Debate Thupui: “Zofate Inpumkhatna Atan Thiamna leh Literature Aiin Hruaitute An Pawimawh Zawk”
Pu Chairman leh huiva lenrual zahawm tak te, chibai u le.
Zofate inpumkhatna atan Hruaitu (thendarh hmang) aiin Thiamna leh Literature an pawimawh zawk, tia hnial tura min sawm avangin namen lovin ka lawm a ni.
Pu Chairman, Zofate inpumkhatna atan thiamna leh literature pawimawhna man pha lo hruaitu kan neih thin vang hian a ni lawm ni kan hetih zawh a, bang lova inpumkhatna thu au chhauhpui a tul tak hi! ‘Hruaitu awm lo ta se’ tih vel hi tun tuma kan thupuiin a sawi tum a
ni lo. Kan hran nuaih vang leh kan in kam-ki/nghirngho avangin engtin nge zai khata kan luan za leh theih ang tih lam zawk hi a ni a. Heti ang kan lo nih zawh takna chhan hi hruaitute vang a ni tih chu kan zavaia hriat tlan a nih hi! Hruaitute chuan anmahni kawng theuh zawhin thendarhna rawng an la bawl cheu va. Finna leh thiamna hmanga literature(media)hmalakna chauh lo chuan inpumkhatna thu sawi a harsa ta a nih hi le.
Pu Chairma, khawvel pian tirh atanga vawiin thleng hian thiamna leh finna tel lo chuan kan khawsa thei lo abar chu a nih hi! Chu thiamna leh finna chu miin a zirna atang te leh a chhiarna atang te chauhin a lo nei thin a. Ram changkang, ram nuam leh ralmuang kan tihte hi eng dang vang ni lovin mi thiam an tam vang a ni.
Kan pi leh pute hun lai(mawl lai hun) khan khua leh khua an lo inrun thin a. Lulak tam leh hmeichhe khuaikhem thei nih chu an insawitheihna ber a ni a.Chung hun lai chuan khawvel hmun dang pawh a la changkang tehchiam bik loh avangin hnam lian zawka kan ngaihho pawhin min rawn kal pawh hrih lova. Hnam dangin min tlawh pawh lo mah se, inremin lungrual takin lo khawsa se la chuan hnam fing, mahnia hmasawn tur tih hi a chiang a.
Mahse chu ti lam chu ni lovin in sawmnga/za vel lek leka khawsaa an lo interek hran thin avangin hnam puma hmasawn chu sawi loh, a ni telin an mawl chhah tulh tulh a nih ber kha. Lehkha kan lo neih hnu, zirna sikul hial a lo awm hnu kha chuan a ni telachankangin inpumkhatna lamah pawh hmuh theihin hma an sawn a, kum 1954(?) a her chhuah meuh chuan Lushai ni thin kha Mizo tia thlakin lungrual takin tawng khat hmangin an lo awm thei ta a. India rama State naupang ber te zinga mi e ti lo chuan ziak leh chhiar lamah top 5 zingah Mizoram chu a tel pha reng a. Mi thiam, ziak leh chhiar thiam tam na na chuan chibing buaina te, mahnia ro hran rel duhna te leh, tual chhung buaina chi hrang hrang leh tharum thawhna atthlak tak tak karah state dangte ngaihtuah chuan an fihlim deuh nge nge a. Tun thleng hian Indian sawrkar laipui atangin “Peace Bonus” tiin cheng maktaduai tam tak an dawng hem mai maw le!
Eng vang nge? Hruaitu an neih that vang em ni? Hnai lo ve, kan sawi tawh angin ziak leh chhiar thiam an tam avangin lungrualna leh inpumkhatna pawimawhzia an man pha tlat a. Chu chuan hnam khata siamin lungraul takin an khawsaho mai maw le. An hruaitute tak zawk chuan inthlan dawna vote hmuh nan thendarh hna an thawk zawk mah a ni lawm ni? Pu Chairman. Vawiin thlenga hruaitute policy chu ‘thendarh la awp bet rawh’ tih hi a ni a, inpumkhatna lam chu hnai lo (far away) tak a ni.
Ka hmaa sawituin, ‘Hruaitute awm lo chuan thiamna leh leterature hian awmzia a nei lo’ a tih hi thil pawi tak a ni. Hruaitu awm vang chauhva thiamna leh literature-in awmze neihtir a tum a nih chuan’ti rawh, ti suh’ policy kha a ni deuh ber a. Chu chu tun lai khawvelin chhang khama kan kham dictatorship rilru a ni. Hei ber hi kan paihbo tur chu a ni a. Ram hruaitu leh politician te hlauh ber zawk chu literature(media) rawngbawlna hi a ni. A chhan chu mit khap kar lekin an thil tih ruk leh an dik lohnate chu khawvel mipui hriatah an theh darh thuai thin vang a ni.
Thiamna leh Literature-in thil a tihtheihzia chu- Rom sawrkar vang lai (BC chawhnu lam atanga 70 AD vel thleng) khan Europe khawmual leh Middle East ramte chu an thu hnuaia awm an ni a. Hetih hun lai hian Rom sawrkar chu chak hle mah se, Grik tawng, literature leh an finna, an thiamna te chu an luanlan thei tak tak lo va. Chuvangin, tawngnaah pawh ‘a chak lo zawkin a chak zawk a hneh’ an lo tih phah hial reng a ni.
Indopui II-naah khan Germany chu tangrual pawl (Britain, USA etc.) lakah tlawmin an hotupa Hitler leh a thuihruaite chen khan thah an ni a. An khawpui Berlin pawh a sawp nasa khawp mai. Chutah an hruaitu la dam chhun ten an tih hmasak ber chu thil dang ni lovin an ram mipuiten an dinhmun chhiahzia, lungrual taka an ram din thar leh a tulzia hrilh hriat nan press(lekha chhutna) khawl awm chhuna chanchinbu her chhuah chu a ni tlat. Hruaituten thlen theih lohna chin an nei thin. Mahse chutiang hmunah pawh thu tha hla tha, inpumkhatna leh lungral a pawimawhzia min hrilh theitu awm chhun chu literaturechauh hi a nia sin.
Burma ram independence movement hruaitu Aung San-a kha independence a khelh tirh lai vel khan colledge student hruaitu a ni a. Colledge student hming chuan magazine an chhuah ve thin a, Aung San-a chu chief editor a ni nghe nghe. Tum khat chu Birtist sawrkar dodal tur zawnga mite rilru chawk phur thei tur khawp article ‘Nga-Ye Khui Kyi Hluat La Bi’=Hremhmun Sakawlh Chhuah A Ni Ta(tiin ka dah ve mai) tih a chhuah avangin man a tawk hial a nih kha.
Tun lai Arab khawvel kan thlir pawhin internet media in thil a tihtheihzia chu sawi tam vak ngai lovin khawvel hriat a nih hi! Chutiang mei si chuan an ram a kang kai ve hlauvin China leh Burma sawrkar te pawn internet website tam tak an block phah nghe nghe a ni lawm ni? A chhan chu mipui an lo inpumkhat ang a, min do let ang tih ram hruaituten an hlauh vang a ni ber.
Pu Chairman, Romeo & Juliet thawnthu kha kan hre theuh awm e. Love story a nih angin hmangaihna an lak run dan te, vawi khat inhmuhna maia hmangaihna tluangtling a pian theihzia te min hrilh a. Chu mi phen lama thil inthup pawimawh lutuk tak chu inrem ngai lo, inrun reng, inhmelma kum hlun Motegue leh Capulet lo inrem(pumkhat) ta kha a ni a. Thawn thu mah ni se, hmangaihnain thil a tihtheihzia min zirtir a. Tun thlengin kan sawi ning thei lo chu a nih hi! He thawn thu atang chauh pawhin a ziaktu Shakespeare-a chungchuanzia leh rilzia kan hre thei a, literature lama pa ber nihna hial a hauh reng a. Hetiang khawpa literature-in thil a tihtheih laia ‘tih theih a nei lo’, inpumkhatna atan ‘inkungkaihna pawh a nei lo’ kan la ti ngam hi chu(h) a bilhah kan la tho lo zawng a ni e! Rapthlak tak a ni.
Kristiante innghahna Holy Bilbe pawh hi Hebrai literature atanga kan neih chhawn a ni a. L.Keivom phei chuan ‘khawvela literture huaisen ber’ a lo ti a. A dik khawp mai. He kan Bible ngei hian a lawm Pathian nena inmihran tawh mihringte chu Amah nena inrem lehna/inpumkhatna thu min hrilhtu chu a ni. Chuvangin huaisen ber chauh ni lovin thiltithei ber nihna pawh a keng tel.
Pu Chairman, ka hmaa sawitu hi sawitu ni lovin hnialtu ni zawk awm tak a ni. A thu rawn sawi para nga-na hian a tichiang kher mai. Kohhran tikehtu, pawl hrang hrang dintu, inerna thlentu leh unau paingtlang hial tihrangtu chu mi pawimawh lam ni lovin mi sual, kan zilh hau zawk tur leh a hnam pum huapa kan do turte zawk an ni dawn lawm ni? Khawtlang hruaitute han sawi kai ve talh ila. A huho-a han khawsak takah chuan khawtlanga mi tlawmngai leh mi inpezo deuhte chu hruaituah kan thlang thin a. A tha thaw khat viau.
Mahse, eng emaw rokhawlhna a lo awmin mi an hruaithiam thin lo hi pawi tak a ni. High sikul chu sawi loh middle sikul pawh passed lo leh chu a chapa lehkha chhiar peih bawk si loten khawltlang hruaitu, lal leh upa hna an han chelh hi chu an thu hi a rum rut mai a ni. Mi dangte hriathiamna pawh an nei lo. Kan khawtlang(Tahan leh a chheh vel)-ah lah chuan Zofate kan inchen pawlh nuaih si nen ‘tawng’ thuah buaina a lo chhuah phah ta a. Chu chu mi dangte dinhmun hriatthiampui lova mahni duh dana rum ruta ro kan rel thin vang a ni ber. A result kan hmuh chu ‘a sawp chu nasa tak a ni’ tih kha a ni. Khaw tin leh veng tin deuh thawah thalai pawl pakhat chauh awm thin kha, pahnih a lo awm phah ta a. Tun dinhmunah chuan hruaituten ka maia inremna thu leh inpumkhat lehna thu sawi chu thil theih tawh loh tluk a ni ta!
Chuvangin, Pu Chairman leh Huiva lenrual duh takte u, tun lai khawvel leh Zofate dinhmun kan thlirin Berpuin a beramte chaw tha leh tui hmuna a hruai thin anga hruaitu hi an awm tawh meuh lo. Chuti chung chuan Zofate inpumkhatna atan thiamna leh literature aiin hruaitute an pawimawh zawk kan la ti cheu dawn em ni? Hnai lo ve, Zofate kan inpumkhat a, zai khata lungrual taka kan insuikhawm leh theihna tur chuan thiamna leh fina hmanga literature hmalakna chauh hi a lo ni ta a ni. Zofaten ‘tawng’ pakhat a nih loh leh ‘literature’ pakhat kan neih theih chuan inpumkhatna atan aia thil tha a awm lovang. Chutiang chu kan la harsat hrih a nih pawhin kan ‘tawng’ leh ‘literature’ theuh chu mahni ta anga kan intawmpui theih hunah chuan ‘hawh u, i inpumkhat ang u’ tih ngai tawh lovin, chhungril lamah kan lo inpumkhat(unite) reng tawh tihna a lo ni ang.
Ka lawm e.
Singliannghawra
Michigan, USA


Thumb up…