BURMA RAM INAWPDAN LEH KRISTIAN MISSION
Published on: Jul 3rd, 2009 | Posted by: zoin | 275 views
By: L.T. Zika Hualngo
Tumkhat chu ka pu nen Yangon khawpui chhungah ke in kan leng kual vel a, ka pu chuan “heng sorkar school leh office building tha tak tak te hi ram dang Kristian mission hovin rawngbawlna a tan an sak a ni. Kan Kristian sakhua hian Yangon hmun laili tam tak hi chu kan lo nei ngai tawh a, mahse, tunah chuan Burma sorkar in a chhuh sak leh vek a nih hi” tiin min hrilh a. Chu chuan ka ngaihtuahna a ti tam em em a. A then a zar chu han ziak chhuak ta i la.
Kan ram (Burma) hian inawpdan hi a thlak ngun em em a, chutia inawpdan a lo danglam zel avangin kan Kristian rawngbawl dan leh mission hna thawh dan pawhin a ram inawp dan a zirin thlak dang lam a lo ngai thin a ni. Ram inawp dan leh sakhuana hian in kungkaihna thuk tak an neih zia chu kan ram (Burma) hian a ti chiang leh zualin ka hria. Kan ram (Burma) history a ram inawp dan leh in relbawl dan (Political system) avanga Kristian mission phawh in a danglam pui zel dan chu, a hnuai a mi ang hian han thlir tan ta mai i la.
1. Monarchical System (1813 – 1885)
Burma rama (protestant) missionary hmatawng Adoniram Judson-a kha 1813 ah a lo thleng a. Judson-a missionary tura Burma a lo thlen atanga a hun tawp thleng khan, Lal thuneihna hnuai-ah a ni rawng a bawl ni. Burma history ah hian, “Anawrahta”-a hun a tangin “ Htayrahwarrah Buddah Sakhuana” hi lak luh a ni a, chu chu lal sakhua a nih ang bawkin, ram sakhua tura puan chhuah pawh a ni nghal a ni. Htayrahwarah Buddah Sakhuana ni lo, sakhua dang leh an zirtirna reng reng chu sakhuana ah hian an ngai lo reng reng bawk a ni. Sakhaw dang rinna, rawngbawlna leh thiltih reng reng ah buaina, harsatna leh tihduhdahna an thlen thin a, a tul an tih dana zirin, an nunna thleng lak sak thei an ni. Chuvangin, Adoniram Judson-a mission hna pawh khan harsatna, buaina leh manganna tin reng a tawh phah reng bawk a ni.
Hetianga lal awpna (rorelna) hnuai ah hian, Adoniram Judsona chuan, mission hna a thawh dan tur chungchang-ah hian kawng dang thlan tur reng reng a nei lo. Kawng awmchhun leh a thawh dan tur awmchhun chu “Ram awptu lalber (King) atanga mission hna a thawhna hmuna thuneitute thlenga biak that a, tlawn lungawi” a ni ber mai. Chutiang bawkin a hnua missionary tam takte pawh in 1885 thleng chu Judsona rawngbawl dan kawng chu an rawn zuizel tlangpui a ni. Chuvangin 1813-1885 thlenga Burma missionary ho rawngbawl dan kawng chu, “Lalber (King) atanga khaw lal (VC) thleng tlawn lungawi a, fing taka chanchin tha puan theih dan tur kawng ngaihtuah” a ni ber mai.
2. Colonial System (1885 – 1948)
English-Maynmar indopui vawi thumna (Htatiyah Kyukhaw Sitt) 1885 atangin kan Burma ram chu, Sapho (Colonial) hnuaiah an lo awm ta a. Tunhma a, an lal (King Thi Baw) leh a chhungkua te chu ram dangah (India) an hruai bova, heihi Burma history ah chuan, “Par Daw Mu Nih” tih a ni.
He inawpna hnuaia Kristian mission hna thawh dan han en chuan, ram dang a tranga lo lut sap ho hi, sorkar hanthawk leh sipai an ni vek chuang lova, missionary tam tak pawh an lo lut tel bawk a ni. Sapho sorkar hna thawk leh sipaite pawh hian an theih dan dan in Kristian mission hna hi an lo thawk vek a ni. Chuvangin, colonial ho hian Kristian sakhuana hi kohhran puitling (State Church) ni thei turin, Church of England – Anglican kohhran hian nasa takin beihpui an rawn thlak tan ta a ni. Kan ram kristian mission hna chuan, colonial awpna chu hun tha leh remchang a la in, theihtawp an chhuah a ni. Tunhma anga lal (King) leh thuneitute hnena phalna va dil a, an mithmai ven reng ngai tawh lova, zalen taka Kristian mission in ke a pen theih hun a lo thleng ve thung a ni.
Myanmar Kristian mission hna chuan English Colonial ho thilthihtheihna rinchhan in Kristian sakhuana zung nghet ( the paradigm of establishment) chu an lo phun tan ta a ni. Zalen takin chanchin tha chu an hrila, ringtute a tangin kohhran pawh chu an lo din tan thei ta a ni. Colonial ho hnen atang leh ram dang a tanga kohhran rawn din tam tak an awm ang bawkin, mimal chanchin tha hrilna atanga lo piangtharte kohhran pawh a awm ve zel bawk a ni. Biakin, Bible school, institutions leh adt. rawngbawlna tur in ropui tak tak te sa in, Kristian sakhuana chuan dinhmun nghet nei turin tan an la mawp mawp mai a. Bible school te an din tana, Literature lam rawngbawlna leh Bible lehlin hna te chu an han bei tan mup mup mai bawk a. Chuvangin he Colonial System hun laia Kristian Mission hna hi, Western Kristian ramte leh Colonial sokar rinchhana hmalakna ropui tak a nih a vangin, Burma rama Kristiante bul nghet intanna hun tiin a sawi mai theih a ni.
3. Parliament Democracy (1948 – 1967)
January 04, 1948 ah kan ram (Burma) chuan independent a lo hmu ta a, chutia independent a lo nih takah chuan ram inrelbawlna dan leh dun an han neih nghal a, sakhuana lama an dan siamah chuan, Burma ram chhunga hnamtin chitin hnen-ah sakhaw zalenna (Religious freedom) leh zalen taka Pathian biak phalna (freedom of worship) chu a phal sak a ni. Chuvangin Kristian mission pawh in zalen takin hma a han la thar zel a, ramdang Sap ram atanga tanpuina leh ring tharte thahnemngaihna atang chuan, kohhran tin mai hian zalen takin mission school, Bible school, damdawiin, mission house adt. an han sa ta chur chur mai a, “ Nangni aiin keini zawk le” tiin rawngbawlna kawngah pawh an intlansiak na sa hle niin a lang. Western (Sap ram) lam atanga mission board leh kohhran tam tak pawhin tan an la na sa a, mihring tha leh sum leh pai pawh in an in seng na sa hle a ni. Kan ram (Burma) Kristian mission hna chuan in tlansiakna hun ropui tak a hmang chho zel a ni. Chuvangin he Parliament Democracy hun laia kan Kristian mission hna thawh dan hi “ Mission hna a in tlansiak hun ( The paradigm of competition) a ni ber in a lang.
4. Socialist System (1961 – 1988)
Kan ram (Burma) inawp dan chu, Parliament Democracy atranga Socialist System-a a lo inleh thut tak avangin, rangkachak tlangmual-a leng mek kan Kristian mission hna chu, ek durah paih thlakin a lo awm ta. Tunhma mission hna thawhna a, kaihruaitu Western (Sap ho) chu kan rama awm chhunzawm zel chu phal an ni tawh lova, mittui nen kan rama ring tharte chu ngaihtuah (siherh) em em chungin an chhuah san ta a ni. Hetiangin ram hi a inletling ang tih reng reng hi an ring ngai bawk hek lo. An rin loh avangin an aiawhtu tur (kaiza vengtu tur) pawh ram chhung mi mithiam mumal tak (rintlak leh an duhthusam) cherchhuah an nei tamin a lang lo.
Chutia ram dang mithiam ten an hawn san takah chuan, Kristian mission hna a an mawhphurhna zawng zawng chu an kaihhruai member ram chhung mite kovah a innghat ta a ni.
Tunhma a Kristian mission rawngbawlna a tan an lo hman thin, mission school, mission hospital, mipui leh ringtute hmasawnna a tana an In sak (institution) leh adt. pawh Burma sorkar chuan “Pyi Thu Paing” (Public Own Properties) tiin a chhuh sak vek mai a ni. Chutatang chuan Kristian sakhuana pawhin kohhran leh pawl hmangin emaw, in leh lo(building) hmangin emaw, mission hna hi an chhunzawm thei tawh lo a ni. Sanghar-in a lak arpui fano ang maiin Kristian mission hian belhna run an vai a ni. Chutiang dinhmun an lo tawh tak avangin ringtute pawhin an mahni awmna hmunah, an hna thawhna hmun a piangah anmahni mimal thahnemngaihna in Krista chanchin tha puangin hma an la zel tho a ni. Isua phuma a awm hnua a zirtirte lungngai leh manganga an awm lai ang dinhmun chu kan ram Kristian-na pawh in a lo tawk ve tawh a ni. Kan ram Kristianna hian zalenna a neih tawh loh avangin, kohhran leh pawl pawh in hriat tham khawp-in rawngbawlna ah hma an la thei ta lo a ni.
Hetiang dinhmun duhawm lo tak karah hian Kristian mission chuan rawngbawl dan kawng thar an hmang leh a, chu chu “Ringtute chu ring lo mite hnenah chi ang a lutin , hmuh theih loh nun zawkin Kristian mission hna chu an chhunzawm leh a ni. Chuvangin he Socialist System-a Kristian mission hna hmalak dan chu “The paradigm of salt” tih mai theih a ni bawk.
5. Military System (1988-date)
Socialist hun atangin kan ram chuan hmasawn lam aiin tlak hniam lam chu kawng tinrengah a pan mek a, chuvangin sorkar leh mipui inkarah buaina nasa tak mai chu 1988 atangin an hmachhawn chhunzawm zel a ni. Chutianga buaina avangin kan ram chu sipai awpna hnuai ah a lo lut ta a ni.
Kristian mission hna pawh chuan harsatna a tawk chhunzawm zel bawk a, Kohhran leh ringtute hian phalna huang chhung chauh-ah rawngbawlna an nei thei a ni. Socialist hun laia an kawng zawh “The paradigm of salt” kawng chu an zawh chhunzawm zel a ni. Kan ramin kawng tin renga buaina leh harsatna a tawh ang bawkin, Kristian mission hna pawh hian felfai takin hmalam hun tan engmah a duang sa theih thin lo bawk a ni. A tul dan leh a remchan dana zirin hma lak chhunzawm zel ni in a lang. Chuvangin he sorkar kaihhruaina hnuaiah hian Kristia mission pawh hian a rawng kan bawl, kan Lalpa Isua min zirtir “Rul anga fing leh Thuro anga zaidam” tih hi kan ram mission hna in a zawh mek kawngpui chu ni in a lang. Chuvangin Military awpna hnuai a Kristian mission hmalak dan chu “Beram no mission (Lamb mission paradigm) a tih theih mai in a lang.
Note: Heihi, Golden Myanmar Mission Training, Kyaington- a kan neih tuma ka note lak hmanga ka ziak a ni.

chhiar tlak tak a ni