By: Zonunmawia, USA
Ramdang atanga America rama pem hnam thenkhat chhuan hnihna hnu lamte chuan an mahni hnam zia an hre tawh mang lo va, an tawng pawh thiam tawh lovin America vantlang mipui nunphung an tawmpui tawh thin a, chu chu America-a Tamil-ho leh Japan-ho chanchin atangin a hmuh theih a. America rama Mizote erawh chuan tun dinhmunah chuan kan hnam nunphung leh tawng kan la vawnghim tha hle niin a lang. Amaherawhchu, America-a Tamil pemho leh Japan pemho chanchin atang hian kan hnam zia leh tawng kan chhawmnun zelna kawngah zirtur kan nei thei awm e.

America ram hi 1492 kuma Christopher Columbus-a hmuchhuah niin an sawi a, mahse Columbus-a hmuhchhuah hma khan America-ah hian Native American-ho an lo awm tawh a, chuvangin, America hi Columbus-a hmuhchhuah a ni lo tih a ni bawk (Glor, 1992). Europe atangin 1850 kum atanga 1980 kum thleng khan mi tam tak an pemlut a. Tin, 1960 kum leh 1980 kum inkar bawr vel khan Latin America leh Asia ram atanga pemlut an pung nasa bawk. Chutichuan, 1990 kum atang khan Mexico ram atanga pem an pung ta chiam bawk a ni (Schmid, 1999). America hi khawvel ram hrang hrang atanga mi pemkhawmte ram a ni a, “Land of Immigrants” an ti thin (Morrill, 2004). Chutiang zelin, 1965 kum hnu lam atang khan India ram atang pawhin mi thahnem tawk tak an pem lut tan ve a. Tin, 1992 kum U.S. chhiarpuiin a tarlan danin 1990 kum khan India mi 815,447 America-ah an awm a ni (Ramisetty-Mikler, 1993). America rama pem hnam dangte ngaihtuahin keini Mizote hi America-ah kan la tlem em em a. Mizo Society of America buatsaih, “North America Mizo Directory 2005” a a lan danin, 2005 kum chhungin America-ah Mizo 500 vel kan awm a. Tin, Pastor Rodawla (2006) sawi danin America rama Mizo pem hmasa berte chu Pu Darrikhumate chhungkua an ni a, June 10, 1964 khan an pemlut a ni.

India rama Tamil Nadu state atanga pem Hindu-hote chuan Pathianni chawhnuah naupang puala inhmuhkhawmna (bala vihar) thla khatah vawikhat an nei thin a. Hindu hla an thiam zawng an sa a, hla tharte an zir thin bawk. America vantlang mipui zinga Hindu nunphung leh rinna nunpui dan tur sawihona an nei thin a. Pawl hnihah inthenin Tamil tawng zirna an nei a. Junior pawlin thumal zirna an neih lain senior pawl chuan Tamil hlachang leh thuanthu hlutnate an zir thin thung. Chhungkaw nun dan leh hmeichhiat mipatna hman khawloh chungchangte pawh an sawiho thin bawk. Tamil thuanthu, hnam zia, leh an ram awmna hmun leh leilung chanchinte an zir thin a, a tawpah chawhlui kilhona an nei thin a ni (Kurien, 2001).

Chutichuan, nu leh pate chuan sakhuana hmanga inkaihhruaina chu hnam nunphung venhimna tha berah an ngai a, theihtawp chhuahin an hnam zia an chhawmnun zel theih nan an sakhuana hmanga inzirtirna an nei thin. Amaherawhchu, chutih lai chuan an faten America vantlang mipui zinga an nun danah harsatna lian tak an lo nei ru reng tawh thin a. In chhunga nu leh paten an hnam nunphung leh sakhua an zirtir dan leh pawn lama an nundan chu a inang ta lo em em a, chu chuan a tibuai a, harsatna lian tak a neih tir ta thin a ni. Pawn lama an thian America mite zingah danglam bik nih leh hnawl bik nih an duh lo va, an thiante anga awm ve an tum hram hram thin. Mahse an thian America mite anga nun ve an tum hram hramnate chu chhungril lama an buaina tizualtu a lo ni ta zawk a. Chhungril lama an buaina leh harsatna zawng zawng atanga fihlim tur chuan India mi an nihna dik tak an zirchian a, an nihna dik tak chu an hriata an pawm a tul tih an chanchin zirchianna atanga hmuhchhuah a ni. Amaherawhchu, chu ti khawpa nu leh paten theihtawp an chhuah chung chuan chhuan hnihna atang chuan an tawng leh hnam zia an hloh tan tho tho thin (Kurien, 2001).

America-a Japan-ho pawh hi Tamil-ho ang thovin thangthar chhuan hnihna atangin an tawng leh hnam zia a hre tawh mang lo va. Japan ram atanga America a pem hmahruaiho hi 1910 kum hma lam a pemte an ni a. Tichuan 1930 kum thleng khan an hnam zia an la chhawm nung tha em em a, chu chu an inpumkhatna tichaktu a ni thin. Tin, duhzawng inanna leh pawlho avangin inpumkhatna an nei thei thin bawk. Hetianga hnam zia chhawmnung thei renga an awm hi chhuan hnihna hun 1930 kum atanga 1945 kum inkar bawra miten an rawn tidanglam tan ta a. America rama piang, thangtharten an hnam zia aia sapho nundan ngaihsan zawwkna an rawn nei tan ta a. Nu leh paten an hnam zia hriatna an lo tlachham tan ve em em bawk a, chu chuan thangtharte nunah mahni hnam zia ngaihsan duhna a ti thuanawp em em bawk. Hnam anga inpumkhatna an tlachham tan a, mahse Indopui Pahnihna hun lai vel a ‘concentration camps’ a an awm lai vel khan duhzawng inanna leh pawlho avangin an la inpawlho thei thova. Indo tawp hnu lam 1945 kum atanga 1965 kum inkara chhuan hnihna leh chhuan thumnate, leh 1965 kum hnu lama chhuan linate chuan America vantlang mipui nundan tawmpuiin an hnam zia leh tawng an hre tawh mang lo va. Chutichuan, hnam anga inpumkhatna, duhzawng inanna avanga inpawlhona, leh pawlho avanga inpawlhona zawng zawngte chu a awm thei ta lo a ni (Kawahara, 2000).

Tin, Japan-ho nunphungah chuan, tunlaia America vantlang mipui tam zawkte tihdan, tar enkawlna a nu leh pa upa tawhte dah hi thil zahthlak a ni a, an duh ngai lo va, dah pawh an dah ngai lo. Nimahsela, tunlaia Japan chhuantharte chuan heihi thil tha tak leh tar enkawl dan remchang takah an ngai ve thei ta a. Washington State a Seatle khua-ah Nikkei Minor an tih tar enkawlna, Japan tarho deuh hlir awmna, a awm a. An thiltum pawimawh ber chu, Japan hnam zia leh khawtlang nun inzirtira, thlarau nun chawm thei tur chi thil tihte a ni a. Asia mite nunphung hrim hrim leh mize tarlanna hmun nih tir an tum bawk a ni (Hoban, 2004).

Tamil pemten an hnam zia leh sakhua an chhawmnun zel theih nan theihtawp chhuaha an fate an zirtir laiin Japan-ho erawh chuan a hranpa taka hnam zia leh tawng humhalhna kawnga hmalakna an neih kan hre lo. Nimahsela, America vantlang mipui zinga hnam dang an nihna leh an hmel a danglam avanga harsatna an tawh dante erawh chu a inang tlang pui a. America vantlang mipuite zingah danglam bik nih hrehawm an ti a, an danglam bik avanga hnawl nih an hlau thin a. Chu hnawl nih hlauhna chuan America vantlang mipuite nundan ang chiah a nun ve chakna thinlung a neih tir a. Chu America mite ang chiah a nun ve chakna thinlung chuan anmahni hnam zia dik tak atangin a hruai hla ta thin a ni. In lama nu leh pate zirtir dan leh pawn lama an nun dan a inang ta lo lutuk chuan an nun chhungrilah buaina nasa tak a neih tir ta thin a (Kurien, 2001). Tin, America-ah hian kawng engkima hlawhtling tur chuan America vantlang mipui nundan tawmpui ve theih a, an tawng pawh anmahni ang chiaha thiam ve a tul bawk thin si a ni.

Mizote pawh America rama pem kan pung ve zel a, Tamil-ho leh Japan-hoten an hnam zia leh tawng an hloh dan ngaihtuahin tun dinhmunah chuan kan tawng leh kan hnam zia kan la vawnghim tha hle niin a lang a. Amaherawhchu, tun atanga chhuan thar lo awm leh turah eng dinhmunah nge kan din ang tih erawh chu hriat a ni lo. Chhiatni thatni a kan Mizo tlawmngaihnate, kan Mizo hnam nunphung dang zawng zawngte, leh kan tawng hi kan vawnhima kan nunpui zel loh chuan kan sawi tak, Tamil-ho leh Japan-ho ang kan nih hun a la thleng mai dawn a ni.

Tin, kan hnam zia leh kan tawng humhalhna kawngah kan kohhrante hi an pawimawh em em bawk. America a Mizo kohhran dintute hnathawh hi kan sakhuana atan mai nilovin, kan hnam tan pawh malsawmna a ni. Rinna leh hnam zia kalkawppui hian thil a ti thei a. Mizo kohhran tha tak tak kan nei theite hi Pathian malsawmna a ni. Tin, kohhran anga kan inpawlhona bakah Mizo kan nihna anga inpawlhona leh thiltihhona neih tamte, kan Mizo kut ni vangthla hman tam a, hnam thuam, hnam lam, leh hnam hla sakna hun neih tam theihte a duhawm em em a ni. Chu chuan kan thangtharte nunah Mizo kan nihna leh kan hnam thuchah a puangchhuak dawn a ni.

Sawiho turte:
1. America vantlang mipui nunphung (American culture) kan tih hi engte nge ni? Keini Mizote tan an thatna leh that lohna.
2. Tar upate enkawl dan
3. Engtinnge kan hnam nunphung leh tawng kan chhawmnun zel theih ang?
4. Hnam hminga thiltihhona neih tam dan (hnam thuam, hla, lam, kutni vangthla, record-film)
5. America vantlang mipui nunphung tawmpui chungin Mizo takin kan nung thei em?

“He thu ziak hi August 12, 2006 kum Mizo World Concern buatsaih, Mizo Literature Seminar-a Zonunmawia paper buatsaih a ni”.Eds

Comments are closed.