By Lallianthara, Canada
Che muang chi tih takah pawl riat ka pass atang chauhvin rualel nachang ka hre ve a. Thiante hniakhnung zuiin pawl sawm tha taka pass tumin ka bei ve nasa mai a. Kan beih nasat ve teh reng nen khami kuma Kalemyo puma matric exam chhangho kha kan tichhe tlang a ni
chek ang chu State High School – 2 (Tahan) a titha ber ka’n ni pha mai a, economics ka zir thei hram a, State High School – 1 (Kalemyo) a titha berin ran doctor lam a zawm thei tih kan hre vuai a. Kum hmasa lama doctor zir tur lo hringchhuaktu kan zirtirtute hmel hmuh leh a nuam lo hle a.
Tichuan, matric exam zo hlim thawveng taka ka awm hnu chuan ka mit khawhmuh a fiah lo ruai mai tih ka hrechhuak a. Feet 15 vel hlaa mihring chu an pumrua fiah lo ruaiin ka hmu a, engang hmelpu nge an nih ka hre thei ta lo va. Min lo nuih reng nge, min lo melh hru hru nge pawh ka hre thei ta lo. Ka mangang khawp mai a, chhungte hnena ka hrilh chuan ka lehkha zir nasat lutuk vang a ni ang, min tihsak ta mai a. Ka pawm ve hmiah a, tarmit bun hmabakin ka awm ta a. Tichuan, tarmit ka bun tle ve ta rulh rulh a.
Khawnvar eng ringa ka lehkha chhiar nasat vanga tarmit bun ngai taah ka inngai reng a. He article ka chhiar fuh atang chiahin inven theih dan kawng a awm tih ka hre ta a ni. BBC World Service-a science reporter, Matt McGrath-a ziak a ni a.
He reporter hian Asia khawmual khawpui lian tak taka high school zo thalai zaa sawmkua (90%) vel zet chuan myopia – khaw hla hmuhfiah theih lohna, an tuar mek niin a sawi a.
Researcher-te chuan hetia mit lam harsatna a pun chiam chhan hi zirlaiten school-ah leh in lama lehkha an zir nasat lutuk vang leh pawn lam eng an hmuh tlem lutuk vang niin an sawi a. Heng zirlai panga zinga pakhat hian khaw hmuh harsatna nemen lo an tawk thei a, a then phei chu an mit pawh a del hial thei niin heng scientist-te hian an sawi a ni.
UK ramah khuan atlangpui thuin myopia vei hi zirlai zaah 20 atanga 30 inkar an ni a. He research hotu, Australian National University-a Professor Ian Morgan-a chuan tunhma chuan 20-30% hi Asia khawmuala myopia veidan tlangpui a ni ve thin, a ti.
Tunhma thang hnih lian zet atanga Asia ni tlakna lamah thil mak dangdai tak a thleng nia an sawi chu finfiah tuma an research hi bei an nih thu Prof. Morgan-a chuan a sawi a. Myopia vei thalaite hi 20% atangin 80% chuangah an pung chhova, 90% lamah an kai mek a, hriselna lama harsatna lian tak a la ni dawn a ni, a ti nghe nghe a ni. Mit lam mithiamte chuan meter 2 (feet 6 leh inches 6) piah lama thil i hmuh phe ruai chuan myopia i ni, an ti a. Naupan laia kan mitmu a sei zawnga a than vanga he thil hi lo awm a ni, an ti bawk.
Researcher-te chuan thil chi hnih vangin mit chhiatna hi lo thleng niin an sawi: zir ngawr lutuk vang leh pawn lam eng hmuh tlem lutuk vangin. Prof. Morgan-a chuan South East Asia-a zirlai tam tak chuan an school-ah leh in lama homework tih nan hun tam tak an seng a. Hei hian an mitmu-ah pressure nasa tak a pe ta a ni, mahse ni khatah dardar hnih leh darkar thum inkar pawn lam eng hmuh hian chu chu a tinep a, mit a tihrisel a ni, a ti.
Scientist-te chuan dopamine an tih, chemical chi khat hian pawimawhna tak a nei niin an ngai a. Ni eng hmuh hian mitmua dopamine chu a tipung a, hei hian mitmu a sei zawnga thang tur a veng niin an ngai a. “Pawn lam eng ni khata darkar hnih atanga darkar thum chhung hmuh a pawimawh thu kan sawi a ni ber a – ni a sat teh vur pawh a tul hran lo, kan chiang chiah lo nan eng tehna lux 10,000 atanga 30,000 inkar a nih chuan tawk turin kan ngai a – hei hi UK-a chhum a chhah bur niah pawh dawn theih tur a ni” an ti.
South East Asia ram thenkhata zirlaite chu chawchhun ei khamah an muttir thin a, chu chuan naupang ni eng hmuh hun tha ber a tihchingpensak bawk niin Prof. Mogran-a chuan a ngai a. “South East Asia-a naupangte chuan beihna chi hnih an tawng” a ti tawp. “Zirna lama theih patawpa tang tura nawrna leh an hun hmandan tur an remruatsakdan hian ni khata an ni eng hmuh tur hi a tihtlemsak ta a ni” a ti.
High myopia (zual lutuk chin) vei zirlai tam lutuk hi hlauhthawnawm bera chu a ni. Prof. Morgan-a chuan hei hian Asia khawpui liana zirlai 10% leh 20% inkar a nghawng mek a. A thente dinhmun phei hi chu khawhmuh that theih loh leh mitdelna hial pawh thlen thei a ni, a ti. “Heng mite hi an ngaihtuahawm hle a ni – a chang chuan an mit that loh chhan hi chiangkuang taka hrilh an ni lova tarmit power chhah zawk bun tura tih an ni mai thin a – a awmzia chiang taka hrilh a, mit doctor hmu tura tanpui zawk tur an ni a” a ti.
Researcher-te chuan chi inthlahchhawnna lam, gene vanga he khaw hla hmuh fiah lohna hi neih theih niin kum rei tak chhung an lo ngai a. China, Japan, Korea leh ram thenkhata mite chuan myopia hi vei duh bik anga ngaihdan an lo nei thin a. Mahse he research hi chuan chu ngaihdan chu a hnawl tawp a.
Chinese, Malay leh Indian thlahte chen tamna Singapore-ah pawh heng hnam thumte hian myopia hi an vei nasa a, awiawm lo khawpin an pung chak bawk a ni.
Prof. Morgan-a chuan gene vang a ni tih hi a hnawl tawp lo nain gene-in a nghawng hi chu sawi tham niin a ngai lova.
Tichuan, Prof. Morgan-a chuan, “He kan thil hmuhchhuah hian a aia thuk zawk leh chipchiar zawka zir chu a la mamawh ngei mai, mahse naupangte chu ni sat laia pawn lama hun hmang tam tura turchhuah chu kan hreh ka ring lo. An tan chhiatna a thlen a rinawm lo bawk a” a ti a.
Thulakna: BBC World Service, Science Report May 4, 2012.


TV en tam lutuk vang ah te ka puh ve thuai thin a sin..
hriat na a zau leh ta…
A bengvarthlak hle mai
post tha e..