leh mawi lo pawh ngaihtuah lek lova an inbeihna chauh hi emaw politics kan ti ni berin a lang. Mahse, hemi bakah hian pawl engemaw leh khawtlang tana rawngbawlna pawh hi a huap tel vek tho a ni.

Mi tam takin, “Zirlaite chu politics-ah kan inhnamhnawih tur a ni lo” kan ti ngawt thin. Hei pawh hi politics an ngaihdan a dik tawk lohzia leh zirlaiten an tih reng reng hi Political party rilru nena an thlir thin vang a ni fo. Hmasang Greek mifing hmasa Socrates-a chuan, “Atheni khua mi mai kan ni lova, khawvel pum khua leh tui ka ni. Ram leh hnam siam tha turin mipui that a tul a. Khawpui ropuite vaivut leh thlalera chantir thintu tisa chakna leh duhamnate hi tihbo a ngai a. Dikna leh vantlang thatna aia mahni hamthatna leh dik lo taka sum eiral duhna ram chu ding reng thei an awm lo” a ti a. Tin, Kaphleia chuan’ “Ka ram leh hnam tan engmah tih tum lovin, hnahthel ro ang maiin ka tla mai mai dawn em ni?” a ti bawk. Hei hian ram leh hnam hmangaih a tulzia min hriatchhuatir awm e.

Zirlai kan nih lai atang ngei hian khawtlang thatna atan kan theihtawp kan chhuah tur a ni. Chu chu zirna thiltum – ‘Ram leh hnam hruaitu tha’ ni tura inzirna pawimawh tak a ni. Khawtlang thila inrawlh lo zirlaite chu an zirna kawng bikah lo hlawhtling ta pawh nise, khawtlang mi rawn leh ram leh hnam tana tangkai leh mi langsar an ni ngai meuh lova, an thih hnuah pawh an thlanlung a tlukbo rual ruala he khawvela an hming thamral thin an ni duh chawk. Mi thiam tih pawh an hlawh phak ngai hek lo. Zirna hian midangte pur buai ngai lova mahnia intodelh thei tur ringawta zirtute chherchhuah a tum lova. An thiamna leh finna chhawr tangkai a, ram leh hnam tana mi chhenfakawma siam a tum zawk thin.

Thil pawi tak chu nu leh paten an fate khawtlang thila inhmang lo turin an fuih thin a. Chumaibakah, zirlai ngeite pawhin khawtlang leh pawl thila inhman aiin nawmchenna danga inhman kan tuipui zawk a. Tlema, zirlai taima fal deuh te lahin an zirlai a har tia chhuanlama siamin inhmang hman lo niin an insawi thin bawk a. Hei hi anmahni tan mai bakah ram leh hnam tan a pawi hle. Zirlaite hi a tlangpuiin thalai rual deuh vek kan ni a. Chumi kan thatlai hun chu ram leh hnam tana hmang lova, mahni hmalam hun chauh thlira kan hmang a nih vaih chuan, ram leh hnam hmelma pawh kan ni thei hial ang.
Khawvel political history kan thlirlet chuanin sawrkar khalh ngil a, ram leh hnam tluchhe tur siam thatute chu zirlai rual intelkhawm deuh vekte an ni a. French Revolution 1795 velah pawh khan zirlaite leh kuthnathawktute lungawi lovin nasa takin an ram kalphung an sawi danglam tih kan hmu. A hnu fe kum 1968-ah te pawh khan Paris leh Bologna University zirlaite inhawrkhawmin kuthnathawktute leh rethei zawkte hmakhua an ngaihtuahin an lungawi pui thei lo va, chu chuan nghawng a rawn nei lian tual tual a, an ram kalphung tha lo lai an thlak phah hial ta reng a nih kha.

Chuvangin, keini zirlai rual intelkhawmte hi kan ram tluchhe mek tung ding leh theitu kan ni tih inhria ila, kan thiamna leh finna te hi ram leh hnam tan i hlan zel ang u. He kan ram, Zoram khawvel hriata pholang tur hian keini zirlai lote hi midang an awm chuang em ni? Khawvela hruaitu langsar tak tak te hi zirlai an nih laia khawtlang leh pawl thila inhmang hriam tawh deuh vek te an ni.

Chuvangin, keini zirlaite hian zirlai kan nih chhung ngei atang hian ram leh hnam tana kan pawimawhna hi hria ila. America ram President hlui ropui tak John F. Kennedy-a’n,“ Ka ramin eng nge min tihsak theih tih aiin, ka ram tan eng nge ka tih theih tih kan ngaihtuah zawk tur a ni” tia ram mipuite hnena thuchah ropui tak a rawn sawi tawh ang khan keini zirlaite pawh hian zirlai kan nih vang ringawta society laka tlanchhe thei kan ni lo tih hi i hre reng ang u.

THULAKNA: Thursday, 26 January 2012 06:21 Vanglaini

About the author

 By Vanlal Zawma, UAE

Zofate (Mizo) history chhuitute hian zofate tobul an chhui hlat ber chu Chhinlung tih hi a ni mai awm e. Hei hi mihring hming anga ziak an awm laiin khawi emaw lai hmun pakhat emaw, puk pakhat  emaw ang leka ziak an awm bawk. Engapawh chu lo nise Zofa zawng zawngte hi Chhinlung chhuak kan ni tih erawh chu kan tobul chhuitute hian an pawm tlang vek niin a lang.

 .Chhinlunga hnua zofate thlahtu zinga an hriat hnuhung ber chu Thlapa a ni ti an awm a. Thlapa chuan fapa pathum Duhliana, Taichenga leh Hrumtunga a nei a; he mite thlah kal zel chu zofate (Zo hnanthlak zawng zawng) hi kan ni an ti. Duhliana thlahte chuan Taichenga thlahte chu sam an phiar thin avangin “sam phiar ho” or “Paihte” tiin an ko mai thin a; Hrumtunga thlah “hma lama sam zial ho” chu “Pawih” tiin an ko leh mai bawk. Taichenga thlahte chuan “Hnung lama (tukum) sam zial ho” chu “Duhlian ho” tiin an kova an tawng pawh “Duhlian tawng” tiin an ko mai a; Hrumtunga thlahte chuan Duhlian ho chu “Hmar/Mar” tiin an ko ve thung a ni
 
Zofate chu chhan chi hrang hrang avangin an vak darh a, hlawm lian deuha kal an awm laiin chhungkaw hnih thum leka kal hrangte pawh an awm bawk. Tlang mual hran hran leh ngaw kara awm an nih avangin khaw khat leh khaw khat an intlawhpawh thei ta lo va; hun a lo rei takah chuan an tawngte a lo dang zo tawh a, unau an nih pawh an inhre tawh hlawm lova an indo hial thin a ni. Nimahsela hmanlaia an thlahtute sam sawisak dan erawh chu an chhawm a, an zir zel avangin tun hnu thlengin an thlahtu bul a la chhui theih zel a ni.
 
Zofate zinga hnunglama sam zial thin (Duhlian ho) te chu hengte hi an ni awm e. (1) Lusei hnam 21 te, (2) Tochuanga thlah-Hmar hnahthlak zawng zawng te, (3) Thangpuia thlah-Lusiho leh Hmaihangho te, (4) Chawngtui leh Chawngzo te, (5) Lamsial leh Buang te, (6) Bawng leh Mualthuam te, (7) Dawn leh Pangkhua te, (8) Khiangte leh Thaute te, (9) Ralte leh Chawngthu te, (10) Khawlhring leh Vangchhia te, (11) Tlau te, (12) Pautu te, (13) Ngente te, (14) Lenchuangho te, (15) Khuanglawi, Khuangchhip leh Kawm te, (16) Bualte, Bawlte leh Chemte te, (17) Chawhte, Phunte leh Rawite te, (18) Rangte te, (19) Thahdo te, (20) Zawngte te, (21) Kawilam leh Lianhna te, (22) Darlawngho te hi an ni. (Mizo History by Hrangthiaua p.11)
 
Duhlian ho chu thlang an thlak hma hian an lo ropui hle tawh awm e. Chu tih hun laia (AD1500?) an khawpui ber chu Seipui khua hi a ni a, Duhlian zinga a hlawm lian ber Lusei thlahte (Seifate) lalna khawpui a ni bawk. Lusei thlah Seipui lal Hualthana (AD1550?) chuan a zan mumangah Muchhip tlang atangin inlarna a hmu a, chu chuan “I thlahtute pathian ka ni a, nangmah siamtu che ka ni; min bia la, buh leh balah mal ka sawm ang che a; sa leh ral lakah ka humhim zel ang che” a lo ti a. Chu mi atang chuan Seipui khura cheng Seifate leh Duhlian ho zawng zawng chuan Muchhip Pathian chu an lo be tan ta a ni. Thlang thlak hnu thleng pawhin Muchhip lam chu hawiin an pathian chu an la be chhunzawm zel a niin an sawi bawk. Luseia thlahte (Hluangoa fate) chuan Duhlian ho khawpui ber Seipui khua chu vawin thlengin mei mit lovin an la luah lum reng a ni.   
 
Duhlian ho chu hruaitu bik neiin Tiau thlang lamah hlawm hran theuhin an kal thla a, hnam dangte chu lo awm ve bawk mahse a tam ber an nih avangin an chhenna ram pawh chu Duhlian ram an ti mai thin. Chu mi thu chu Buta Pa thuziakah tihian a lang:
        “Duhlian khua ka tlawnah, Ka ke do dup ai in,
        Vancin tialte bang len, Ti kua hrawng thlaithlo la’ng”
A awm zia chu, Sim hrin pakhat khawthlang zin chuan a ke a rahfuan a, kebai chungin chinrang anga lui dung a zawh thu changkal zaiin hla a phuah a, Iva lui dung a hrawh niin an sawi nghe nghe.”
       
Tiau thlanga cheng Duhlian ho zingah chuan a hlawm lian ber leh a chak ber chu Lusei thlahte an nih avangin an chenna ram pawh chu Lusei ram tiin an thlak ta a ni. An hming chu Lusei tia an thlak hnuah pawh, tawng thuah chuan thang khat lian zet “Duhlian tawng” tiin an la hmang a ni. Tawng zirna lehkabu an neih hmasak ber pawh “Duhlian Zirtirh Bu” tih a nih hmel a, 1915 kuma an zirtirh Bu vawi 2 chhuahnaah chuan “DUHLIAN ZIRTIRH BU (A LUSHAI PRIMARY, Duhlian Dialect)” tiin lehkhabu hming an vuah. (B.Lalthangliana ziak India, Burma & Bangladesh-a Mizo Chanchin lehkhabu p.561). He lehkhabu, Duhlian Dialect hi Chin State, Hualngo ram Saek khuah pawh 1915-1917 vel khan Papawnga sikulah an zir ve bawk.  
 
Kan hnam tobul chhuitute ziak chi hrang hrang kan chhiarin Duhlian chanchin hmuh tur a awm nual mai a, Duhlian tih hi thlatu bul, mihring hming a nih chiah loh pawhin hnamhlawm chikhat “Hnung lama (tukum) sam zial ho” sawina a ni tih chu upate pawm tlan dan ber a ni. Pu Buanga dictionary chuan tihian a hrilhfiah a,“Duhlian chu Lusei Hills-a hnam u-te chi hming leh an tawng sawina a ni a, chu tawng chu Lusei tawng zinga fir bera an ngaih a ni” tiin. Chuvangin Duhlian hnam chu an lo awm tak tak a ni tih a chiang viau awm e.
 
Lehkhabu rawnte leh thulakna te:
1)   Mizo History (Mizo hnam hrang hrangte chanchin) by Hrangthiauva, First Edition June, 2011. Published by C.Chhuanvawra & Son, Tuikhuahtlang, Aizawl.
2)   Rihlipui Tlangau, No.5, 2007. Publisher HLCA
3)   Sialliam Khua Kum 128 Jubilee lehkhabu, (1876-2004)
4)   Chin, Duhlian, Lusei, Hualngo, Mizo chanchin sawi chianna (Nov 1, 2010, Yangon)
5)   Duhlian Tawng A Darhzau Dan by Buta Pa (printed article)
6)   Internet – group mail-a thuziak chi hrang hrang (Unprinted articles)

About the author

By Valtea, Melbourne

Hman ni chu, Zoram khaw chhak tlangdung ka han fang tak tak a, hmana ka bialnu hluite chhangchhe taka ka tawn leh nual hnuah tun hma a, ka bialnu bialpa pawh ka hmu ve ta nawlh mai!  Tun hma ang khan kan karah thikthu chhiatna thu reng awm ta hek lo, thiantha tak ang maiin, hlim takin kan inkawm bawrh bawrh mai a, “Jerusalem tharah chuan Sakeibaknei nen pawh,” tih ang deuh kha a ni awm e.   Kan inti chhung em em vel ta mai mai.

Pawltlak thla, Ni 20. Kan nau Zaia’n a Bolero a en fel hnu chuan muangchangin Champhai lam kan pan chho a.  Selingah Zopa tana chawhmeh tui ber, vawksa rep, a kawchhung chhum nen kan han ei tak tak chu, ei man pek belh ka chak rum rum mai.  Ka pu ni bawk, ka nau ni bawk, Ela a tel a, Champhai Mami Varte kan tih mai chu a tel ve bawk a. Champhaiah ka tan liau liau a, Grape tui, duhsak taka an lo um chu kan lam chho a.   Rihkhawdar leh Khawbung lam pan tur kan ni.  Zotlang zan vawt tak maiah kan riak chho a, thlen in ten min thleng zo ngang mai. Tum lawk pawh awm miah lovin, YZTP model, nula ria nalh zet, Korea film star ang ve tak chu kan zinna apianga tel ve turin kan thlen inah chuan a rawn lut ve tawp mai kha, a tu ber tawngtai chhanna nge ni ta ang?  A mah zawk kha a ni thei ang em?

Ni 21. A tuk chuan Tiau ral chu Champhai SP remruatnain Official takin kan kai a.  Rih pasaltha Pu Rohngaka ka ral hnu chuan, hun rei tak ka hmuh tawh loh pi leh pute pialral kaina Rihlipui chu ka fang leh ta.  Tleitir chhingmit ianga meng pawl thin, Rihlipui chuan tlang karah nuih zai a rel thei ta lo.  Rih dil chuan danglamna vak nei lo mah se, a kam vel erawh chu awm nuam lo khawpin a danglam ta thung a.  Lung pawh a leng hlei thei lo.  Haw lamah Tiauah kan chawl a, hman ni lawka min boralsan, ka thianpa Zonunsanga ka ral zawh chuan chakkhai te dapin kan haw leh ta a.  Khawbunga riak phei tur kan ni.

Mizo hla khun tak tak ngaithla pah chuan Zoram tlang mawi lutuk chu ka thlir ning thei mawlh lo. Lasi nula, Chawnglinleri lenna ni a mawi, khamrang chhengchhe takte chu tlai tla eng chuan a chhun paw riai a, han tlan pelh theih mai an ni lo.  Lungchim takin kan thlir ngawih ngawih mai a ni. Titi thiam leh fiamthu thiam tak tak pahnih leh nula pakhat chauh ka zinpui na a, kan ri nak nak hlawm a.  Khawbungah chuan Nghalpui sa, Mizo chhum dik tak chuan min lo hmuak a, kan inchhuang hle.  Tui kan ti ngang a ni ang, a tukah pawh min chhum sak leh ringawt.

Ni 22. Sik ni eng mawi tak chuan Khawbung tlang dung chu a rawn en mawi hle a.  Thingpui kan in zawh chuan Hlakungpui Mual pan chuan kan chho ta sang sang a.  Thlan ropui ka fan tawh zingah chuan a la tak ber awm  e.  A kimtlang leh mawina te, a ropuina te ai mah chuan a takna chuan mi a hip na zawk a.  Tiau chhum zing paw chiai chungah chuan Thu leh Hlaa mi rilte hriatrengna mual chu a cham phei diai a.   A hmasaber atang chuan uluk takin chibai ka buk phei zel a, an thlanlung chu an chanchin ziak nan a lian tawk lo ka ti hle.  Chu hmun atang chuan chhim lam ka han hawi phei a, Mizoram tlang sang ber Phawngpui (Phulpui tihna) tlang a lang paw chiai a.  Ka’n hawi thla leh a, Selesih sang sarih, Mizote thlang an tlak(1750-60) laia hmun hlui chu a lo lang iar a.

Lung tileng zualtu atan kan Grape um chu kan thli deuh reng a.  Dung tlang in sangsarih lal fanu hmeltha, Lianchhiari lunglen tlang kan pan hngal a.  Kan model hruai chu Lianchhiari lunglenna lungpui pohchhuak takah chuan a thu larh a, hman a, chan tawka lungawi zo lo, Lianchhiari’n ngai em em a, a thlir nin theih loh, hnam chawm fa, Chawngfianga te khua chu a thlir ve vang vang a, suangtuahnain Lianchhiari khawvel kan fanpui a ni ber e.  Palai rinawm loh pawi zia hi zofate zirlai a tling hial awm e.

Lasi zawl pha, thangtharte nun nin vanga fam ta, Thasiama se no neihna, hringfate tan pawha thlen har, kham chhawrdawh chu kan pan leh vang vang a.  A kal ngai vak awm ta lo chu, kalna pangaia kal ta lo chuan kham ang titih chhawr dawh tak takah chuan kan ban kual chho vel a, a nuam dang dai ve tho mai.  Hun chep tak karah chuan, Tan kham hnuaia lo hnam chhuak, fahrah tui chang ve thei lo, Fiara tui an tih hmun pawh chu kan va tlawh leh a.  A chung tlang ngaw chuan a khuh hneh vang emaw ni, rin loh takin vur a lo tla var sang a, kan khawih laih laih a.  Fiara tui khur thuhruk han thal a, han in khiah khiah bik chu nuam ve tak a ni.  Fiara tuiin hmai I phih ve tawh em?

Ril tam tawka chaw kan fak hnu chuan Khawbung pasaltha Pu Sawma leh Ela nen Sanghal pel turin kan inkhalh chhuak leh a.  Chul rama thlamah chuan ro kan han  rel a, kan thlanga ngaw chu enin sa channa tur kan insem thliah thliah a.  A pawi ber mai chu, Torch Light ka ahchhuah theihhngilh tlat mai a nih chu! Thimtham deuhvah chuan thiante pawh kan hmu sakhi mai ang tih pawh a hlauhawm hle.  Sanghal pawh lo chhuak se, ai-mit-thlawn chung chuan cho rual a ni dawn si lo tiin chul rama thlam chu bawkvak titih chuan ka pan chhova, vawi hnih khat chu awipangah ka lum hnge hnge.

Tapchhak meilumah chuan Khawbung pasalthate nen thingpui senhang in pahin zan tlai thleng kan inkawm ta hlawm a.  Khawvel changkannain rawn hrut chhuak ve tawh tak mahse, Zopa taka tapchhak zawla tuibur hmuam paha han inkawm chu a lo nuam bik hle.  Zofate luah ram zawng zawnga laili ber, Khawbung chuan lung min len a, a ram ngaw dum dur mai chuan mutmu pawh tuah thei lovin mi thlem reng mai a.  Va fang leh ila, Chawngtinleri’n zah ngai tak ang maw?

 

 

 

About the author

By: Gabriel Kunga
“Khawngaihna mak, mawi leh duhawm…” tih chu lei chung van hnuaia hymn hla, hun inher danglam zel pawha chuai lova vul reng, hnam hrang hrang leh tawng tam tak zinga Kohhrante ngainat hlawh ber hla thu bul a ni a. A hla thu ziaktu chu sual riangvai tak nia inchhiar, suala a bo hnu khawngaihnain a zawn hmuh leh tak, John Newton-a a ni. Amah John Newton-a nun danglam dan thu ngei pawh chu Khawngaihna Mak chanchin a lo ni reng mai!

John Sr. Newton leh Elizabeth-i te fapa mal, John Newton-a chu July ni 24, 1725 khan London-ah a piang a. Kum 7 a tlin dawn tepah a nu, Pathian ngaihsak mi tak mai chuan a boralsan a. A pa, Mediterranean lawng sipai captain chuan, kum khat hnuin nupui dang a nei leh a. Kum 11 a nih atanga lawngpui zui tanin, kum 7 chhung zet lawngah a thawk reng a.


Lawng Zin Mi

Apa hian tum ruk lawngpuiah a zinpui hnuin a thihsan a. Kum 18 mi a nihin rawlthar Newton-a chu HMS ‘Harwich’ lawngah lawngsipai rual an bengluh zingah a tel ve a. An dan khirh tak hnuaia awm reng chu ngei thei lovin lawng a chhuah ruksan ta hial a. Amah an zawn hmuh leh tak chuan, a kawr hlilhsakin an vaw nek mai a. Beidawnna thim tak chim buaia awm, lungchhe tak tlangval Newton-a chu British Royal Navy atanga ban niin, sal thiarna lawngah, ama ngenna angin, an sawn ta a. Kum ruk chhung tuipui zau tak chungah zalen taka a zin kual hnu chuan, kum 20 tlangval Newton-a chu West Africa tuipui kama Sierra Leone-ah kum rei tak sal hmanga sumdawng mi chhiahhlawhin a awm a. A pu Sappa leh a pi African nu kut rawng tak tuarin natna leh tamna te chuan suangtuah anga sumdawn a lo tum ve thin pawh chu an luahlan vek ta mai si. Chuta tangin a pa thianpa puihna hmanga a chhuah leh hnu chuan, sal hmanga sumdawngin ama lawng captain niin sal enkawltu a ni leh ta tho va.

A naupan laiin, a nu chuan Pathian Thu a hrilh fo thin kha a ni a; tunah chuan sakhua rinna reng reng hawisanin rinna dodaltu a ni lui tlat tawh a ni.

Thlipui Hrang Kara Khawngaihna

Kum 22 a tlin meuh chuan, Pathian sawichhe pawng pawng thintu misual riangvai Newton-a chu Pathian ringtu, Kristaa rinna nasa tak neitu niin a lo piangthar ve ta hlauh mai. March ni 12, 1748 khan Africa atanga England panna lawngah thlipui nasa tak leh tuifawn karah ‘Greyhound’ bungraw phur lawnga a thawhpuite nen chuan an talbuai map map mai a, lawng puanzar thler pheng phawng nen an lawng pil tan mek chu hum thei hian an inring tawh lo va, beidawng tak chunga thilpui rapthlak tak chu an do hnuah pawh chau chhe tak leh ei leh in tur nei tawh lovin, a tuk an dam theih pawh inring lov chuan an awm a.

Amaherawhchu, kha lawng zin mi tlangval tan kha chuan chu mi dinhmunah chhandamna ni a lo tawng tlat mai le. A tan chuan, thutak hmu tura thutlukna a siam hun darkar a lo ni hlauh mai. An zaa an chi-ai mek laiin, mi hrilhai leh hlauhnaa khat John Newton-a chuan thinlung leh tihtakzetin Lal Isua Krista chu a au ta a, Chhandamtu ngilneihna ropui avangin simna thinlung nen a tawngtai ta hlawl a. “Aw Lalpa, min khawngaih rawh!” tiin a au chhuak tawp mai a; a pindana a luh leh hnuin a thusawi chu a ngaihtuah zawm ta nauh nauh va. May ni 10, 1748-ah “Chhanchhuahna ropui” tia a ziah leh a sawi chhawn thin kha a tawng ta bawk a, Pathianin a khawngaih tak takzia a hrefiah ta.

Inpekna Nasa Tak

A pianthar hnu pawhin eng emaw chhung chu sal hmanga sumdawnna a la chhunzawm rih a; mahse a kut hnuaia salte chungah that a chhuah zel thung. Lawnga a thawh lai hian, Latin tawng a inzir pah a. Kum 25 a nih chuan, 1950-ah kum sarih chhung a lo hmangaih tawh Mary Catlett-i (kum 21) chu nupuiah a nei a. Kum 29 a lo nih chuan, 1755-ah nasa taka a dam loh hnuin John Newton-an amah hlauhna hmuna awmtirtu tuipuia sumdawnna chu hnuchhawn hlenin, Lal Isua zirtir anga a thanlenna turin, kum li zet chu nitin Bible chhiar leh subject dang dangte mahnia inzirin a bei ngawrh hle a ni. December ni 16, 1758-ah chuan, Isua Krista chanchin tha hril turin a nun pumpui a hlan bawk.

1755 atang 1760 thlenga Liverpool tuipui enkawltu hna a thawh laiin, Church of England rawngbawltu leh thuhriltu, Calvinistic Methodist Church hruaitu ni bawk George Whitefield-a nen an intawng a. Whitefield-a zirtir tha tak niin, John Wesley pawh a ngaihsan phah hle a; Greek leh Hebrai tawngte pawh a inzir chho ta zel a ni.

Kum 39 a nihin, Kohhrana rawngbawltu nih tumin vawi ruk ordain a dil. A dilna chu Archbishop of York chuan pawmsak lo mahse, Bishop of Lincoln thlawpnain pastor puitu (curate) atan Church of England chuan a ordain a, Cambridge bula awm Olney biak ina thawk tura ruat a ni. Olney khua chu Pheikhawk leh chhang siama hnathawk thinte khawsakna Buckinghamshire biala awm thingtlang khawte a ni. A hnuah chuan, Olney pastor (Vicar) a ni thuai bawk a. Inkhawm an tam zel a, biakin zauh a ni bawk a; Olney mai ni lo, Buckinghamshire bial puma khaw dang dangahte thuhrilin a thianpa William Cowper-a nen an kal thin.

Hla Mak Tak Chu

Kum 45 a nihin, thuhril leh zaia rawngbawl kawp chu inah leh biak ina inkaihhruaina tha takah chuan nuam titakin a thawk chho zel a. Bible ringtu, pawmzau lo, rilru zim si lo a ni a. Thil thar tihchhuaktu leh bulsutu a nih angin, an khawtlanga rawngbawl dan kawng hrang hrangte ngaihtuah chhuakin, a kohhran mipui zirtir dan tha zawk a zawng fo thin a. Pathianni inkhawm bakah tawngtai inkhawm kartin an huaihawt a; a kohhran mipui hnenah ama hla phuahte leh a thianpa William Cowper-a nen an phuah fakna leh thlarau lam hla tharte a hlan thin a ni. Olney Hymns hla bu tam tak an siam chhuak ta a; a bu hmasa berah Cowper-a hla 68 leh Newton-a hla 280 a awm.

‘Khawngaihna Mak’ tih hla hi chung a hla phuah tharte zinga pakhat niin, a thinglung in-hlanna ril tak leh a rilru inthununna chak tak hmanga December thla nawi, 1772 kuma a siam fel tak kha a ni. A tirah chuan, ‘Faith’s Review and Expectation’ (Rinna Thlirletna leh Beisei-na) tia a thupui a lo siam kha niin, Kum Thar Ni inkhawmnaa sak atan a hla thu pawh tawng-tai hla taka duan a ni. 1 Chronicles 17:16-17 chhiara ama nun ngei chu Davida thu hmanga a thlirlet leh nak chuan, tuipuia a zin kual laia a nun khawlo tak te, inthlahdah nun leh sal hmanga sumdawnna te a tlansan tak atanga a lo thlen thui tawhzia a ngaihtuah a. Israel Lal Davida ang khan, Olney pastor chu Pathian thatna mak tak leh a ropuina chuan a fan hneh em em mai a. Chutih lai tak chuan, a kuthnu hmingthang ber lo ni tur chu a lo piang a ni.

1835 kumah ‘Faith’s Review and Expectation’ hian America (Ram Thar)ah chuan a kawppui hla a tawng fuh ta a, tichuan ‘Amazing Grace’ (Khawngaihna Mak) tih hming puin a lo piang nawn leh a ni. Tuna kan hriat lar anga a lo pian nawn dan chu, England ram chhung thlarau thuchah kha America chhim lairila hla thluk tluangtlam tak nen intawnga an inneih tak hnuah nausen ianga pai leh hrin a lo ni.

1900 kum khan, American hlaphuah thiam Edwin Othello Excell (1815-1921) chuan chang tawp ber chu paihin a thlak ta a, hla thluk milin ‘Jerusalem, My Happy Home’ tih hlaa chang khat kha a dah ta a:

Chutah kum sang sawm ral hnuin, ni eng mawi takah chuan;

Fak hla mawi tan ang a ni ang, chatuana zual zel tur.

Rawngbawlna Hlu Tak

Kum 57 a nihin, Newton-a te nupa chu kum 16 chhung rawng an lo bawl tawhna Olney local chhuahsan turin an ti a, duhthlan tur a vai hle. Olney khawte atang chuan London khawpuiah an insuan ve ta a. December ni 19, 1779-ah St. Mary Woolnoth Church hruaitu (rector) nihna atangin a sermon hmasa ber a thlak a ni. A rawngbawlna Pathianin England tuipui kam atangin Australia Botany Bay thleng a tizau va. Evangelical Kristian insuihkhawm “the Eclectic Society” hruaitu lu ber a ni bawk a; September ni 23, 1786-ah ama dilna Rev. Richard Johnson-an a remtihpui ang chuan, lawng sipaite chaplain ni turin a inpe leh ta zel a. A hun hnuhnung chu Australia lamah rawngbawlin a hmangral ta a ni. A lehkhabu ziah hmasa, ama chanchin testimony “Authentic Narrative” chuan vawiin thleng hian mi tam tak nun tihdanglam nan leh siam thar leh nan Pathianin a hmang nasa hle a. Tin, “Thoughts on African Slave Trade” lehkhabu a ziah pawh chu Pathianin a hmang em em a; hei zet hi chuan a zirtir William Wilberforce-a (M.P.) chu, sal tihban a nih theihna tur thuah, huaisen leh rinawm taka campaign-na kum 20 a neih hnuah kum 1807 khan British awp ram zawng zawng tan hlawhtling taka parliament thuchhuahtir thei turin a lo buatsaih reng hi lo niin!!

December ni 21, 1807ah kum 82 mi John Newton-a chu he lei taksa hrehawmna kalsanin a Chhandamtu Lalpa hnenah chatuana a nun chawlhna a chang ta. A thih kum thlengin, midel chung pawh chuan thu a hril thin a. Tluksantu ni thin kha, ringtu tha a lo ni ta, John Newton-a chuan Khawngaihna Makin a van in a hruai thleng ngei dawn tih rinnaah a chiang em em!

John Newtona Lungphuna inziak chu:

JOHN NEWTON, Clerk [preacher]
Once an infidel and libertine
A servant of slaves in Africa,
Was, by the rich mercy
of our Lord and Saviour
JESUS CHRIST,
restored, pardoned and
appointed to preach
the Gospel which he had
long laboured to destroy.
He ministered,
Near sixteen years in Olney, in Bucks,
And twenty eight years in this Church.

Ama ziak ngei atanga lak niin, St Mary, Woolnoth, UK biak inah sailungvar kera ziak a ni bawk.

Lalpa Pathianin Kum Thar 2012 malsawmnate chu chhiartute nunah thlen mawlh rawh se! Amen….

Amazing grace! (how sweet the sound)
That sav’d a wretch like me!
I once was lost, but now am found,
Was blind, but now I see.
’Twas grace that taught my heart to fear,
And grace my fears reliev’d;
How precious did that grace appear,
The hour I first believ’d!
 

Thro’ many dangers, toils and snares,
I have already come;
’Tis grace has brought me safe thus far,
And grace will lead me home.

The Lord has promis’d good to me,
His word my hope secures;
He will my shield and portion be,
As long as life endures.
Yes, when this flesh and heart shall fail,
And mortal life shall cease;
I shall possess, within the veil,
A life of joy and peace.
 

The earth shall soon dissolve like snow,
The sun forbear to shine;
But God, who call’d me here below,
Will be forever mine.

Your browser may not support display of this image.

When we’ve been there ten thousand years, Bright shining as the sun,
We’ve no less days to sing God’s praise Than when we’d first begun.

About the author

By Pastor L. K. Hluna Tlau
Mit liam (Jaundice) natna hi Mizote chuan hlauh awm em em ah kan ngai lova, natna tihdam awl tak a nih bawk avangin a dawmdawite a awm tha bawk si nen he natna kan vei hian kan la  lungrun teh chiam thin lova. Mit liam neite hi hlauh thawn pui emaw, ngaih pawimawh em em turah pawh kan dah vak lem thin lo niin a lang.

Mit liam hi tihdam awl tak nimahse “a dam chiang lo hlauhawm zia” hi ka rawn sawi tum ber chu a ni. Ka nupui duh leh duat em em Biaki (Bitei), hun lo taka mual min liam san tirtu chu Mitliam a nih avangin a thih anga mite an thih ve loh nan he ka thu ziak hi chhiar tuten in lo tawngkai pui theuh ka duhin ka beisei.

Damdawi lam thiam mi ka nih loh avangin mit a lo liam chhan erawh sawi tur ka hre lova. Mit a lo liam hian thin a chiah ni ngei tur a ni. Mitmu var leh kut tin thlengin a lo eng chhuak thei thin. Mit a lo liam chuan nguina leh khaw sik seng seng leh chaw ei thui lohna te pawh in a zui thei. Zonu leh Zopa tana a hriat theihna awlsam ber chu mitmu var leh kut tin lo eng chhuak te hi a ni. Mit liam damdawi a tana Mizovin tha em ema an lo sawi thin chu Chakai sa ei hi a ni an ti thin.

Kan fapa milai Tluanga kan pawm lai, kum 1985 khan Southern Flower School, Lunglei a Headmaster ka nih lai khan ka nupui Biaki (Bitei) chu a mit a liama, a mitmu tlemin a lo eng chhuak a, a kut tinte phei chu a eng chhuak lem lo. A khua a sik deuh seng seng a, hna pawh engmah a thulh phah lem lo. Lunglei Civil Hospitalah a in en tira, Damdawi kar khat ei tur an lo pe a, A ei zawh chuan a lo dam ve ta mai a, a mitmu eng a lo reh chuan dam taah kan ngai hmiah a. Ngaih tha takin kan awm ve ta mai a ni.

Chu mi atanga kum 15 hnu, kum 2000 khan Aizawl-ah Mizo Conference President Bungalow kan luah laiin tuk khat chu bath-room-a a kal zo nikhaw hre lo deuh thawi-in a awm a, a ek a dum a, Doctor-in Guwahati-ah kalpui thuai turin min tih angin kan kal thuai a. “A thina thisen zam pakhat a chat a, chu chu kan zawm a, a thin tan damdawi a ei reng a tul tawh ang” an tia. Damdawi chi li an chawh a, chu chu a ei reng a, na erawh a nei lem lova. School zirtirtu a nih avangin doctor chuan office lam hna thawk zawk tura an rawn angin Mizo Conference Office hna a thawk ta zawk a, engmah in sawisel zuina a nei ta lova. Vai ramah Tamil Nadu-a SDA Division HQ-ah kum 2004-2008 thleng kan awm chhung zawng pawh in insawiselna engmah a nei lova. Chek-up erawh chuan kum tin kan kal thin a, a damdawi pawh a ei zui reng a.

Kum 2008 a kan pension hnuin America-ah kan kala, kum 2010 May thla chawlh kar hnihna ah chuan a pum a lo puar a, a nat loh avangin hna pawh a thulh lem lova, May 14 Friday tlaiah chuan thil tuiril chauh a ei a, A tuk May 15 ah chuan a ke a lo vunga nuam ti vak lo chung chuan Sabbath School Superintendent a nih angin Sabbath School kaih hruai hna harsa ti tak chung chuan a ti thei hrama. Chhunah chuan a mu hah dam a, tlai lamah chuan a nawm tak loh viau avangin Washington Adventist Hospital-ah kan lut a, a tuk May 16 ah chuan a pum a tui an siak a, a vungte pawh chu a lo reh ta duak a. May 17 ah chuan Thin lam hre mi (Liver specialist) chuan ngun taka a en hnuah tlai lam dar 2 ah min ko chhuak a, Thu dengkhawng tak mai min hrilh ta mai a, He a thusawi hi ka article rawn ziah lan duh chhan ber chu a ni.

Ti hian min hrilh a. “I nupui hian kum 25 vel lai kal ta ah khan Mitliam (Jaundice) a nei a, mahse a nasat lutuk loh avangin damdawi in pek hnu-ah dam anga in ngaih kha a dam hauh lova. A mit liam khan a thin a chiah avangin a thin hi zawi zawiin a chiah chhia a, na hria sela chuan in ngaih sak thei tur a nia. Mahse na a hriat si loh avangin in ngaih thaha, a mitliam khan zawi zawiin a thin a ti chhe tial tiala, tunah chuan chhan chhuah rual a ni ta lo. A thin hi a chhe vek tawh a, zai leh zai lohvin engmah danglamna a siam thei tawh lo. Tun atanga rei lo teah I nupui hi I chan dawn a ni tih thu hi hreh tak chungin ka hrilh che a ngai ta mai hi a pawi ka ti khawp mai. Fei takin awm la, Pathianah rinna I nghah ngheh ka beisei a, pawi ka tih pui khawp mai che” a ti ta mai a.

Ka rilru a na hle mai a, “Doctor, eng chen nge a la dam theih ang” ka ti a. “Chawlh kar 2 atanga thla 2 bak a dam a rin awm tawh lo.” tih chu Doctor min chhanna chu a ni ta mai. America rama thih ai chuan kan fate leh a nu leh pa leh unaute hmu hman ngei turin Air ticket kan lak hma theih ber May 25, 2010 ah Zoram panin kan thlawk hawng nghal a. Seventh-day tlanga kan pahnih a kan sak, kan In lum chu May 27 ah kan lut a. Doctor-in a sawi ang ngeiin kan hawn hnu rei lo te, June 8 tlai lam dar 2 ah min lo mutthilh san ta a ni. A ruang hi tlaivar pui a nih hnuin a tuk June 9, 2010 khan ui em em chungin vaivakawn thlanmualah vui liam a lo ni ta a. A va han nain tuar a va han har tak em!!!!!

Chhiartu duh tak, kan tuar ang hi in tuar ve loh nan Mitliam/Thinlian in neih palh hlauh chuan ngaih thah mai hauh suh u. In in enkawl hnu-ah pawh Doctor hnenah a dam chian ngei leh ngei loh finfiah ngei ngei ang che u.

Thin lam harsatna avanga hetiang natna hi tun hma chuan Zu ngawlvei/zu in mite natna an ti deuh hial thin a. Mahse Zu in ngai reng reng lo te pawh thin lam natna avangin an lo thi fo ta mai. Washington Adventist Hospital a thin lam natna hre mi (Liver specialist) in a sawi hi a dik hlein ka hria. Mit liam natna nei reng reng chuan ngaih thah mai lovin, “a dam chiang ngei a ni” tih finfiah thlengin I enkawl thin ang u. Tunah pawh Maryland-a kan thian Pi Saroni, Rev. Jacob Rodawla nupui hi hetiang natna lo tuar ve tawh a ni a. Van neih thlak takin a natna leh a chhan an hriat thuai avangin tih dam a ni a. Dam tha taka a awm ta hi a lawm awm hle a ni. Ka nupui Biaki (Bitei) pawh kha a mitliam kha a dam chian loh avangin kum 25 hnuah min lo boral san ta a ni.

Dam rei chhungkua an ni a, a mit liam kha dam chiang val nita sela chuan tun thlengin min la dam pui ngei ang. Ka chhut vang vang hian zu in ngai miah lo, mual min lo liam san ta Pastor R. Laltlana leh Dr. Khuanga leh mi dang dangte pawh, an natna bul lo intanna chu Mitliam dam chiang lo an lo ni ve ngeiin ka ring tlat a ni. Chuvangin mitliam natna nei apiangte chuan a dam chiang val a ni tih hre chiang ngei tura enkawl hi tih makmawhah nei theuh turin ka han chah mawlh mawlh duh che u a ni. Lalpan tanpuiin malsawm theuh che u rawh se.

—Women’s Ministry

About the author

By Zara (G.T.I)

Kan lo vau, tuikhuahpui lui kama ram ruak chhuk thla zei zei chu ram rual rem lo tak a ni a. A thenah a dum a, a thenah chuan lung-te-thilin a khat ve thung a. Dum ram chu lui tui zawlin a zu hniam thla duai a, lung-te-thil hmun erawh chu a han pawng sang leh larh bawk a. Chhahna lai leh panna lai nei pawnpui tar tawh lamte pawh a ang dawn dawnin ka hria.

Chu lung-te-thil hmun, khawmual ram chin zelah chuan Tlangsamin khua leh tui an din a. Kan lo mawnga sawntlung nupa hual velah phei chuan hmun dang aiin an to buk bik lehzual a. Ral atanga han thlir pawhin van dum pawl ruih hnuaiah an ding hring dur khup mai a, Saharah thlalera Oasis’an tihte pawh hei lo aliam va ni bik ta suh te ka ti vei thul a.

Chu tlangsam hmun chu Tek-tek leh Pit-te kan venna tu pui, saihlum hruala kan ni lenna factory, Buang-i te nufa, Meipara leh Padumate thian dun inbihruksiakna labyrinth, a hun laiah phei chuan vaithang kama riahbuk kan suanna kan khumlaizawl te pawh a lo ni ta zel a ni.

A dik tak chuan tlangsam chu hnim aia uchuak, thing nih tling pha ting si lo, laklawhbel an sawi hi a ang ve deuh reuh va. Chubakah a hnah ei mi a ni lo va, a par lah tawn fiam chi eih a ni bawk hek lo. A kung leh a tang tak ngial pawh thuka vawm luh atan pawha iaiawm fahran a nih avangin a tangkai nep hle a. A nihna a inhriatchian em vang nge ni dawn, khawpui lai lum pawh luah ve ngam lovin daifem leh ram hla lamah a inthiarfihlim a. Chutah lah chuan lei thatna leh hmun ualau zawk pawh bawh lovin, buh bal that theihlohna vau ram chhengchhia leh kawr te khawkrawk kam vel chu a chan tawkah a ngai tlat a. Thatna leh theihna engmah nei lo mah sela, mite a dipdal loh va, a tihbuai bawk hek loh va, manganna thlentu a nih dawn loh phawt chuan a chan tawkah lungawi a tum zel niin a lang. Chu chu a inngaihtlawmna ze mawi tak pawh a ni ngei bawk ang le.

Tlangsam chuan nipui sensa chu chhel takin a tuar tluan chhuak thak a, furah van ruah tui ringin a inchawm duah hluah leh a, tichuan, bar thla tawp lamah thlasik dai fim leh tiau chhum zing karan inthlahrung takin par a rawn chhuah ve ta a ni.

Kawl phai Zofaten Lal pian hun pangpar tia kan lo chawi ve thin tlangsam a lo par vul chuk tawh chuan a hmei a pa, a pui a pang, a tar a zur, a chiap a lap chenin Bethlehem lam kan hawi thup a, nau piang lawm loh hlau reng rengin kan hmanhlel hlawm a. Pawl tlak hman loh hlauva phe lawp lawpte an awm ang bawkin thawmhnaw duh zawng zawnga bazar dung leh vang fang kual zak zakte pawh hmuh tur an kat nuk ve bawk. Thenkhatin ruai khat nge ruai hnih tia an inkhap luhai chum chum laiin kerawl buaia lo buai hrim hrimte lah bo bik hek suh. Kum pui linglet chhung zawng pawha hla fing khat takngial pawh sa chhuak zo lo, keimah anga awrawl ren chungchuang bikte meuh pawn a khat tawka “Van Lal fa a lo piang Lal Kroun min khumtir tur” kan tih hap hap tawh hi chuan khawvel hi hlim tawp hlau lovin a hlim a ni ber mai ti ila a sual lo tawp ang le.

He Lal pian hun lawmawm tak lawma hlim lo reng kan awm loh lai hian tlangsam pawhin a awmna hmun khawhar thlak tak atang khan min lo lawmpuiin hlimpui ve reng a, khuang pui leh khuang te chum chilha “A pianna lawmin leilung hi zaiin khat se” kan tih dep dep lai pawh khan “Amen” a lo pe ve mawlh mawlh bawk a. Amaherawhchu, kar lova a hmachhawn leh mai tur thal va ek char hun hrehawmzia ngaihtuaha lungngaih mittui nena a khawsak hunah erawh chuan tawrhpuitu tumah nei lovin a sepui ruah tawrh tlawk tlawk leh dawn si a. Chu hun hrehawm a hman lai takah chuan amah chu tawrhpuiin tahpui ve thei ila ka va han ti tak em!

Engpawh nise, a damin dam phawt ila, tlangsam pawn a hun takah chuan par chhuahin a rawn vul ve leh ngei ang a, Lal lo piang chu lawmin chibai kan la buk dun leh ang tih hi kan inhnemna ni mai teh se.

About the author

By. Valtea Melbourne.
Aizawl khawpui, Aijal Club:
November ni 9 chhun khan Mizoram Governor hmaah ka han thu ve hlawl mai a. Mumang a ang thei hial mai. Ka veilamah chuan Pu C.L. Dinga a thu vang a. Ka hma chiahah chuan Hranghlui Pi Khawlkungi chu duat takin an thuttir a. Kan chairman pawh chu a hmel leh a chanchin ka lo hriat em em Professor Laltluangliana Khiangte a ni hnge hnge a. Pu J.V. Hluna chuan hawihhawm takin mi rawn chibai a, an khual chhawntu erawh chuan sap tawng kherin mi rawn be thung. Ka biak zawh chuan Mizo tho ka nia tih chu ka han hrilh nawn leh hram a. Mizo novel chungchang Sap tawng leh Mizo tawng chawhpawlhin kan ching kual vel a ni ber.
A tuk chu, kan khual lian atan Pu Lalthanhawla a ni dawn! Va hmuha chibai ka chak hle. Kei leh ka ram tan chuan val-upa kan neih chhun ngawih ngawih a ni a. Hmuh tumin ka inpuahchah nasa ve ngial a. Mahse, ka va kal thei ta tlat lo. Ka hman ngang lo a ni. Ka fate, pakhat pawh ni lo, phir pathum meuh chu Pu Hawla kawng duan velah an han tla dawn a ni a! An tla hlum lo a nih pawhin lirtheiin an su mai ang em? Melbourne lam angin, “Park-ah lo va chaipui mai rawh u,” han ti dawn ila, zawhte hmai tiat tak ngial pawh a awm si lo. An step chhuk chho ringawt pawh vawnban awm lova bir ngur vek hi a lo ni a; Vaitamin ei tam a tul hle. Varanda atanga an tlak loh nan thirhruiin ka zam chiat ringawt mai a. Ka thiam ang tawkin Pu Hawla hna chu ka thawk nileng ta ringawt a ni ber mai. Ka hmu hman ta lo che chu min lo hre thiam hram dawn nia aw, Pu Hawl.

Chhim khawpui, Lunglei. November ni 17: Pawimawh zual kan tih zawh chuan, ka tlawh chak em em C. Thuamluaia hming chawia sak khelmual chu kan va tlawh a. A sulhnu thinlaia riak reng thin chu a rawn nung thar leh a, rilruin miril, thu leh hla thiam chungchuang, C. Thuamluaia chu ka kawm malh malh a. A piah lawkah chuan Fam Lalzova thlan chu urhsun takin kan va tlawh leh a. Chhun pachangah chuan ka lung a leng ta tlat mai a nih chuh! Ka tlangval chhuahtirha Tahan zan thla eng hnuaia lungchim em em a Lalzova hla kan lo sak ve thin te kha ka hre chhuak a. Ka upa ve tawlh tawlh a, ka ngaisang zual zel a ni ber e. A sira a chhungte thlan bulah chuan mi ropui an zalhna thlan chu ka thlir reng a. Engtin emaw tak hian ka awm mur mur a, khawsik tur ang mai hian ka ti ser ser mai a ni.

November ni 25, Ninga ni, MBSE hall, Chaltlang: Ka pa unau F. Lianhmingthanga chu a office-ah kan va kawm a, ka hmel atang chuan tufa nge ka nih a hre thiam mai ta lo. A dem awm hran lo e, a nihnate pawhin a thluak a chhu ngeng ve te pawh a ni ang e. Ka pa Hminga office chungah chuan Zoram khawvela a ber kai pha chin, thu leh hla lama a neitu tia chhal ngam zawng chu an fuankim thawkhat a. Min sawmtu chu zahawm hle mahse, mikhual ka nih tlat avangin a hnung kil khatah chuan ka camera kente nen chuan ka inchhawp hnawk ve ran a.
Zofate zinga ziaktu huaisen ber, Pu J. Malsawma, Thanpuii pa an tih bawk leh Mizorama hna sang leh zahawm zawng zawng chelh kim vek hialtu Pu Darchhawna chu khuallian an ni a. Chu mai a ni lo, an thu leh hla thiam chungchuan em bik avanga an Mizo puite’n ngaihsanna an hlan mi ropui pahnih chu kawmna an nei dawn a ni. An upa tawh viau na a, an la duai lo dun ve ve hle. A kawmtute an thiamin a bengvar thlak a, an kuthnu chauh ni lo, an anka ngei han ngaihthlak chu a ngaihnawm hrim hrim a ni.

November ni 28, Thawhtan zan chuan, mi rorum pahnih hmaah ka thu leh ta vang mai a. Pakhat chu ka pa, mihringtu, Pu Darchhunga a ni a. Pakhat leh chu intekpa, Pu Sangvunga a ni. An thiante pahnih Pu Zohlira leh Pu Tlanglawma erawh chu an boral tawh a, min la dampuitute pahnih chu chawimawina Thangchhuahpuan ka bahtir a. Namjiling Luia Mi Rorum Palite tih ziaktu, Pu C.L.Dinga chu Australia Parker pen mawi tak ka hlan bawk a. Pu Sangvunga leh ka pa chu zawh duh apiang zawtin, Pu C.L. Dinga paper chu bih chianna kan nei a. Pu B. Lalthangliana’n min ho va. Pu Huhneha’n paper a chhir a, Pu Vanpeka leh Aizawla thu leh hla lama tui tak takte an fuankhawma, a hlimawm hle. Vulmawi U Buta chuan chu zan chhinchhiah tlak tak chu Flim a lo la zar zar bawk a. Zanriah mawlh mai kha a tuiin kha tiang zan hlimawm kha eng tikah tak her chhuak leh ang maw?.
December ni 12: Khamrang thlang, Tlawng lui kam vela thiante nen Pasaltha nun zia zira ni 3 lai kan cham hnuin, haw lamah Khuangchera thlan ka hmu tlat a nih chu. A mak mange, Hnam tana nun hlantu hmasa ber tlukna, pasaltha, chhel taka a tawrhna leh a thisen a lo buakna hmun ngeiah chuan ka lo ding reng a. Ngawi rengin a thlan hmaah chuan ka ding a, thinlungin chibai ka buk a. Zawitein thu ka tiam ta hial a ni.

About the author

By: Rev. Dr. Biakchhunga, Maryland
Khaw chhak mi fingten Lal Isua pian zan khan arsi danglam tak khaw chhak lamah an lo hmu a. Heng mi fingte hi Pathian awm pawh ring lo, milem sakhaw bia an ni nachungin an thiamna leh finna, an zir sanna hmangin Pathian a rawn inpuang hi a chhinchhiah tlak hle.

Hun laihawl kohhran hun lai khan Archbishop of Canterbury Anselm-a chuan “faith seeking understanding” tih tawngkam pawimawh tak hi a lo chher chhuak a. A awmzia chu “rinna hian hriatna (finna) a zawng,” miin rinna a lo neih chuan chu chuan hriatnaah a hruai lut a, hriatna (finna) a tipung tihna a ni.

Matthaia bung hnih thua mi fingten an hriatna/finna hmanga Pathian inpuanna an lo hmuh a, Lal Isua chibai buknaah (rinnaah) hruai luh an nih thu han en hian “understanding seeking faith,” hriatina/finna hian rinna a zawng ti pawhin a let zawngin sawi ve ta ila a dik ve thei tho awm e. Mi fingte hnena Pathian rawn inpuan dan en hian rinna leh finna hi an inaihal lova an kal tlang thei a, an inpui tawn thei bawk tih a chiang hle.

Bethlehem arsi hi Methodist tawngkamin sawi ta ila “khawngaihna hmahruai” (prevenient grace) a ni kan ti thei ang. Tunlai keini hriat thiam zawng chuan sawi dawn ta ila “Pathian min rawn ban hmasakna, Pathian rawn chet hmasakna” a ni kan ti thei ang. Chhandamnaah hian Isua chu kan va ring a, min lo chhandam a ni mai lo va, amah Pathian zawkin min rawn ban hmasa a, kan thinlungah Bethlehem arsi a rawn lantir a, chu chu kan lo chhang/zui a, Isua rinnaah (Isua chibai buknaah) min hruai lut thin zawk a ni. Methodist kohhran chuan he Pathian min rawn ban hmasak zawkna hi a ngaipawimawh hle. Hemi awm hmasa lo chuan mihringin Pathian a pawh thei lo a ti hial a ni.

Chu Pathianin min rawn ban hmasakna Bethlehem arsi chu kawng chi hrang hrangin a rawn inlar thei bawk. Berampute hnena a inlar dan chu dangdai tak a ni. Mi mawl ber tan pawha hriat loh theih loh turin Pathian ropuinain an vel chu a rawn chhun eng a, van mipui zaipawlin hla mawi ropui tak sain an rawn thawng harh a, chu chuan Isua hnen a hruai thleng tih kan hmu. Tun hnua Cardinal lo ni ta Avery Dulles (Burmaa US Foreign Secretary nihnaa 1955 kuma kal John Foster Dulles-a fapa) chu 1936 kuma Harvard University-a lehkha a zir lai chuan Pathian awm ring lo mi a ni a. Ni khat chu Charles luipui kama tih tur bik hre lova a len vel laiin thingkung pakhatah pangpang vul mai tur lo kuhmum tuar hi a hmu a. Mak ti takin a en reng a, chu chuan Pathian awmzia eng lai maha ringhlel tawh lo turin a hriattir a, a hnuah Isua Krista rinnaah a hruai lut ta nghal bawk a. A tan chuan chu pangpar kuhmum chu Pathian rawn ban hmasakna Bethlehem arsi a lo ni reng mai. Bethlehem arsi chu eng pawh hi a ni thei. Mi tam zawk tana Bethlehem arsi chu thuhriltu thuchah sawi hi a ni ti ila a sual lo vang.

Bethlehem arsi chu amah mai chuan chhandamna a ni lo va, Isua hnen min hruai thlengtu a ni. Khaw chhak mi fingte chu Bethlehem arsi chuan Isua hnen a hruai thlen hnu chuan a tih tur a zo va, mi fingten Isua chibai an buk zawh chuan arsi chuan an khaw lamah a hruai kir leh tawh lo va, mumang lamah hriattira an awm angin kawng dangah an haw ta tih kan hmu a. Chu chu thlarau hruaiin kawng dangah an haw ta te pawh ti ila a sual lo vang. Heta kawng dangah an haw tih hian awmzia a nei ril hle. Chhandam fate chu Heroda kawng—itsikna, elrelna, vervekna, chapona, huatna, tualthahna, etc. etc.—chu zawh tawh lovin thlarau puihnain ni tin khawvel bawlhhlawh leh sualna lakah inthiar fihlima thianghlimna kawng zawha van ram lam pan tur kan nihzia a tarlang chiang hle.

About the author

By: Pi Lalnunmawii, USA
Kum 2011, October 26 – December 6 thleng khan kan pa Lalthangliana Sailo nen Zoram lamah kan zin chhuak ve a. Kan zin kawng leh zin chhunga mite kan chunga an that zia leh Pathian malsawmna kan dawn nasat zia leh nuam kan tih zia te leh kan zin chanchin thenkhatte hi kan Women’s Ministry mail dawngtute hnena han sem ve che u ka duh a. Tlawmngai takin min lo chhiar sak dawn nia.

Kan zin chhunga a tlangpuia kan thil tawn hlimawm leh nuam kan tih em em te chu han tar lang ila:-

Aizawl Bial Women’s Ministry Khawmpui Sialsukah Kan Chhim Ve a:


He mi ni Chawlhni, November 27 a ni a. Chawhni chhun inkhawm chauh kan awm thei na chungin zai mawi leh sermon ngaihthlak te chu a ropuiin kan bengah a cham reng mai. Thlarau lama kan hlawkpui zia chu Lalpa’n a hria a. Pu Vanlalnghaka Colney chuan a hmaah banphar duai duaiin mipui zai a hruai a. An zai dup dup mai a. Davida pawh kha a hlim avangin a lam thin alawm ti a han sawh chhuah ve mai te pawh ka chak hle a ni. A khat tawkin lo Haleluiah tawk an awm reng bawk nen. Kha boruak kha chu a va han nuam tak em! Sermon hmaa kan zaipawl ngaihthlakte zinga pakhat chu, ‘Bethlehem Tlang Saw Thlir Teh u’ tih hla, kan awmna USA a awm ve, Pu Lalfela Chhakchhuak phuah ngei mai chu Conference Zaipawlin an han sa chu a mawiin beng a kuai danglam bik ngei mai.

Tichuan, inkhawm chu kan chhunzawm zel a. Pastor Biakchhawna Pautu in chhun inkhawm hun a chang a. He inkhawmpui thupui hi ‘Harhtharna’ tih a ni a. Harhtharna nei tura sual puan leh inngaihtlawmna leh inngaihdam tawn a tul zia te thiam takin a sawi a. Harhtharna daltu zinga pawimawh tak tak thenkhatte chu Church Board rel theihloh sual, chapona, Angel thianghlim tak Setana chantirtu leh in rel leh insawi sep sepna te hi sual hlauhawm a ni, tih chu thiam takin a sawi a. He sermona Pastor Biakchhawna thu hman te hi mi naran han chhakchhuah theih chi ni miah lo, thu mawi leh tha si, thuk tak tak hlir hmangin a sawi a ni. He sermon ropui tak ngaithla thei tura ka nunna Pathianin min la zuah avang hian lawm thu ka sawi a. Tun hun laia tan leh he Kohhran tan hian Pastor Biakchhawna hi Pathian mi ruat bik a ni ngei e tih hi ka chiang hle a ni.

November ni 12 Chawlhni chawhnu hian Republic Biakinah Praise & Worship Programme kan chhim ve a. He hun hi a hlimawmin a nuam hle a. Zai thiam tak tak leh zaipawl hrang hrang thiam tak takin an zai a. Beng a tlaiin an hlimawm kher mai. Keini ang upa tana hlut awm tak chu kan zai thiam senior deuh tawhte Pi Vanhlupuii te Pi Tlani Pachuau te leh Pi Thantluangi zai te an ni. An la tlin sangin an la thlawh nalh var var ngei mai. An aw mawi takte Lalpa rawngbawl nan hmang zui zel rawh se tih hi an tan kan tawngtaina chu a ni e.

‘Vawmphunga Kamchhuak’ tih Lehkhabu, Pu P. Lalnithanga IAS (retired) Ziah Tlangzarhnaah Kan Tel Ve a:

Pu Vawmphunga hi 1895-ah Bawlte khuaah lo piangin 1969 khan Bilkhawthlir khuaah a boral a ni. Zoram hmasawnna a ngai pawimawh em em a, lehkha thiamlo thingtlang pa mawl nimahsela a tawng kamchhuak leh khawvel kalphung leh Zoram kalphung tur hi a lo hmu thiam em emin 1950 tham vel khan ziakin a lo dah a. Tichuan, a thu ziak te chu kan mi thiam thenkhat, Pu K. Thangzuala (Engineer, Ex. Minister & Publisher, ‘Zoram Tan’ by Vawmphunga) te Pu P. Lalnithanga, IAS Rtd. beng lo thlengin, Pu P. Lalnithanga hian ‘Vawmphunga Kamchhuak’ tih hi a lo ziak ta a ni. Pu Vawmphunga hi ‘Leilung Kawhhmuhna Sam’ tih Zoram pum deuh thawa an hriat lar em em ziaktu kha a ni a. Tin, Indopui hmasa 1914-1918 vela Mizo tlangval rual sanghnih lai zuk kal te chanchin, ‘German Ral Run’ tih Pu J. F. Laldailova’n ngaihnawm taka record a lo dah hrilhtu kha Pu Vawmphunga hi a ni.

Vawmphunga Kamchhuak Lekhabu Tlangzarhna Programme Chu:

 
He tlangzarhna inkhawm hi November 24, 2011 zing dar 11-ah I & PR Treasury Square a neih a ni. Pu P. Lalrinfela (Mafa-a) chu Master of Ceremony niin programme chu thiam takin a kaihruai a. He lekhabu tlangzarhtu, Pu H. Liansailova, Hon’ble Minister i/e Finance & Agriculture he mi ni atana kan khual lian chuan darkar chanve dawn lai thu sawina a nei a. A thusawi tlangpui chu, he lehkhabu. ‘Vawmphunga Kamchhuak’ tih a han chhiar hian tha a ti hle a. He lehkhabu, nakin thlenga Zoram tana tangkai tur tlangzarhtu anih avangin lawm thu a sawi a. A sawi zel naah chuan, “Kum 1940 tham vela Pu Vawmphunga vision, tlangram lo neih dan ram hal vak vak hian ram a heh a, kan intodelh theih nana ram nghet neih a tul zia a lo au chhuah pui thin hi tunlaia Zoramin Agriculture lama hmasawnna tura kan kalpui tum dan chiah chiah hi a ni a. Tin. tunlaia Zoram mi retheite chawikan nan leh eizawnna nghet an neih theih nana kan buaipui em em NLUP (New Land Use Policy) kan tih nen hian a inang chiah bawk a ni.

Vawmphungan a lehkhabu, kum 1950 vel laia a lo ziah tawh a thara kan chhiar theihna tura Pu P. Lalnithangan a lo buataih hi lawmawm ka ti takzet bawk a ni. A chunga kan han sawi tak ang khian Vawmphunga’n ram tana a vision a lo sawi thin te hi tunlaia ram hmasawnna tura kan sorkarin kalpui a tum dan nen a in an hle avangin ‘Vawmphunga Thu Leh Hlate’ tiin Seminar kan la buatsiah ngei a tul ang,” tiin a sawi a ni.

Tichuan, programme chu kan chhunzawm zel a. ‘Vawmphunga Kamchhuak’ tih ziaktu, Pu P. Lalnithanga IAS (Rtd.) chuan thu rawn sawiin he lehkhabu a ziah theih avangin lawm thu a sawi a. A mak pa, Pu Lianhrima M.C.S. Secretary, Election Commission chuan Vawmphunga’n ‘Hmasawnna’ tih cyclostyled sakin leh ‘Zoram Tan’ by Vawmphunga tih chu Pu K. Thangzuala’n a lo published tawhna atanga he lehkhabu hi buatsaih thei anih avangin lawm thu a sawi a. Pu Lalnithanga chuan a sawi zel naah chuan, “Vawmphung kamchhuak leh a thu hman reng reng hi thu thuk leh tunlai nun nen a inrem a, ‘Leilung Kawhhmuhna Sam’ a tih te hi nakinah chuan University-a an la zir tur a ni,” a ti.

Mi tha hnem tawk takin Vawmphunga chanchin hi ngaihnawm tak takin an sawi hlawm a. A sawitute hian a chanchin sawi hi an tuiin nuam an ti hle niin a lang a. Zing dar 11a kan tan kha thingpui ruai kan han theh zawh chuan tlai dar thum a lo hnai hle tawh a ni. Kan M.C. Pu Lalrinfela Hauhnar chuan, “Lehkhabu tlangzarhnaah ka tel tam hle tawh a hetianga rei hi ka la tawng ngailo,” a ti hial a ni. Tichuan, tlangzarhna inkhawm chu Pu Vawmphunga fanu, Lalnunmawii chuan, chuta lokal mi pawimawh tak takte, IAS Rtd. thenkhat Pu Saiawia te Pu Denghnuna te leh kan khual lian leh Minister, Pu Liansailova leh media min cover saktute, an hun hlu tak senga heta lokal zawng zawngte chungah lawm thu a sawi a. Kan inkhawm hi a rei hle naa kham lo takin kan tin ta a ni.

Vawmphunga Kamchhuak (Quotes) Thenkhatte:

1.Hmasawnna tih hi ka hnam hming a ni ber e.
2.Leia ding rengin leilet tur a awm lo tih hi sawi chi a ni lo.
3.Kan ramah hian China palaite nen thingpui no kan la dawm ho ang.
4.Kum 1938 vel khan Lal ban tur a sawi lawk tawh.

5Thlaah te khian kan la lawn ang a, khawvel dang pawh kan la zawng zel ang. (Thlaa Armstronga te inkapkai hmu hman lovin a thi ta hlauh a ni.)

6.Chemphaiah fertilizer kan hmang lovang Shah Jehana hun lai atang tawhin leilet a dak kan hre ngailo.

7.Ring leh ringlo in nei hi an innei rei tawlh tawlha an ring tulh tulh thin.

8. Enteh thianni hmar tlangdung saw, feet sawm lamlian a pawl ruai e. (Hei hi a hla phuah zinga a mi a ni a. Heng hun vel lai chuan Aizawl leh Silchar inkar chu ke ngata kal thin a la ni. Amah Pu Vawmphunga ngei pawh hi Bilkhawthlir leilet a sual tantirh vel lai chuan Hlimen khua atangin Bilkhawthlir khua chu ke ngatin a kal thin. Hetia tuna kawng tha tak mai lo awm tur a hmuh thiam dan hi mak ve tak chu a ni.)

9. Aizawl leh Silchar inkar ke ngata kal a ngaih lai khan, Silcharah te hian motorin leh langin kan la bazaar thin ang tih a lo sawi daih tawh a ni.

10. Vawmphunga ‘Leilung Kawhhmuhna Sam’ chang 18-22na a lak, Mizo nunphung leh chen duh dan, Pathianin Mizote hnena a sawina angina he Sam hi a ziak a ni. He Sam hian avaiin chang 53 a nei a ni. “In pianken dintuin in ram hi a awmna tur taka ka hun a ni a. Ram zawl aiin tlang pangah in hlim zawk a. Ruamah aiin tlang pawngah in lawn zel hi. Lawn zelna tur phei lo ti pawng suh ila nuam in ti dawn tawp lo asin. Chu lo pawh chhim leh hmar zawngin tlangte ka ti thlur a, chhuanchhawng leh tlakdeng awmin, ni hmu vekin in ram hi ka siam a. Siam thiam pawh ka in ti hle a ni. A nih leh Burma hawi zawngin tlangte tuai thlur chho ta ila in ram tiat ve hi ni hmu lo dam lam a ni zur mai tur a nia! Ni kang lam an sa lutuk dawn si. Chu lo pawh tlangte ka ti zum a, boruak hrang hrang ka fen tir a. Zo leh phai in hman kawp theih nan, inhnaitea ka hun khawm sak che u hi. Chhui ngun teh u, a tha hle a ni.”

11.1945 vel thama Bilkhawthlir leilet bei tura Hlimen khua atanga a pem chhuah dawn vel lai khan ti hian a sawi a. Hlimen ho chu thing leh mau in eizawh hnuah lung in la ei ang a ti a. A dik ve hle a ni. Hlimen quary saw mi tamtak eizawnna chu a ni tak meuh a ni.
—-women’s ministry

About the author

By: Vanlalhmingsangi, Tahan
Tunlai khawvel changkang tawh tak karah kan cheng a, kan naute leh kan fate pawh he changkanna khawvel paltlang zelin an rawn puitling cho a. Kristiante zingah, a bik takin keini tlangmite zingah mipat-hmeichhiatna hi fate zirtir tul tih lohna leh zahthlaka ngai tlat kan la thahnem zawk a, tin, sawi thiang loa ngai pawh kan la awm cheu a ni.

Mahse, kan fate hi nu leh paten sex lamah zirtirna pe lo mah ila, thiante ka atang leh khawvel changkannain a ken tel media chi hrang hrang atang an hre leh tho tho thin. Ramsa pawhin zirtir ngai lovin a hunah chuan inthlahchhawn nan sex an hmang mai thin kan ti. Amarawh chu, ramsate chuan inthlahchhawn nan a hun takah sex an hman laiin mihringte erawh chuan nawm chenna chi khatah kan ngai thin hi ramsate leh mihringte inan lohna lian tak pakhat chu a ni.

Bible hunlai khan “fa tam tak neih hi malsawmna”-a an ngaih avangin nawmchenna ai mahin fa neih nan leh thlahte tih pun nan nu-paah an insiam a tih theih awm e. History kan thlir pawhin indo deuh reng ramah chuan fa neih teuh teuh a tul thin avangin indonaa kal tur fapa neih teuh teuh kha an duh ber anga sawi a ni thin. Fa nei thei lo chu Pathian anchhia dawngah an inngai thin a nih kha. Zabi 21-na a rawn her meuh chuan fa neih teuh chu sawi loh, fa pai lo zawnga sex hman dan kan inzirtir tawh zawk mah a. Mipat-hmeichhiatna hi a ni lo zawnga hman chuan kawng dik lo min thlentu a nih theih avangin kan khawtlang leh kohhran pawhin “mipat-hmeichhiatna” chungchang kan buaipui tan ta hle a ni.

Khawvel pum huap ram changkangte dan siam hriat avangin mi thenkhatten sex hman chungchanga dikna chanvo hi human rights dang ang thoin, mi mal dikna chanvoah an dah lian hle a. Sex hman chungchangah mi mal duhthlanna chu lal taka dahin, sex hmang tur leh hmangtu, mi pahnih remtih dunna a nih a, tihluihna tel lo a nih phawt chuan nupui pasal neih hma, nulat tlangval lai pawha hman thiangah an ngai a. Engpawh ni se, nupui pasal inneihna huangchhungah chauh sex hman hi a himin a tha a, chutah chuan sexual rights in a tum dik tak, inzahtawnna te, inhmangaihna te leh lungawina tak tak chu a hmuh theih chauh a ni.

Zalen tak leh thlahdah taka sex hmang mai maituten eng anga lungruala ti pawh ni se, hetiang hi an hmu ve ngai lo a ni. Mimal zalenna kan dah pawimawh em em laiin chu zalenna ngei mai chu a ni lo zawnga hman tum tlat pawh kan awm. Chumi zingah chuan sex hman zalen tumna hi a hluar ber zingah a tel a. Tum khat chu kan thian pakhat Asia ram ami tho chuan inneih hmaa sex chungchanga ka ngaih dan min zawt a, inneih hmaa sex hman hi keini tlangmi Kristiante chuan sual lian taka kan ngaih thu leh nupui-pasal neih hma chuan invawn thianghlim tlat kan tum thu ka hrilh a. Kan thiana chuan “hun lai hawl (middle age) daih tawh ngaih dan in la zui a nih chu, chuti ang ngaih dan chu tunlai khawvelah a thing tawh lutuk” tiin min chhang et a.

Ni e. Sap ram chauh loah pawh keini Asia khawmuala cheng ngeite zingah inngaihzawng tawh chuan sex hman talh hi a tura ngai kan ni deuh vek tawh niin a lang. Hman lawkah kha chuan inneih hmaa sex hman chu “sual” tiin thil zahthlak tak leh mualphothlak takah kan la ngai a, mahse, hriat loh karah kan thil hmuh leh hriatten innei lo pawha sex hman a pawi lohna kan rilruah a lo tuh der tawh a ni.

Kan pipute hun atang tawhin sex lama invawng tura infuih thin hnam kan ni a. Hei hian thianghlimna kan ngaihhlut zia leh inthlahdah kan ngai thei lo tih a tar lang chiang hle. Tun aia khawtlang kan inhriat chian lai (mihring kan tlem zawk lai kan ti mai dawn nge?) phei chuan nula/tlangval ngai nih hi thil zahthlak tak a ni a, khawtlangah leh kohhranah an tui tla thei tawh thin lo a nih kha. Tunlaiah sapho nun dan kan copy a, kan hriat chhun leh a tha lo lam – sex thlah zalen Hollywood star-te chet dan chauh kan entawn a nih zawngin kan tisual chhiava ang. Kristian ni tawh hrim hrim sap emaw vai emaw tlangmi emaw zingah sakhuana la thu tak leh Bible leh Pathian Thu ringtute chu sex lamah pawh an fimkhur reng tho a ni.

Mi ramah chuan engti ang pawhin sex lo hmang pawh ni se, keini anga khawtlang nun mumal an nei tawh lo va, mahni chauh inhriat hlurna khawtlanga cheng an nih laiin keini ve thung erawh chu kan la inhrechiang hlawm a, khawtlangah leh kohhranah kan thil tihte a lang hma bik a, sawi kan hlawh zel a ni. Keini khawtlang tan chuan inneih hmaa sex hman loh hram hi rilru leh taksa tan a him ber zawk a ni. Khawtlangah mipat-hmeichhiatna vanga sawi kan hlawh a nih chuan hmingchhiatna putu chuan kumkhuain inthlahrung takin nun a hmang tawh mai a ni.

Pi Vanramchhuangi (Ruatfela nu) thu ziak Sex Education (Tleirawlte Tan) tih buah nupui pasal inneih hmaa sex hman that loh chungchang tawi tein a tar lang a, chungte chu kan hriat atana pawimawh zualte tarlan a ni a, thu thenkhat pawh belh zeuh zeuh a ni:

1. Nupui pasal inneih hmaa sex hmangte hi an inneihna a hlawhchham duh khawp a. Inhmangaihna chu dam chhung daih tur a nih laia rei lo te nghah pawh harsa kan tih viau chuan kan inhmangaihna chuan a daih rei bik dawn lo tihna a ni thei.

2. Inneih hmaa sex hman hian tum loh puia naupaina a thlen thei a, tum aia hmaa nupui-pasal inneih a tul thei. Chu chuan zirna a chhunzawmtir thei lo a, nih tur ang an nih loh phah thei bawk. Mipa lamin a neih duh loh phei chuan sawn thlaknaah a ni a, hmeichhe tan sawn paina leh hming chhiatna rapthlak tak a thleng thin.

3. Thianghlimna kan hloh tawh chuan a lak let leh theih tawh lo a, kan hlutna a tlahniam sawt thin. Sex kan hmanpui ni lo midang nupuiah emaw pasalah emaw kan neih phei chuan rinhlehna nen nun hman kumkhua a tul thin a, chu chuan chhungkua dinna kawngah hlim lohna nasa tak a thlen thei.

4. Kan ngaihzawngten sex hmanpui tura min sawm fo a nih emaw keimahniin kan sawm a nih pawhin kha inhmangaihna kha “hmangaihna dik tak” ni loin sex hman duh vang maia inkawp kan ni mai thei. Inngaihzawn laia sex hman phut tlatte hian nupui pasal neih hnuah pawh mi dang ngaihzawn an ching ngei ang.

5. Sex thlahdah vang leh nupui pasal tan chauha sex serh thianghlim lo tan natna tha lo leh enkawl dam theih loh natna kai theihna chance a tam bik em avangin rinawmna hi a him ber tho tho a ni. Tunlaiah nupui zawk emaw pasal zawk emaw sex thlahdah vang maia mahni kawppuite natna tha lo hnawih/kai ve ringawt an tam ta. A vanduaithlak thin hle a ni. Nupui/pasal turten natna an neih leh neih loh inneih hmaa test nei duh lo bur tam tak kan awm a, hei hian kan rilru tet zia a tarlang nghal bawk.

6. Hmeichhia chu rai thei a nih avangin inneih hmaa sex hmangte zingah hmeichhiaten rai hlau leh midang hriat hlauthawng taka sex an hman avangin sex hmanin an rilruah hlimna tak tak a thlen chuang lo.

7. Mipain nupui neih hmaa hmeichhe dang lakah sex a hman pawhin nupui a neih hnuah a nupuiin a virgin leh virgin loh a hrethiam ve tawh thin lo. Hmeichhia chuan inneih hmaain sex a lo hman tawh chuan pasal neih hnuah pasalin a hmuhsit a, a ngainep mai thin. Chuvangin sex hmang ro roah hmeichhe chan a chhe zawk fo thin. Chumi ruala kan hriat tur chu virgin ni chung pawha accident vang emaw pian ken a ni emaw vanduaina dang vanga hmeichhe serh ping kher lo tam tak a awm thei tih hi kan hriat a hun ve tawh.

8. Kan society-ah mipa tan virgin hi thil zahthlak anga ngaihna pawh a awm thin. Mahse hmeichhia chauh hi Pathianin thianghlim turin a ruat bik lo a, mipa pawh thianghlim turin a ruat a ni. Mipa leh hmeichhiaah sex hman khaw loh hi a pawi dan a intluk reng a, hmeichhiaah chuan a lang chhuak nghal a, mipaah chuan a lang chhuak nghal lem lo va, mahse a lanchhuah hun a awm leh nge nge thin.

A hminga Kristian mai kan ni lo a, sakhaw dang biate leh Pathian ring lote entawntlak ni tel tura Kristian kan ni. Sex lama invawn thianghlimna kawngah Kristiante hi sakhaw dang biate tan cho rual loh kan ni thin a, chu chuan Kristiante a tihming tha a, hei hi chhawm nun zel atan awhawm tak a ni. Pathian chuan nupa kara sex hman hi thianghlimah a ruat laiin nupaa insiam hmaa sex hman hi “sual”-ah a ngai a ni. Timothea, tlangval hmeltha tak leh fel tak hnena Tirhkoh Paula’n a fuihna thu hi kan thalaiten kan zawm ve theih a beiseiawm hle:-

Miin chung thil lakah a inthiarfihlim chuan, bungbel thianghlim, Lalpa hman tlak, hnathawh tha tinrenga inpeih sa, ngaihhlut tur mi a ni ang. Nimahsela, tleirawl chaknate chu tlansan la, thinlung thianghlima Lalpa lam apiangte zingah chuan felna te, rinna te, hmangaihna te, remna te um ve rawh (II Tim. 2:21, 22).

Mi puitlingte chuan mahni an in-control thei a, thil tha lo tih chakna rilru pu thin mah se an tlansan thei thin. Tleirawl leh thalai zingah rilru puitling tak pu, mahni in-control thei tam tak an awm a, tleirawl leh thalai nih mai vanga “a la tleirawl a, a awm a lawm” tih mai theih a ni lo. Chuti ang bawkin, kum puitling tawh, mahse rilru control thei lo mi tam tak an awm tho a ni. Tirhkoh Paula chuan thinlung thianghlim leh mi insum thei leh Pathian tihtu apiangte chu mi fel, mi rinawm, hmangaihna ngah leh remna duhmite tiin a sawi a, chuti ang mi ni tura tumna kan neih phawt chuan tu pawhin kan tih theih thu min hrilh a.

Chuvangin, kum lama la naupang tak, mahse chakna lak atanga inthliar fihlim thei tlangval Timothea felna tarlang pahin chu a nungchang thatna chu chhawm zel turin Paula chuan keini pawh min chah a ni. Keini pawhin Timothea nungchang ang chu kan chhawm thei ve ngei tur a ni.

About the author

“He article hi tihpalh thil thu avanga rawn chhiar tum i ni lo, mi hlawhtling tak i la nih ngei dawn avang zawka rawn tawng fuh i ni zawk! He article chhiar nan Minute 10 hun i pekna hian i hringnun pumpui chu a ti danglam dawn a ni”. –kima.

HLAWHTLINNA Vitamin
By: Thangkima, Maryland

Apple company chu Steve Job chuan an garage (car/motor dahna) atangin bul a tan a. Chu chu an company rawn thang chhohna hmun hmasa ber chu a ni.

J.K Rowling (Harry Potter) ziaktu hi i hria em? Nuthlawi, fanau enkawl nei, rethei ve tak a ni a. Tuk khat chu coffee dawrah a thu lut a, coffee ina ngawi renga a thut lai chuan a rilru-ah thawnthu pakhat hi a rawn lang ta thut mai a. Napkin (kut hrukna) ah chuan a ziak thla ta a, tichuan, inah a chhunzawm zel a. Reilo teah chuan lehkhabu (Harry Potter) a rawn chhuah ta a. Tunah chuan khawvela hmeichhe hausa ber a ni tawh a sin.

Film star lar leh hlawhtling tak tak hote pawh hi, an hlawhtlin hma chuan hlawhchhamna leh beidawngna an paltlang nasa ve hle a ni. American film star hlawhtling tak, Gene Hackman leh Dustin Hoffman te hi an classmate ten lemchan khawvela hlawhtling lo tur zinga an vote an ni a. Mahse, an pahnih hian film star lar leh hlawhtling ve ve an ni.

Harrison Ford chu movie executive pakhatin “a ni hi chu film star ni turin tlinna reng reng a nei thlawt lo” a ti a. Mahse, Air Force One te, Star War te, Indiana Jones series film te chu khawvela film lar pawl an ni. Film star ni tur renga piang zawk emaw tih tur khawp a ni.

Chutiang zelin, zai lam mite pawh an ni tho a ni. Beatles band ho pawh kha recording company pakhat chuan, “an aw ri leh an music hi kan duh zawng a ni lo, an hlawhtling lovang” an ti a ni.

Khawvel theihnghilh tawh loh tur, King of Rock and Roll, Elvis Presley chu 1954 khan Grand Ole Opry manager, Jimmy Denny chuan zai thiam lo a ti a, an group member atangin a ban a. Hetiang hian a han ti zui bawk a, “tlangval, khawi lui ral mah i kai lo vang, hawng la, truck va khalh leh rawh” tiin.

Honda company chu Toyota company in a rawn lan a, mahse, theih pa tawpin an han tang a, an lehkhalh leh thei a ni. A mah, Soichiro Honda’n he tiang hian a sawi, “khawvel hi a awm dan ang hian kan en lo va, mahse, a nih theih dan tur zawkin kan thlir a ni. Engvang nge tih chuan, kan company chu beiseina nei rual tena kan din a ni a, kan company hi beiseinaa din liau liau a ni” a ti.

Ford motor company neitu Henry Ford chuan he tiang hian a sawi a, “mi thenkhat te chu hlawhtling ve tur renga piang an awm a, mahse, mi tam zawk chu ‘thutlukna nghek tak an siam avanga hlawhtling’ an ni” a ti.

Greek thufing chuan, “thil tha i duh chuan hmun dangah zawng duh suh nangmahah khan a awm a ni” a ti a ni.
Miin i ti thei lovang, a harsa a nia, nangni ang tih chi a ni lo etc. an tih pawhin ring duh suh. I ti thei a ni, engkim i ti thei a ni.
Thomas Edison, “i thil siam chhuah tum hi bansan rawh, i ti thei lo vang, nang aia mi fing puipuiin siam chhuah an tum tawh a, an theih loh hnu a nih kha” an ti a. Edison-a chuan “ka bansan dawn lo, a theih loh dan sangkhat chuang ka hre tawh a, a theih dan chu ka hre tep tawh ang” a ti hlauh mai a ni.

Hlawhtlinna chuan mi huaisente leh mi taimate a duhsak bik a ni. Hlawhtlinnain a hlauh ber chu mi beidawng duh lo te hi a ni. Thawhrimna leh hlawhtlinna hi a inkawp a ni. Tin, hlimna dik tak hi thawhrimnaah a awm tih hria ang che. Thil eng pawh ti la, rilru leh tih takzeta i beih chuan, chhun hi zanin a zui ziah anga chiangin, i hlawhtling ngei ngei ang. Miin an tih theih chu engvang teh lul nge kan han tih theih loh bik ang le…??

Pathian nung bia kan ni a, kan Pathian lah chuan mi tanpui a chak em em mai si a, zawhna nita zawk chu, “eng thil nge kan tih theih loh?” tih lam zawk hi a ni. Thil pawimawh ber i hriat tur chu, i rilru tum ruh dan kha a pawimawh ber. I hlawhtling leh hlawhtling loh tur chu thil dangah a innghat lo, i rilru-ah a ni innghat ni.

I thluak kha Sap thluak leh Japan thluak te nen a in ang reng. I hman loh leh i ngaihtuah loh vang mai mai a lawm. Thil engkim hi ngaihtuahna atanga siam chhuah vek a ni. Chuvang chuan, Ngaihtuah rawh! Ngaihtuah rawh! Ngaihtuah rawh! Engtin nge ka tih ang, engtin nge? engtin nge? engtin nge? Zawhna chuan chhanna a pe ang che. Chu chhanna chuan hlawhtlingna ramah a hruai ang che.

Mite hian thil an tih tan reng rengin, ropui tak leh lian takin an tan bik ngai reng reng lo, te tak te leh thil ho te atang vekin a ni bul an tan ni.

President George W. Bush-a chuan, “khawvela bang sang ber leh sei ber pawhin kan ram hi hung chhuak vek mah ila, US rawn luh tumte chu an rawn lut thei tho vang. Engvang nge tih chuan, US lut turin an rilru-ah thutlukna nghek tak an siam fel tawh a ni” a ti. A dik viauin ka hria.

Dream a big dream. – President Barack Obama
We, Americans, are dreamers. – Bobby Jindal (Louisiana Governor)
Never give up, never surrender. – Winston Churchill

Hlawhchhamnain a hneh loh pa pakhat hi a awm a, chu pa chuan heng a hnuaia mi ang hian a sawi:

Kan hlawhtlinna rahbi kan ti sang duh a nih chuan kan hlawhchhamna rahbi kan ti tam tur a ni.
Zawhna hote in zawt la, “engtin nge ka tih hmasawn theih ang?” – a chhanna chu “engtikah mah he zawhna hi bansan suh”.
Ka thil tih bansan ka chak apiangin he zawhna hi vawi tam tak, sang chuang, ka inzawt fo thin a ni.

# 1831 ah sumdawngna lamah a hlawhchham thak.
# 1832 State Legislator a chuh ve a, a tling lo.
# 1833 sumdawngna a bei tha leh a, a hlawhchham leh.
# 1835 ah a hmangaih em em a bial nu-in a boral san.
# 1836 ah nervous breakdown a nei.
# 1843 Congress member a chuh ve a, a tling lo
# 1848 ah Congress member a chuh leh a, a tling lo leh.

# 1855 ah Senate a chuh ve leh a, a tling chuang lo.
# 1856 ah United States vice president a chuh leh a, a tling thei chuang lo.
# 1858 ah Senate a chuh leh, a tling lo leh.
A tawp a tawpah chuan hlawhchhamna chuan a hneh ta ngang lo va, 1860 ah chuan USA president 16-na a nita nawlh mai a ni. Khawvel awm chhung chuan a hming a dai tawh lo vang – Abraham Lincoln.

*****************
Thian duh tak, khing a chunga thute khi i rilru-ah vawng tlat ang che. Mi hlawhtling tur i ni tih ka hrechiang khawp mai.
Tan nghal rawh le, kan nghak thup che a nia. Vanneihna chang ang che!

About the author

[Matthaia 1:21]

By: Rev.  Lalduhawma, Phillipines

Vantirhkohvin Isua Krista pian tur thu Josefa hnena a hrilh khan, “Fapa a hring ang a, a hmingah Isua i sa ang: ani chuan a mite an thil tihsual lakah a chhandam dawn si a,” a ti a (Matthaia 1:21). Kan Bible-a Krismas hmasa ber hmanna chu Luka bung 2-ah hian kan hmu thei a, chu Krismas lo awm tur chu rulin hmeichhia a tihder a, thei rah ei loh tur hmeichhiain a eina, Genesis 3:13 atangin a intan niin an sawi bawk thin. Suala tlute chhandam nan Krismas hi a lo awm a, Krismas awm chhan chu “Sual laka chhandamna” a ni a, chu chhandamna chu ringtuten kawng hrang hrangin kan nitin nunah kan la mamawh reng a. Chu ti chung chuan, Krismas hi sual laka chhandam nan nge kan hman a, sual tihpunlun nan leh sual tihthangharh nan? tih hi kan Krismas hman dan atang hian ngaihtuah tlak tak a ni awm e.

October 29, 2011 Inrin ni khan kan chenna kiang lawka Robinsons Supper Market chu misualin chhunlaiah an suam a, security pathum leh civil pahnih an thi niin an sawi a. Thil awmzia kan han zawt chiang a, sawitu pakhat chuan awlsam deuh mai hian, “Krismas hun lai vela Philippines ram awm dan a nia,” min ti a. Krismas inbuatsaih dan leh hmuah dan danglam tak a ni awm e. Bial vawnga ka thut laia kan Krismas rorel dan ka theihnghilh theih hauh loh tum khat chu, “Mas ruai kan buatsaih thei ang em? Buatsaih thei ila ruai eng zat nge kan buatsaih theih ang?” tiin rorel agenda ka han kalpui a. Zawhna a lo lut nghal a, “… kohhran tehin ruai eng zat nge an neih dawn?” tiin.

Khaw pakhata kohhran pawh an tlem tha thawh lu tuk a, tlaivar loh an duh si lova, an zai tlaivar thei bawk si lo va, tlaivara khuang invuak chhawktu tur an inruat e, an tih chu maw le! 2010 kuma Tahan Mizo Kohhran 47 te Krismas leh Kumthar ruai chungchang Pu Lalchhanhima’n Mizo Tahan Website-a a report dan chuan, “Krismas leh Kumthar ruai buatsaih nan vawk 127, bawng 28 talh a ni a, Krismas ruai vawi 84 leh Kumthar ruai vawi 67 theh a ni,” a ti. Krismas kan hmelhriat dan, kan sawngbawl dan, kan nuna thu a sawi dante hi chhut nawn leh thin a thain a rinawm. Kan inbuatsaih dan a hautak ang hu leh kan ngaihpawimawh ang hian kan kristian nun kawngah thu a sawi em? Suala chhandam kan niin kan hmasawn phah em?

Gene Edward Veith-an December 6, 2003 khan World Magazine ah America rama piangrthar intite zinga ngaihdan a lak khawmna (poll) a tar lan pawh hian sual laka ringtute chhandam kan tulzia a tilang chiang hlein a rinawm. Heng mite zingah hian:

  • 26% te chuan sakhua zawng zawng hi an inang tlang veka danglamna an nei lo an ti a
  • 50% te chuan thil tha tih hian vanram min thlen a ni an ti bawk a
  • 35% te chuan Isua hi thihna atanga tho tak takin an ring lo va
  • 45% te chuan Setana hi awm tak takin an ring lo bawk a
  • 33% chuan neih inang nupaa insiamna (same-sex marriage) hi an pawm a
  • 38% chuan nula leh tlangval inneih hmaa nupa nihna hman hi a pawi lo ve an ti bawk a. Hetiang hian kan zingah ngaih dan la khawm ve ta ila, sual laka chhandamna kan mamawhzia a lang chiang leh zual thei awm e.

Archbishop Ussher chuan, “Isua Krista hi BC 4 vel khan a piang a, a pian ni kan hre chiang lo va, Bible thu hmanga chiang taka chhut theihna kan nei bawk lo. Gregorian-a siam Calender hmanga Isua pian ni atana kan hman December 25 hi Isua pian ni tak a nih rinawm lo. Hei hian a birthday dik tak min hmantirna lam aiin khawvel sual chhandam tura Krista lo kalna min hriattir zawk a ni,” a tih hi Krismas kan hmannaa kan innghahna ni thei fo se a tha khawp ang.

Ringtu thenkhat chuan, “Isua khan a zirtirte hnenah a piancham hmanga ropui taka buatsaih thin turin a chah lo,” an ti a, a dik viau ang. Amaherawhchu, Isua piancham hmang lo tura zirtirna pawh a awm chuang lo va, Krista chawimawi nana hmangtute kan khapna chhan tur pawh a awm bawk awm lo ve. A pawimawh lai zawk chu, Krismas hmangtute chuan:

  • Krista chu khawvel sual chhandam tura lo kal a nihzia hriatna atan
  • Khawvela Krista a lo kal hian lal leh thuneitu anga lo kal lovin, tlawm takin kan tana tuar tur leh thi tura lo kal a nihzia hriatna atan
  • Chatuan nun kawnga beiseina nei tawh lote hnenah beiseina Kristan min siam sak a, thlachham leh lungngaite hnenah chatuan khawvar min chantir ang hian taksa leh thlarauva pachhia leh rethei te hnenah Krista hmangaihna kan lantirna tur hun atan leh
  • Ringlo miten engah nge Krismas in hman thin? tia an zawhna chu thu leh thiltiha kan lantirna tur hun a ni.

Thiamlohchang tura rorel saka awm tawh, Setana leh sual tan ina tang a, thim thuneihnain a thunun, thinurnaa khat thin mi chuan Pathian chhandamna ropui tak changin Pathian faa vuah kan lo ni ta tih hi Krismas kan hman chhan chu a ni a. Chuvangin, sual laka chhandam kan nihzia Krismas hian min hriattir leh thin em? Ngaihdam kan nih theihna tura inngaitlawm taka kan tana a inpeknate kan hre nawn leh thin em? Ngaihdam kan nih theihna tura a inpek angin Pathian leh kan ringtu puite tan kan inpe ve thei em? Kristan min ngaidam angin tu nge kan ngaihdam ve theih? Ngaihdamna changtu mai ni lova ngaidam theitu kan nih thlenga ringtute hi thlarauva puitling chho zel tur kan ni. “… kan sualte ngaidam tur leh kan fel lohna zawng zawng tlengfai turin amah chu a rianwmin a fel a ni,” (1Johana 1:9).

Source: EMC Palai, December 2011

About the author

By: Rochhingpuia, Kanan Vengpui (Burma)
Ei zawnna hna chi tam tak zingah leileta kut nghattu dinhmun leh nunchan hi i han zir chiang deuh teh ang. Hnathawh thuhmun vauntu theuh theuhah pawh hian an chimchin a thuhmun vek lo va. Thil chi khatah hian chi hnih chi thum a awm thin reng a. Entir nan; thing chi khat chizawl thingah pawh hian a hnah hmul chi leh hmul lo chi a awm a. Chak atana han hman dun pawh hian a intlo hleih hle a ni. Chuti ang bawkin leiletpa tih hming pu theuh theuhah pawh hian leiletpa ve mai mai leh hming pu zo tak an awm tih hi hai lo ila.

Leilet hna hi mihringte ei hmuhna atana Pathian lo ruahman sa a ni. “Lalpa Pathian chuan amah a lak chhuahna lei chu let turin Eden huan ata chu a tir chhuak ta a” (Gen.3:23). Hei vang hian leiletpa hian Pathian thupek angin eizawn hna a thawk a ni. A chettlatna hmun hmate chu bawlhhlawhin tawphnawk hle mah se, hna thianghlim nihna a keng tlat. Chu vangin, he hna hi hna zahawm nih a tling kan ti thei ang.

Leilet hnaa inbarhtu hian mahni kutkawih/thawhrah ngata intun nun hi a thil tum ber a ni. Hnathawhnaah tha leh zung tak tak sengin a taksa rim hle thin mah se, rilru thianghlim leh ngil tak a put reng avangin a nun a hlimin a eng a thawl reng a ni. Mi chungah rilru chhia a pu ngai loh ang bawkin, a chungah miin rilru chhia pu turah a dah ngai lo va. Hei vang hian bum a sam a, fin thlakah ngaiin miin lo bum mah se, bum theitu nih hi eng lai mahin a thlahlel ve ngai lo. Thahnemngaihna a neih nasat pauh leh mahni theihna a hmang nasa mai a, tu tan mah chimawm leh hnawksak turin a che ngai lo.

A thawhrim nasat em avangin a kut leh kethiahte chu lo ngawt khir khi bir berin a taksa chu lo pawr ther hle pawh ni se, a chhungril nun a tluang tlam em avangin a zahawm ru tlat. Mahni pumpui tan chauha thawh hi englai mahin a rilruk ngai lova, miten a zar an zo ve tur hi a hisap reng thin. Nungcha tinrengte nen an lengza a, leiletpa thawhrahte chu inhnangfak nan an lo hmang vein hlim zai an lo vawr ve thin. Mi zarzotu nih hi a thil hreh berte zinga mi a ni. Tanpui ngaite tanpui turin a inpeih reng a, mi puih let ve erawh englai mahin a ngiat ngai lo. A lo thlawna mi tha ei a duh ngai lova, a phu tawk lawmman a pe thin.

Hna thawh hi ei hmuhna a ni tih hi a thuvawn a ni a, englai mahin a dawngdah ngai lo. Hnathawh kawr hi a uniform a ni a, kawla ni chhuak chhiarin a inbel thin. Awlsam taka ei hmuhna lam a ngaihtuah ngai lova, a hna a sawt zawkna tur leh samkhai, tha bawk sia thawh dan kawng erawh a zawng reng. ‘Sem sem dam dam, ei bil thi thi,’ tih hi a nun zepui a ni a. Mi eng ang pawh a hnenah thleng se, tlai leh puar taka an ei a duhsak thin. Ei in thuah mite huphurhna englai mahin a nei ngai lo. Mite inthlahrunna turin mitmei leh tawngkam mei nei hmante hi a thiam ve loh zawng tak a ni.

Thosi leh vaihmite seh te, vangvat leh saihlit zuk te, ni sa leh ruahsurte chu an hnathawhrah buh lo thar tur mitthlaa cham reng chungin a tuar hram hram thin. Thlawhlaia buh kung hring dup mai chhemdam thlifimin chhim leh hmar, chhak leh thlang atanga a chhem phet siau siaute chu lo neitu mit a lain lung a tiawi hliah hliah a ni. Ke leiei leh ke tinlut natzia natzia hi sawiin a siak lo ang bawkin buh lo tharin loneitu thinlunga lawmna a thlen natsatzia hi sawi thiam phak rual a ni lo vang. Buh seng laia thlantui leh buhmein a taksa pum a bual thip sup supte chuan a thinlung chhungril a thleng pha ngai lo. Hnathawh nan darkar bithliah a awm ve lova, darkar zawng zawng hi hnathawhna hun vek a ni. A tul dan a zir zelin zan khawthim pawh hnathawhna hun vek a ni.

Leiletpa hian mi chunga thil tha tih hi malsawm dawnna a ni tih hi englai mahin a theihnghilh ngai lova, mi chunga harsatna leh phurrit thlentu nih hi a thil hlauh em em mai a ni. Feh kawng leh tui kawng chungchangah mi khawlhkham nih hi anchhedawnna niah ngaiin a lo chhunga kalkawng leh tuikawng awmte chu a that theih dan tur zawngin a enkawl thin.

Hringnun tarlan tak leiletpa nun tlemte atang hian leiletpa hi a belhfakawmin, chhuanawm kan ti thei hle awm e. Heti ang ze tha leh duhawm hi eng hnaah pawh kut nghat ni ila kan nunpui thei a ni. Leiletpa nun zemawi tak mai hi Lalroutmawi pawh khan a lo hmu ngang a ni ang chu. A pasal duh zawng a sawinaah leiletpa zu thlang ve tlat a.

Mahse, leiletpa rimtu a tawng lo nge ni, a dil loh zawk malsawmna a dawng ta zawk a nih kha. Tun hma chuan leilet hna hi thawh thiam dang nei lo mimawl zawkten kutnghah nan an lo hmang thin a. Chu vangin, mi tam takin mimawl thawh tawkah an ngai hial a. Tun laia mi vengva leh thil hrethiam chinte chuan leilet hna hi ngaihsan tawp lova, ngaisangin he lamah hian nasa takin an tlan tawh a ni. Mi hmangchang hria apiangten he hna an thawh hian hlawhtlinna nasa lehzual a lo awm thin. Mitinin nunna bera kan hman buh thawhchhuah hna hi rilru pui bera neiin leiletpa tih hming pu zo tak ni turin tan i’n la teh ang u hmiang.
—-HRB Nov.2011

About the author