By: L.T. Kima, New Delhi
Israel ho chuan an Jerusalem khawpui chu thil tha tin reng awmna leh an Pathian chenna hmun thinghlimah an ngai a. Chuvangin, an thinlung lairil berah an dah a, engtik lai mahin an theihnghilhin an phatsan ngai lo a ni.
Khual khuaah emaw, sal tanna hmunah emaw khawi hmunah pawh awm se, an Pathian an biak dawn chuan Jerusalem lam hawi zawng ngatin an be thin a nih kha! Engvangnge, he tianga an tih kherna chhan hi tih chuan –hmun dangah an Pathian a awm ve an rin loh vang a ni. An pian leh murna leh an ram an lo hmangaih zia kan hriat theihna chu 586 B.C -a Babulon lal Nebuchadnezzar-a’n Israel a run tum thumna a, Israel fate sal atana a hruai haw tum khan a ni. Khanglaia anmahni vengtu sipaite chuan “in Zion hla min sak sak rawh u” an ti a. Nimahsela,
“Engtinnge chhingkhual kaina ramah,
Kan Zion hla kan rem lul ang!
Aw, Jerusalem , ka nghilh che chuan,
Ka ding chawnban hian a thiam thil,
Mangnghilh vek rawh se:
Lungrukah ka vei reng loh che a,
Nang chhinga tlei dang leng,
Ka lungruk ngai a nih chuan e,
Ka lei ka dangah bet rawh seâ€1
tiin, an chhanglet hmak mai a ni. He hla thu hi politics te politics a ni ringawt mai. A hla thu a tha ngan bawk a. He hla music a rawn rik tawh hi chuan kan ke-zungpui pawh kan hriat loh hlanin kan lo ti phu zeuh zeuh thin a nih kha. Tin, an ngaih em em thin an ram chu an lungrukah a cham reng thin a. Thil tha leh thil hlu chu an ram leh hnam tan an vawng tha zel thin a ni. Hun eng emaw zat chhung chhingkhual ramah vakvai leh mite tihduhdah tuarin an awm a. Chung karah chuan an culture leh an sakhuana te chu an vawng nung tlat reng tho a nih kha. Tin, an rama an kir leh theih hun nghakin an thil tihna kawng engkimah taimakna nen ni an chhiarna rah chu a takin an tu-leh-faten an ro chhun a. Tunah erawh ve thung chuan, ram te reuh te ni si, khawvel ram hrang hrang zingah zah an kai ve ta der mai a ni.
Japan ho bul rawn intran dan hi han thlir leh ila: “Japan ramah chuan kum 1850 bawr vel khan Europe sawrkar an lian tan a. A tirah chuan Mizovin Vai kan hmusit ang deuh hian Japan pawhin mingo chu an lo hmusit a, biak pawh an lo be tha duh mang lo. Mahse, an thu inchuh apiangin dikna ringawt a lal thei lova, tharum thawh a tul apiangin Japan ho chu Sap lakah an tlawm zel mai si a. A tawpah British nen indovin an khawpui ngaihhlut em em Simonoseki chu British lawng rualin an han bomb a le, tih ngaihna hre hek lo an sepui ruah tuarh tlawk tlawk ringawt mai a ni.
Chutah an khawtlang hruaitute an harh ta a, “Naute u kan leidote hi mi namen an ni lo, finna leh thiamna kan hriatphak loh an nei a ni. Tunah chuan inpe ila, tichuan an finna thuruk zir ve ang u†an ti a. Tichuan, Europe ram finna leh thiamna zawng turin an mithiam leh theite an tirchhuak ta a. A then England-ah, a then Holland-ah, a then France-ah, a then Germany-ah, an sawrkar inawp dan leh an sipai inkaihhruaidan te, an University leh an thil siamna te, an ralthuam siam dan zawng zawng nen, an politics leh an economics te thlengin an zir a; an thiam apiang chu Japan ramah tih ve an tum a. Vawi khat phei chu an tawng Sap tawnga thlak an tum a, chu em zawng an thei lo.
Tichuan, Sap ram thiamna zawng zawng an rawn hawnpui a, Europe ram entawnin an phu ta siau siau mai a. A tirah chuan Sap ho chuan an nuihzat viau a, mahse, mi pakhat dam chhungin Europe ram chu an rawn zawl ta a. Kum 1905 kuma Russia nena an indonaah chuan, a Sap sawrkar lian zawk chu a tlawm ta duai mai a, 2 Sap ho nui pawh an hmui a chip hmak mai. Chuta tanga indin chho zel chu Indopui II naah khan tlawm mah se, tunah chuan khawvel sawrkar hausa ber pathumna a tling ta.â€3
Chutiang deuh chuan keini ho pawh kan ram inkaihhruai dan that lohna vang leh sipai rorelna avangin hmun tin hmun tangah kan tla darh a. Kan Jerusalem chu ngai em em chungin kan chhuah san a. A then finna leh thiamna zir turin, a then hnathawk turin khawvel ram tinah kan inpharh tawh a. Mi ram thiamna leh finna te kan ramah hawn tum ve ila, an chetziate, an chhungkua in kaihhruaidan te, an hnathawh dan te, an ram inkaihhruaidan te leh an eibar zawn dan chenin zir chiang ila. A tha apiang kan ramah tih ve dan ngaihtuah zel ila. Nakin kan ram that hun, kan kir leh hunah chuan tudang kan ngai bik tawh lo ang a. Finna tin reng leh thiamna tin reng hmangin kei mahni leh kei mahniin kan inzirtir thei tawh ang a. Hnam dang leh ram dang va bel ngai tawh lovin nuamsa takin kan awm ve thei tawh dawn a ni.
Tuna kan awmna hmun ram theuhah hian tran la tlang hlawm ila, kan awmna ram ten kan thausawk lovin an thausawk tum zawk bawk ila. Kan awmna ram theuh, India, Malaysia, Thailand, Japan, Australia, Germany, Denmark, New Zealand, Switzerland, England, Canada, USA, etc. tan emaw kan tha leh zung leh kan fin thiamnate hmang ral mai lovin kan Jerusalem, kan pian leh murna leh kan ram ngeia hman tangkai atan ngaihtuah zawk ila. Harsatna chi tinreng leh hnuai chhiahnate tawk thin mah ila, heng kan harsatna te hi beidawng nan hmang mai lovin, thil thlir thiam dan zir nan leh mahni hlawk nana hman dan kawng zawn nan hmang zawk ila. Chumai bakah kan hnam nunze mawi theuh leh kan sakhuana hi vawng tha tlat bawk ila. Chu ngei mai chu a ni kan hnam nun khawchhuah theihna tur chu!
Tichuan, kan siamtu Pathian hi kan awmna hmun apiangah hre rengin leh kan theih ang tawkin a rawngbawl tum ila. A thu kan awih pawh chuan a fate hnena a lo tiam tawh angin mai (tail) nilovin lu (head) ah min siam dawn a ni (Due 28:13). Amaherawh chu, kan Pathian thu kan awi lo a nih chuan hnam zawng zawngte hmuhsit leh endawn kan ni a nga. Kan malsawnna dawnna tur vante khi dar (copper) ang a ni anga, buhbal lama malsawmna kan dawnna tur lei hi thir (iron) ang a ni mai dawn a ni (Due 28:23).
Chuvangin, kan Pathian hi kan awmna hmun theihah trih leh zah taka biak I tum zel bawk ang u. Tichuan, a malsawmna dawngin khawvel mite lu-ah min la siam mai dawn a ni. Aw le, tunah hian ka ram leh hnam tan enge ka tih theih a, enge ka tih tawh tih te hi mahni theuh inchhut nawn leh ila. Kan ram, kan hnam hmasawn theih nan kan awmna hmunan theuh tan la thar leh theuh bawk ila. Tichuan, nakina kan Jerusalema kan kir leh hunah kan ram leh hnam tan thiamna leh finna ropui tak tak kan hawn thei dawn a ni. Chu tih hunah chuanforeign kan tichhen tawh lo ang a, keimahni ho zawk hi miten min la rawn hmu foreign ve tawh zawk dawn a ni.
Thupurchawkna thenkhatte
1. L. Keivom, Zoram Khawvel 8, p. 85, 2002
2. He indona hi ‘The Battle of Port Arthur’ tih a ni a. An indona chhan hi Asia hmar lam ram then khat inchuh vangin a ni. Port Arthur hmuah hian nasa takin an inkap a ni. Khawvel indopui hmingthangte zingah an sawi hmaih ngai loh a ni. He indona hi Feb 8, 1904 atangin Jan 2, 1905 thleng a ni. An indona hmunah hian Japan lam mi 55,780 thi leh hliam an awm a, Russia lamah hian thi leh hliam11,368 an ni a. Chumai bakah Russia sipai 23,481 te chu sala tang turin an inpe a. Officer 874 an tel bawk a ni. (T. Sailoa, Khawvel Indona Hmingthangte, pp.1 & pp. 8, 2004)
3. Zikpuii Pa Hnuhma (The collection of Zikpuii Pa Essay), 10. Tun Kum Za chhunga Mizo Fate, pp. 111, 2000, Aizawl, Mizoram.

